Chương 1: Cơ sở lý luận về biện pháp giáo dục kĩ năng sống cho trẻ 5 - 6 tuổi ở trường mầm non. Chương 2: Thực trạng về giáo dục kĩ năng sống cho trẻ 5-6 tuổi ở một số trường mầm non tại huyện Châu Thành, tỉnh Tiền Giang. Chương 3: Đề xuất và thử nghiệm một số biện pháp nâng cao hiệu quả giáo dục kĩ năng sống cho trẻ 5- 6 tuổi. Phần kết luận và kiến nghị sư phạm.
Tài liệu tham khảo. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO TRẺ 5 – 6 TUỔI 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu trên thế giới Trên thế giới, việc nghiên cứu kĩ năng sống (KNS) đã được quan tâm tìm hiểu, vì đây là trọng điểm trong việc phát triển con người.
Ở nhiều nước trên thế giới, trong hai thập kỷ qua, giáo dục kĩ năng sống (GDKNS) đã được xem như một phần quan trọng không tách rời trong quá trình chuẩn bị thanh thiếu niên và người lớn đối phó với các thách thức và rủi ro hàng ngày để tham gia vào quá trình sản xuất trong xã hội. Ở các nước phương tây, việc giáo dục kĩ năng sống đã vận dụng tổng hợp quan điểm của các tài liệu toàn cầu, chẳng hạn như khuôn khổ Dakar cho Hành động Giáo dục cho mọi người (EFA) và Tuyên bố UNGASS về Cam kết về HIV và AIDS, các tổ chức như Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và UNICEF. Giáo dục kĩ năng sống (GDKNS) được thực hiện bằng sự kết hợp giữa giáo dục nhà trường và các tổ chức xã hội. Trong nhà trường, GDKNS được coi là nhiệm vụ quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế của đất nước.
UNICEF đã có một vai trò quan trọng trong phát triển kĩ năng sống (KNS), GDKNS ở cả cấp quốc gia và quốc tế. Trong những năm 2006, 2007 GDKNS đã được triển khai thực hiện ở 156 quốc gia với sự hỗ trợ của UNICEF. GDKNS được tích hợp qua 67 đến 70 chủ đề vào chương trình dạy ở cấp tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông ở 68 quốc gia trên thế giới [26]. Ở Nga, GDKNS cho trẻ mầm non được thực hiện thông qua: các trò chơi đóng vai, hoạt động thực tiễn, hoạt động sáng tạo, lời nói, … nhằm hình thành cho trẻ những kĩ năng cơ bản như: kĩ năng giải quyết vấn đề, kĩ năng tự học, kĩ năng tư duy sáng tạo, kĩ năng giao tiếp ứng xử và tạo lập mối quan hệ…Vấn đề GDKNS là vấn đề mới trong đào tạo giáo viên mầm non ở Nga, cho nên việc 9 GDKNS cho trẻ vẫn chưa được chú trọng quan tâm, việc tổ chức các hoạt động để GDKNS cho trẻ chưa được thường xuyên và còn mang tính chất loa qua, cách tổ chức các tiết học còn mang tính chất lý thuyết.
Phần giáo dục trẻ kĩ năng sống để ứng xử trong các tình huống, các mối quan hệ, các hoạt động cũng chưa được chú trọng [26]. Bộ Lao Động Mỹ cùng Hiệp hội Đào tạo và Phát triển Mỹ đã nghiên cứu 13 kĩ năng cơ bản cần thiết để thành công trong cuộc sống và công việc như: kĩ năng học và tự học, lắng nghe, thuyết trình, giải quyết vấn đề, tư duy sáng tạo, quản lý bản thân và tinh thần tự tôn, đặt mục tiêu/ tạo động lực làm việc, phát triển cá nhân và sự nghiệp, giao tiếp ứng xử và tạo lập quan hệ, làm việc đồng đội, kĩ năng đàm phán, tổ chức công việc hiệu quả và kĩ năng lãnh đạo bản thân. GDKNS cho trẻ mầm non được Hiệp hội Đào tạo và Phát triển Mỹ đưa vào chương trình giáo dục mầm non ở các bang từ những năm 60 của thế kỉ XX. Ở một số nước như Anh, Ấn Độ, Malaysia thì GDKNS nhằm tăng cường sự lành mạnh về tinh thần và năng lực của con người nói chung và trẻ mầm non nói riêng như các kĩ năng giải quyết vấn đề, tư duy phê phán, tư duy sáng tạo, giao tiếp.
