Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM CHO HỌC SINH TRƯỜNG PHỔ THÔNG DÂN TỘC BÁN TRÚ TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về giáo dục kỹ năng sống thông qua hoạt động trải nghiệm cho học sinh Với mục tiêu nhằm giúp cho mỗi người và những học sinh đang học tập ở nhà trường có được các kỹ năng cần thiết để kịp thời ứng phó với các vấn đề đang diễn ra trong đời sống xã hội và môi trường sống tự nhiên nhằm hoàn thiện bản thân, UNICEF xây dựng các tiêu chí để phân loại KNS, bao gồm 3 nhóm kỹ năng cơ bản: “(1) Nhóm kỹ năng tự nhận thức về bản thân và sống với chính mình (kỹ năng tự nhận thức bản thân, lòng tự trọng, sự kiên định, dám đương đầu với những cảm xúc, đương đầu với những căng thẳng, biết đặt mục tiêu, xác định giá trị của cá nhân,.); (2) Nhóm kỹ năng tự nhận thức để sống hoà nhập với những người khác (kỹ năng thiết lập mối quan hệ/tương tác liên nhân cách, sự cảm thông biết chia sẻ, kỹ năng hợp tác, kỹ năng tiến hành giao tiếp, biết thương lượng và kỹ năng biết giải quyết các mâu thuẫn nảy sinh trong cuộc sống, công việc.; (3) Nhóm kỹ năng ra quyết định một cách hiệu quả nhất (gồm óc tư duy phê phán, khả năng tư duy sáng tạo, biết ra các quyết định chính xác và giải quyết vấn đề một cách hợp lý, hiệu quả. Ở Việt Nam, vào những năm 2000, Bộ GD&ĐT đã chỉ đạo cho nhiều tỉnh thành trong cả nước thực hiện GDKNS cho học sinh ở bậc học phổ thông thông qua dự án “Giáo dục sống khỏe mạnh, KNS cho học sinh vị thành niên” với sự hỗ trợ của UNICEF dành cho học sinh trung học cơ sở và trẻ em một số trường học thuộc nhiều khu vực như “Lào Cai, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Hải Phòng, Hà Nội.
Kết quả nghiên cứu 2 đề tài cấp Bộ của nhà khoa học Nguyễn Thanh Bình đã góp phần mở ra một hướng nghiên cứu mới về GDKNS cho đối là học sinh, như “GDKNS cho học sinh trung học phổ thông” [3] và “Xây dựng và thực nghiệm một số chủ đề giáo dục những KNS cơ bản cho học sinh THPT” [4]. Tác giả đã xây 6 dựng khung lý luận về GDKNS bao gồm mục tiêu, nhiệm vụ, nội dung, nguyên tắc, các con đường, phương pháp GDKNS cho học sinh phổ thông và thiết kế một số chủ đề giáo dục cho học sinh lứa tuổi trung học phổ thông. Tác giả Nguyễn Thị Oanh, trong cuốn sách “KNS cho tuổi vị thành niên” [28]. Nội dung của cuốn sách đã đề cập, làm rõ về sự cần thiết phải tiến hành các hoạt động giáo dục KNS cho tuổi trẻ và xác định rõ trách nhiệm của người lớn đối với việc thực hiện GDKNS cho học sinh… Ấn phẩm “Dạy học tích hợp KNS vào môn khoa học và hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp” [27], của tác giả Lục Thị Nga, đã đi vào phân tích làm rõ về tầm quan trọng của KNS đối với quá trình hình thành, phát triển nhân cách của học sinh tiểu học và cho rằng nhân cách được hình thành qua hai con đường cơ bản trong nhà trường, đó là con đường dạy học và con đường giáo dục ngoài giờ lên lớp.
