phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu thao khảo, luận văn gồm 3 chương, 9 tiết. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: CƠ SỞ CHO SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN TƢ TƢỞNG GIÁO DỤC CỦA NGUYỄN TRƢỜNG TỘ 1. Bối cảnh lịch sử chính trị - xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX Kể từ năm 1802 đến năm 1858, triều đình nhà Nguyễn có hơn 50 năm xây dựng và củng cố. Đó là một đất nước độc lập, thống nhất cao đầy đủ chủ quyền, có một nền kinh tế và tổ chức xã hội, một thế lực khá mạnh mẽ, không thua kém bất cứ quốc gia nào trong khu vực Đông Nam Á.
Tuy vậy, chế độ phong kiến Việt Nam lúc này đã và đang vào giai đoạn khủng hoảng nghiêm trọng. Để bảo vệ quyền lợi của giai cấp và dòng họ, ngay khi lên ngôi, các vua triều Nguyễn từ Gia Long đến Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức đã tìm mọi cách phục hồi và củng cố quan hệ sản xuất cũ, bóp chế lực lượng sản xuất mới vừa manh nha xuất hiện. Về mặt chính trị, Việt Nam nửa cuối thế XIX là quốc gia phong kiến do triều Nguyễn nắm quyền thống trị. Để tập trung tuyệt đối quyền hành vào tay mình và củng cố sự thống nhất đất nước, nhà Nguyễn đã lấy Nho giáo làm tư tưởng chính thống, với đường lối đối nội “ngoại Nho, nội Pháp” và đối ngoại “bế quan toả cảng”.
Bô ̣ máy chin ́ h quy ền triề u Nguyễn cho xây dựng càng về sau càng mang nă ̣ng tin ́ h quan liêu, đô ̣c đoán và sâu m ọt. Khác với các triều đại trước, triều Nguyễn được dựng lên là nhờ kết quả của một cuộc chiến tranh do những thế lực phong kiến suy đồi tiến hành, được thế lực quân sự nước ngoài giúp sức chống lại phong trào Tây Sơn- một phong trào đấu tranh cho quyền lợi của nhân dân và dân tộc. Sau khi tái lập nhà Nguyễn cho thiết lập một chế độ chính trị bằng thể chếquân chủ chuyên ch ế, công khai chống lại các lực lượng xã hội và các phe cánh không cùng chính kiến. Nhà Nguyễn thiết lập nền cai trị bằng những hình phạt khắc nghiệt, mọi quyền hành đều tâ ̣p trung trong tay nhà vua.
Vua được coi là (thiên tử) “con 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trời”, thay trời trị dân. Đối với bất cứ ai, vua để được sống thì được sống, bắt chết thì phải chết. Quan đại thần Trần Hi Tăng từng bị bắt uống thuốc độc chết vì phản đối hiệp ước năm 1862. Từ năm 1859-1884, hàng trăm quan văn võ bị khép vào tử tội vì để thất trận, cho dù có lý do chính đáng.Quan lại trong triều và ở các địa phương có nhiều người hủ bại, chính trị thì bảo thủ, cầu an, kinh tế thì tham lam và cuồng bạo.
Từ vua đến quan đều rất tự cao tự đại với học thuyết Khổng, Mạnh lỗi thời, xem trật tự phong kiến là bất di bất dịch, mãi đến lúc súng giặc nổ ầm bên tai mới bàng hoàng tỉnh giấc. Về xã hội, Nhà Nguyễn dùng luật pháp hà khắc, quân đội đông đảo, nho giáo phản động làm công cụ kìm kẹp nhân dân về mọi mặt trong trật tự của nền chuyên chế cực đoan, cho nên mâu thuẫn xã hội vốn đã có nguồn cội ngay từ đầu, ngày càng bộc lộ sâu sắc và quyết liệt. Ở các tỉnh, huyện thì quan lại tham nhũng, xưng hùng xưng bá, tác oai tác quái, áp bức tàn nhẫn những người dân nghèo, những kẻ cô thế, bòn rút sức lực và của cải của dân một cách không thương tiếc có thể nói là “ bòn rút mỡ dân, đục khoét tủy nước”… Còn những người hận đời gét kẻ gian tà, những kẻ thất trí vong mạng, phần nhiều ẩn nấp nơi thảo dã, chính là cơ hội cho những cuộc bạo loạn, những nạn cướp bóc, thổ phỉ diễn ra ngày một nhiều, người thấu hiểu và chịu cảnh đau thương đó chính là những người dân nghèo. Nhân dân thì chịu cảnh bị áp bức bóc lột của địa chủ cường hào một cách thậm tệ.