Ở Lào, từ những năm 1997 - 2002, lần đầu tiên, GDKNS được thực hiện trong 5 trường trung học cơ sở tại Lào theo dự án tài trợ và sau đó mở rộng ra 700 trường Tiểu học và Trung học thuộc 8 tỉnh của Lào, chưa triển khai ở các trường mầm non [26]. Ở Campuchia, kĩ năng sống được xem như năng lực mà con người cần phải có để nâng cao các điều kiện sống một cách hiệu quả nhằm phát triển quốc gia, phát triển kĩ năng tìm việc và nuôi sống bản thân cũng như gia đình họ. Tại Úc yêu cầu người lao động phải có kĩ năng hành nghề nên GDKNS cho trẻ mầm non gồm có các kĩ năng như: kĩ năng giao tiếp, làm việc nhóm, giải quyết vấn đề, sáng tạo và khám phá, lập kế hoạch, quản lý bản thân, học tập và kĩ năng sử dụng công nghệ. Chương trình GDKNS cho trẻ mầm non với các 10 hoạt động mang tính trải nghiệm và các phương pháp thực hành, giúp trẻ khám phá và phát triển các kĩ năng như: giao tiếp, tôn trọng, yêu thương, trách nhiệm, hợp tác… Mục đích của chương trình là: Góp phần giúp cho trẻ nhận biết, hình thành các giá trị sống căn bản, phổ quát trong mối liên hệ giữa hoài bão cá nhân và ý tưởng chuẩn mực xã hội.
Từ đó, các em có thể đào sâu, xây dựng những phẩm chất, đức tính tốt của bản thân với việc lựa chọn và phát triển các KNS tích cực, theo những giá trị cốt lõi, để làm kim chỉ nam cho mọi ứng xử xã hội [26]. Singapore được đánh giá là một nước có nền kinh tế năng động bậc nhất của Châu Á và thế giới. Hàng loạt chương trình giáo dục được xây dựng và tiến hành giảng dạy ở các trường đại học tổng hợp, đại học bách khoa của các nước này đã được tiến hành mạnh mẽ, linh hoạt, phù hợp với nhiều đối tượng học sinh. Các bộ môn về KNS đóng vai trò trung tâm trong chương trình học tập ở các cấp học, với khẩu hiệu “Sống để học tập, vui chơi, giải trí và học tập để sống”.
Các hoạt động giáo dục trong nhà trường được kết hợp nhuần nhuyễn với các hoạt động cộng đồng. Tuy nhiên, đối với bậc học mầm non, họ vẫn chưa tìm ra những phương pháp hữu hiệu nhất giúp trẻ nắm được các KNS. Ngoài ra, câu hỏi có nên đưa GDKNS là một môn học bắt buộc ở tất cả các cấp học, ngành học vẫn còn đang tranh luận, chưa có câu trả lời [26]. Khái quát về các tài liệu có liên quan đến giáo dục kĩ năng sống trên thế giới cho thấy khoảng trống của các công trình nghiên cứu về các biện pháp hữu hiệu trong giáo dục kĩ năng sống cho trẻ em lứa tuổi mầm non.