Với luận án tiến sĩ “GDKNS cho học sinh tiểu học DTTS khu vực miền núi phía Bắc (Qua các môn học tự nhiên và xã hội, khoa học” [20], của tác giả Nguyễn Thị Thu Hằng. Nội dung luận án đã khẳng định vai trò rất quan trọng của việc GDKNS cho cho học sinh tiểu học, mà nội dung cơ bản của GDKNS chính là giúp học sinh hình thành kiến thức, phát triển các kỹ xảo, kỹ năng cần thiết để làm cơ sở cho việc rèn luyện hành vi cũng như hoàn thiện khả năng ứng phó, xử lý một cách linh hoạt với tình huống diễn ra trong cuộc sống. Từ lý luận và thực tiễn điều tra được phân tích đầy đủ, luận án đề xuất 2 nhóm biện pháp GDKNS cho cho học sinh tiểu học người DTTS ở khu vực miền núi phía Bắc thông qua dạy học các môn tự nhiên và xã hội, khoa học [20]. Tóm lại, qua phân tích tổng quan các công trình nghiên cứu của các tác giả trên thế giới và Việt Nam cho thấy vấn đề GDKNS được quan tâm nghiên cứu một cách có hệ thống về mặt lý luận, chỉ ra được những khái niệm, nội dung, cách phân loại, nguyên tắc, phương pháp, hình thức tổ chức GDKNS.
Tuy nhiên, việc nghiên cứu KNS thông qua HĐTN cho học sinh ở Trường PTDTBT Tiểu học còn là một khoảng trống, nếu giải quyết tốt vấn đề này sẽ góp phần làm sáng tỏ một phần lý luận và thực tiễn. Các công trình nghiên cứu về quản lý giáo dục kỹ năng sống thông qua 7 hoạt động trải nghiệm Nghiên cứu về quản lý GDKNS được nghiên cứu lồng ghép trong các nghiên cứu về quản lý hoạt động giáo dục trong nhà trường với tư cách là hoạt động giáo dục cơ bản trong trường học. Tác giả Shauna Kingsnorth, Helen Healy, Colin Macarthur, với bài viết “Preparing for Adulthood: A Systematic Review of life Skills Programs for Youth with Physical Disabilities” (tạm dịch: Chuẩn bị cho tuổi trưởng thành: Đánh giá có hệ thống về các chương trình kỹ năng sống dành cho thanh thiếu niên khuyết tật thể chất), các tác giả cho rằng ở cấp độ trường học, để thực hiện thành công chương trình GDKNS, lãnh đạo nhà trường đóng một vai trò hết sức quan trọng [42]. và Glanz J với bài viết “Supervision that improves teaching” (tạm dịch: Giám sát nhằm cải thiện hoạt động giảng dạy), tác giả cho rằng muốn áp dụng thành công các chính sách và chương trình giảng dạy mới trong trường học, đòi hỏi ban quản lý nhà trường cần coi trọng việc áp dụng cải tiến hoạt động của trường học như một động lực [43].
Điều này có nghĩa rằng trong quá trình đưa ra các quyết định liên quan tới nhà trường thì người hiệu trưởng phải luôn suy nghĩ tới vấn đề cải tiến công tác quản lý nhà trường và chính việc nâng cao GDKNS là một phần của sự cải tiến này. viết cuốn “Promoting Self - Protection and Self - Control Through Life Skill Training, Children and Youth Sevices Review” (tạm dịch: Thúc đẩy khả năng tự bảo vệ và tự chủ thông qua đào tạo kỹ năng sống, đánh giá dịch vụ trẻ em và thanh thiếu niên) [39]. cho rằng việc cải tiến các loại hình hoạt động trong trường học là một trong những nhiệm vụ trung tâm, nó đòi hỏi nhà lãnh đạo, nhà quản lý trường học phải biết dựa vào nền tảng sư phạm và giáo dục một cách vững chắc, đồng thời phải gắn trực tiếp với các hoạt động mang tính cốt lõi của nhà trường, mà cụ thể nhất là hoạt động giảng dạy, giáo dục của mỗi giáo viên và khả năng học tập, lĩnh hội kiến thức của học sinh. Do vậy, vấn đề đặt ra cho các nhà lãnh đạo, quản lý nhà trường là phải có sự hiểu biết một cách đầy đủ, sâu sắc về tất các các khâu, các bước của quá trình học tập mà học sinh tiến hành, cũng như những điều kiện bảo đảm cần thiết để giúp cho học sinh có thể 8 đáp ứng nhu cầu học tập chính đáng của chính mình.