Ruộng đất phần lớn đều tập trung vào trong tay giai cấp địa chủ phong kiến. Mâu thuẫn giữa lực lượng sản suất ở nông thôn diễn ra ngày càng gay gắt. Hàng loạt các cuộc khởi nghĩa của nông dân nổ ra và kéo dài suốt từ thời Gia Long cho đến thời Tự Đức. Cuộc khởi nghĩa này bị dẹp thì cuộc khởi nghĩa khác lại nổi lên bởi vì đời sống cơ cực, tô thuế, sưu dịch nặng nề và bởi vô số các chính sách đối nội, đối ngoại thiển cận khác của triều đình phong kiến Nguyễn.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cao trào nông dân khởi nghĩa đã làm cho nền tảng của chế độ phong kiến lung lay tới tận nền móng. Theo thống kê chưa đầy đủ, từ năm 1848 đến năm 1862 (từ khi Tự Đức mới lên ngôi đến khi thực dân Pháp đã chiếm được 3 tỉnh miền Đông Nam Kì) đã có 40 cuộc khởi nghĩa nổ ra. Và tính đến năm 1883, khi triều đình nhà Nguyễn kí hiệp ước Hác-măng, thừa nhận sự chiếm đóng của Pháp trên toàn cõi Việt Nam thì số cuộc nổi dậy chống triều đình lên tới con số 103. Để đối phó với phong trào nổi dậy của nhân dân triều đình đã thẳng tay đàn áp, dìm các cuộc khởi nghĩa trong bể máu, khiến cho lòng dân oán thán, chia lìa, khối đại đoàn kết dân tộc bị rạn nứt, đó chính là nguyên nhân gián tiếp, khiến cho kẻ thù bên ngoài xâm lược nước ta.
Về kinh tế dưới triều Nguyễn, nền nông nghiệp lạc hậu, phân tán, tiêu điều thể hiện những yếu kém của chế độ phong kiến nhà Nguyễn, của hệ tư tưởng chính thống với nòng cốt là Nho giáo. Kinh tế Việt Nam lúc bấy giờ là sản xuất nông nghiệp, triều đình Nguyễn thi hành chính sách “trọng nông”. Nghề nông vừa là nguồn thu nhập kinh tế, vừa là chỗ dựa cho nền đạo đức và trật tự xã hội phong kiến được ổn định. Vì vậy, nông nghiệp được coi là “chính nghiệp”.
Thương nghiệp bị kinh rẻ về đạo đức, là tầng lớp dưới trong bốn giai tầng (sĩ, nông, công, thương) của xã hội phong kiến Việt Nam lúc bấy giờ. Cũng vì quan niệm như vậy mà nhà Nguyễn đề ra chính sách kinh tế- xã hội theo hướng “trọng nông ức thương”, “bế quan tỏa cảng”. Nông nghiệp, tuy coi trọng nghề nông nhưng chế độ sở hữu ruộng đất công đến thời Nguyễn dần dần bị thu hẹp. Ruộng đất phần lớn đều tập trung vào trong tay giai cấp địa chủ phong kiến.