Các nghiên cứu ở Việt Nam Ở Việt Nam mặc dù khái niệm kĩ năng sống chưa được nêu ra hay những nghiên cứu về kĩ năng sống chưa có nhưng kĩ năng sống và GDKNS cho con người đã xuất hiện và được nhiều người quan tâm từ xa xưa như: học ăn, học nói, học gói, học mở, học để đối nhân xử thế, học để đối phó với thiên nhiên. Đó 11 là những kĩ năng đơn giản nhất mang tính chất kinh nghiệm, phù hợp với đời sống và giai cấp của xã hội ở những thời điểm khác nhau. Thuật ngữ “Kĩ năng sống” chỉ bắt đầu được quan tâm tại Việt Nam vào những năm 90, thế kỷ 20. Khi ấy, xã hội bắt đầu có những chuyển biến phức tạp, nền kinh tế thị trường và việc du nhập các nền văn hóa từ các nước bên ngoài vào Việt Nam đã tác động rất lớn đến con người, đòi hỏi mỗi người phải học cách thích nghi; ngoài trình độ học vấn, tư cách đạo đức.
Đây chính là điều kiện để giáo dục Việt Nam quan tâm đến thuật ngữ kĩ năng sống trong chương trình và triển khai một số dự án của các tổ chức khác trên thế giới. Năm 2009, Nhà xuất bản Giáo dục lần đầu tiên cho in quyển “Giáo dục kĩ năng sống cho trẻ từ 5 đến 6 tuổi” của tác giả Lê Bích Ngọc nhằm phục vụ cho các phụ huynh có con từ 5 đến 6 tuổi. Trong đó tác giả phân loại thành 7 nhóm kĩ năng sống có hướng dẫn về tên gọi, những điều cha mẹ cần hướng dẫn cho trẻ và gợi ý các hoạt động, phương tiện, hình thức giáo dục [19]. Hồ Chí Minh, tác giả Mai Hiền Lê năm 2010 đã nghiên cứu kĩ năng sống của trẻ mầm non, với đề tài: “Một số biểu hiện kĩ năng sống của trẻ lớp mẫu giáo 5-6 tuổi ở trường mầm non Thực Hành thành phố Hồ Chí Minh”.
Ưu điểm của đề tài này là tác giả đã bước đầu đi vào nghiên cứu về kĩ năng sống của trẻ mầm non và đã có cuộc khảo sát khá đầy đủ về các kĩ năng sống của trẻ 5-6 tuổi. Nhưng giới hạn của đề tài là mới chỉ khảo sát ở một trường mầm non, và việc thử nghiệm tác động nâng cao kĩ năng sống của trẻ chỉ dừng lại ở một kĩ năng giao tiếp [15] Tác giả Nguyễn Hữu Long năm 2013 đã nghiên cứu về “Phương pháp giáo dục kĩ năng sống cho trẻ 5-6 tuổi trong hoạt động có chủ đích”. Đóng góp của đề tài này trong việc phân tích cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn về phương pháp giáo dục kĩ năng sống cho trẻ 5-6 tuổi trong hoạt động có chủ đích như: giờ học, hoạt động góc. Tuy nhiên, các khuyến nghị về việc vận dụng các phương pháp 12 giáo dục kĩ năng sống cho trẻ 5-6 tuổi chỉ trong hoạt động có chủ đích mà chưa vận dụng trong các hoạt động khác ở trường mầm non.
Bên cạnh đó, có một số công trình nghiên cứu về GDKNS của trẻ mầm non như: tác giả Trần Lệ Thùy (2012) đã hoàn thành luận văn Thạc sĩ “Thực trạng giáo dục kĩ năng sống cho trẻ mầm non tại trường Mầm non Sao Mai, Đông Anh, Hà Nội”; Nguyễn Trương Hồng Loan (2017) đã bảo vệ luận văn thạc sĩ “Giáo dục kĩ năng sống cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trong hoạt động trải nghiệm”. Đóng góp mới của các đề tài là làm sáng tỏ lý luận và thực tiễn giáo dục kĩ năng sống cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trong hoạt động trải nghiệm ở một số trường mầm non tại Thành Phố Bến Tre. Năm 2017 lần đầu tiên, học sinh và giáo viên ở bậc tiểu học và THCS có một tài liệu chính thức về kĩ năng sống. Đó là bộ sách Thực hành kĩ năng sống từ lớp 1 đến lớp 9 của tác giả Huỳnh Văn Sơn, do Nxb Giáo dục Việt Nam biên soạn, phát hành; Bộ Giáo dục và Đào tạo thẩm định và phê duyệt.