Nghiên cứu về quản lý GDKNS tại trường học của tác giả Prinsloo D. với bài “Implementation of life orientation programmes in the new curriculum in South Africa schools: Perception of principals and life orientation teachers” (tạm dịch: Triển khai chương trình định hướng cuộc sống trong chương trình mới ở các trường học Nam Phi: Nhận thức của hiệu trưởng và giáo viên định hướng cuộc sống) [40]. Với kết quả nghiên cứu của bài viết đã cho thấy nếu muốn triển khai chương trình GDKNS cho học sinh đạt được hiệu quả thiết thực trong các nhà trường thì CBQL ở nhà trường phải thực sự cần phải chú trọng tới các khâu quản lý cơ bản như tổ chức hoạt động GDKNS; có sự cam kết về trách nhiệm tham gia hoạt động GDKNS một cách có hiệu quả từ phía giáo viên và những cán bộ chuyên trách, đặc biệt là sự cam kết của chính hiệu trưởng nhà trường. Một nghiên cứu cụ thể về biện pháp nhằm giúp cho việc quản lý có hiệu quả hoạt động GDKNS tại trường học trung học của Esmaeilinasad Maryam, Malek Mohamadi Davuod, Ghiasvand Zahra, Bahrami Somayeh, với tiêu đề “Effectiveness of life skills training on increasing self - esteem of high shool students” (tạm dịch: Hiệu quả của việc rèn luyện KNS trong việc nâng cao lòng tự trọng của học sinh trung học) [37].
Theo nhóm tác giả để thực hiện một cách có hiệu quả nhất việc GDKNS tại nhà trường, đòi hỏi: (1) Hiệu trưởng nhà trường cần thực hiện tốt các nội dung quản lý sau: Hiệu trưởng cần thiết lập điều kiện môi trường tích cực, bao gồm sự kết nối thông tin với phụ huynh học sinh, xây dựng được văn hóa nhà trường một cách lành mạnh và nâng cao điều kiện lớp học, thúc đẩy các giá trị của bản thân, giải quyết phù hợp các vấn đề tranh cãi và thu hút sự tham gia của các đối tác cộng đồng vào lớp học; kết nối lớp học với cộng đồng; (2) Hiệu trưởng cần xây dựng kế hoạch truyền tải kiến thức về KNS cho học sinh, bao gồm các bước như xác định xem học sinh cần hiểu biết những gì; việc tổ chức và lựa chọn khung kiến thức để truyền tải đến học sinh; lập kế hoạch GDKNS cho từng năm học, học kỳ và đến từng bài học; lập kế hoạch phối hợp giữa các cấp học; điều chỉnh sự khác biệt giữa những học sinh trong một lớp học; (3) Hiệu trưởng nhà trường cần triển khai có hiệu quả việc sử dụng các phương pháp GDKNS như học tập hợp tác, thảo luận 9 nhóm, nghiên cứu độc lập, trò chơi đóng vai, tổ chức sáng tạo; (4) Hiệu trưởng cần đánh giá chính xác quá trình học tập của mỗi học sinh. Ở Việt Nam, các nghiên cứu về hoạt động GDKNS và quản lý hoạt động GDKNS cho học sinh cũng nhận được nhiều ý kiến của các nhà nghiên theo cách tiếp cận, luận giải của từng chuyên ngành cụ thể, các công trình đó đã được công bố ở những phạm vi khác nhau, trong đó có thể kể đến: Luận án của tác giả Hoàng Thuý Nga [26], đã làm sáng tỏ những đặc điểm của hoạt động GDKNS cho học sinh tiểu học qua việc phân tích mục tiêu, nội dung và hình thức thực hiện hoạt động GDKNS cho học sinh ở trường tiểu học.