Mâu thuẫn giữa lực lượng sản suất ở nông thôn diễn ra ngày càng gay gắt. Mọi nhu cầu về vật chất của nhà nước đều phải thông qua chính sách bóp nặn nhân dân, nhất là thợ thủ công và nông dân- bọn cường hào lý địa phương vì thế càng có cơ hội lộng hành. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Do không còn ruộng đất công để phong cấp cho quan lại như các triều đại trước, cũng như cần phải có nhiều tiền để chi dùng cho các hoạt động của Nhà nước, nhất là các hoạt động về quân sự nên ngay từ thời Gia Long đã đặt ra các loại ngạch thuế mới, quy định mỗi năm một lần tiểu tu, 5 năm một lần đại tu, trong đó thuế ruộng công nặng hơn thuế ruộng tư, tức là đánh nặng hơn vào người dân nghèo không ruộng, có thể nói rằng “dân chúng vô cùng đói khổ, vua quan bóc lột thậm tệ”. Ngoài tô thuế nhân dân triều Nguyễn phải đóng rất nhiều khoản phụ thu như tiền mân, tiền rượu, cước lễ, tiền dầu lạt, tiền thập vật, tiền khoán khố, tiền sai dư, tiền trước bạ, dầu đèn,… Tình trạng xiêu tán của nông dân diễn ra rất nghiêm trọng, nhất là ở vùng đồng bằng sông Hồng, ruộng ít dân đông.
Năm 1826, tại 13 huyện thuộc trấn Hải Dương dân xiêu tán mất 108 xã thôn, ruộng bỏ hoang hơn 12. Đói kém xảy ra thường xuyên. Đó là chưa kể đến các nạn ôn dịch, vỡ đê, hạn hán. Thời Tự Đức, đê Văn Giang ở Hưng Yên vỡ 18 năm liền,biến cả vùng đồng bằng phì nhiêu đi các nơi xin ăn.
Năm 1859, một trận đói ghê gớm cướp đi sinh mạng của 60 vạn nhân dân các tỉnh Trung kỳ và Bắc kỳ. Mặc dù triều đình nhà Nguyễn cũng có những chính sách khai khẩn đất hoang, nhưng rồi thành quả khai hoang hoặc trước hoặc sau lại rơi vào tay giai cấp địa chủ phong kiến. Theo Đại Nam thực lục vào năm 1831, tại tỉnh Bình Định “Nhà hào phú kiêm tính đến 1-2 trăm mẫu mà người nghèo không một thước đất”. Còn về ruộng công thì “ruộng tốt màu cường hào chiếm cả, có thừa ra thì hương lí lại bao chiếm, dân chỉ được phần đất rắn, xác màu” [Sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, tập XXI đệ nhị kí, quyển 20, nxb KHXH, 1969, tr.
Thực trạng trên khiến cho lực lượng sản xuất bị hao mòn, kinh tế nông nghiệp trở nên sa sút tiêu điều. Người nông dân không thiết tha với sản xuất, 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Cơ sở kinh tế phong kiến tự cung tự cấp lại được phục hồi và củng cố. Về công nghiệp, nhà Nguyễn nắm trong tay những ngành kinh doanh lớn.
Các địa điểm thương mại trước đây bị thủ tiêu, các công xưởng lớn đúc, đóng tàu, đúc tiền, các xưởng nhỏ chuyên chế tạo đồ dùng riêng cho nhà vua, vàng bạc, gấm vóc. đều do bộ Công của triều đình quản lý. Chế độ làm việc trong các công xưởng này rất hà khắc. Các nghề thủ công dân gian bị hạn chế: do thiếu nguyên liệu, do sức tiêu thụ kém, do tục giấu nghề, và còn do vô số các quy định hà khắc, quái đản khác của triều đình như việc quy định màu vải, chất vải được dùng cho từng hạng người, kiểu cách và kích thước nhà cửa cho các hạng dân được làm… Việc cấm dân họp chợ và hạn chế việc chuyên chở lúa gạo, diêm tiêu, sắt, thép,.
đã làm cho giao lưu hàng hóa trong nước gặp khó khăn, thị trường thiếu tập trung và thống nhất. Những chính sách này đã giáng một đòn nặng nề vào nội thương Việt Nam. Thủ công nghiệp hầu như bị tê liệt. Toàn bộ nền kinh tế Việt Nam lúc đó cần phải được giải quyết nhanh chóng để đưa đất nước thoát khỏi sự bế tắc, khủng hoảng.
Thế nhưng chính những chính sách nhà Nguyễn đưa ra đã làm thui chột những mầm mống tự nhiên của một nền kinh tế đã xuất hiện trong những thế kỷ trước.