Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong định hướng đổi mới giáo dục mầm non hiện nay, mục tiêu trọng tâm là hỗ trợ trẻ em phát triển toàn diện về thể chất, tình cảm, trí tuệ và thẩm mỹ, từ đó hình thành những yếu tố nền tảng của nhân cách nhằm chuẩn bị cho việc bước vào lớp một. Phương pháp giáo dục lấy trẻ làm trung tâm và tăng cường thực hành trải nghiệm đóng vai trò hàng đầu, tạo điều kiện cho trẻ khám phá thế giới xung quanh theo phương châm "chơi mà học, học bằng chơi".

Tính tự lập là một phẩm chất nhân cách cơ bản giúp con người tự chủ trong hành động và nỗ lực hoàn thành công việc dựa trên năng lực bản thân. Việc giáo dục tính tự lập cho trẻ giai đoạn 5 - 6 tuổi có ý nghĩa quyết định trong việc phát triển các chức năng tâm lý, ngôn ngữ và nhận thức, xây dựng sự tự tin và khả năng thích ứng xã hội. Tuy nhiên, thực tiễn tại các cơ sở giáo dục mầm non cho thấy giáo viên còn lúng túng, thiên về phương pháp truyền thống và thiếu tình huống sáng tạo trong việc tổ chức hoạt động trải nghiệm. Đồng thời, dưới ảnh hưởng của nếp nghĩ bao bọc, chiều chuộng từ phía gia đình, nhiều trẻ có thói quen ỷ lại, lệ thuộc vào người lớn, dẫn đến sự hạn chế trong việc phát triển các kỹ năng tự phục vụ và tính tự lập.

Khóa luận được thực hiện nhằm giải quyết các nhiệm vụ và xác định phạm vi nghiên cứu cụ thể sau:

  • Mục tiêu nghiên cứu: Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn, đề xuất một số biện pháp giáo dục tính tự lập cho trẻ 5 - 6 tuổi thông qua hoạt động trải nghiệm, góp phần hình thành tính cách tích cực cho trẻ và đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu:
    1. Nghiên cứu các vấn đề lý luận liên quan đến các biện pháp giáo dục tính tự lập cho trẻ 5 - 6 tuổi thông qua hoạt động trải nghiệm.
    2. Điều tra thực trạng giáo dục tính tự lập cho trẻ 5 - 6 tuổi thông qua hoạt động trải nghiệm tại cơ sở thực tế.
    3. Đề xuất một số biện pháp giáo dục tính tự lập cho trẻ 5 - 6 tuổi thông qua hoạt động trải nghiệm.
    4. Thực nghiệm sư phạm nhằm khẳng định hiệu quả và tính khả thi của các biện pháp đã đề xuất.
  • Đối tượng nghiên cứu: Một số biện pháp giáo dục tính tự lập cho trẻ 5 - 6 tuổi thông qua hoạt động trải nghiệm.
  • Phạm vi nghiên cứu:
    • Nội dung: Tập trung nghiên cứu và đề xuất các biện pháp giáo dục tính tự lập thông qua trải nghiệm trong hoạt động vui chơi, hoạt động lao động và trong chế độ sinh hoạt hàng ngày.
    • Khách thể và không gian: Khảo sát và thực nghiệm trên 40 trẻ 5 - 6 tuổi tại Trường Mầm non Nông Trang và Trường Mầm non Hòa Phong, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ.
    • Thời gian: Năm học 2021 - 2022.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận dựa trên hệ thống khái niệm khoa học, các văn bản quy phạm pháp luật và mô hình lý luận về giáo dục mầm non:

  • Khung lý thuyết và khái niệm:
    • Tính tự lập ở trẻ mầm non: Là phẩm chất nhân cách được hình thành qua hoạt động, thể hiện ở nhu cầu, kỹ năng tự lực giải quyết nhiệm vụ, ý thức tự giác, tự tin và sự nỗ lực ý chí mà không dựa dẫm vào người lớn. Cấu trúc tính tự lập bao gồm ba thành phần: Nhận thức, Thái độ và Hành vi.
    • Giáo dục theo hướng trải nghiệm: Là phương thức giáo dục mà trong đó giáo viên thiết kế, hướng dẫn các hoạt động để trẻ được tương tác trực tiếp, chiêm nghiệm và tự tích lũy kiến thức, kỹ năng, thái độ tạo thành kinh nghiệm sống của bản thân.
    • Quy trình tổ chức hoạt động trải nghiệm gồm 4 giai đoạn: Giai đoạn I (Trải nghiệm thực tế của trẻ), Giai đoạn II (Trẻ chia sẻ kinh nghiệm), Giai đoạn III (Trẻ rút ra kinh nghiệm cho bản thân), Giai đoạn IV (Trẻ vận dụng kinh nghiệm vào cuộc sống).
  • Văn bản chỉ đạo và cơ sở pháp lý:
    • Chương trình Giáo dục mầm non ban hành kèm Thông tư số 51/2020/TT-BGDĐT ngày 30/12/2020 và Văn bản hợp nhất số 01/2021/VBHN-BGDĐT.
    • Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.
    • Phong trào xây dựng "Trường học thân thiện - học sinh tích cực" của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
    • Chương trình "Dạy và học vì một tương lai bền vững" của UNESCO (2002) và mô hình giáo dục STEAM.
  • Phương pháp nghiên cứu:
    • Phương pháp nghiên cứu lý luận: Thu thập, phân loại, phân tích và tổng hợp các công trình tâm lý học, giáo dục học trong nước và quốc tế.
    • Phương pháp quan sát: Quan sát trực tiếp, ghi chép biên bản và ghi hình video về biểu hiện tính tự lập của trẻ và cách thức tổ chức hoạt động của giáo viên.
    • Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi: Sử dụng an-két lấy ý kiến của giáo viên và phụ huynh về nhận thức, phương pháp và hình thức phối hợp rèn luyện tính tự lập cho trẻ.
    • Phương pháp đàm thoại: Trò chuyện trực tiếp với trẻ, giáo viên và phụ huynh để thu thập thông tin định tính bổ trợ.
    • Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Bố trí nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng để kiểm chứng tính khả thi của hệ thống biện pháp.
    • Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình: Phân tích chuyên sâu 03 trường hợp trẻ để đánh giá sự chuyển biến cụ thể trước và sau tác động.
    • Phương pháp xử lý số liệu: Sử dụng thống kê toán học để xử lý và phân tích kết quả khảo sát thực trạng cùng kết quả thực nghiệm.
  • Nguồn dữ liệu: Dữ liệu sơ cấp từ phiếu hỏi giáo viên, phụ huynh và biên bản theo dõi 40 trẻ 5 - 6 tuổi tại hai trường mầm non Hòa Phong và Nông Trang (TP. Việt Trì, tỉnh Phú Thọ) trong năm học 2021 - 2022.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận của đề tài

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu về tính tự lập và giáo dục trải nghiệm trên thế giới (với các nghiên cứu của L.A. Vengher, L. Kaplan, I.I. Galina, S.L. Rubinstêin, T. Guscova, Pestalozzi, N.K. Krupskaya, A.S. Makarenko, J. Dewey, Carl Rogers) và tại Việt Nam (Nguyễn Thị Kim Ngân, Mai Ngọc Liên, Nguyễn Thị Thu Dung, Nguyễn Thanh Huyền, Hoàng Thị Phương, Đỗ Ngọc Thống, Đặng Thị Kim Thoa, Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Nguyễn Ánh Tuyết, Nguyễn Thị Nhung).

Tác giả làm rõ nội dung giáo dục tính tự lập cho trẻ 5 - 6 tuổi tập trung vào hai khía cạnh: (1) Trẻ tự mình làm được một số việc trong sinh hoạt hàng ngày; (2) Trẻ có biểu hiện của sự cố gắng, nỗ lực để hoàn thành nhiệm vụ. Khóa luận phân tích cấu trúc quy trình 4 giai đoạn tổ chức hoạt động trải nghiệm:

  1. Giai đoạn I - Trải nghiệm thực tế: Giáo viên lựa chọn chủ đề, xác định mục tiêu kiến thức - kỹ năng - thái độ, chuẩn bị môi trường vật chất và tổ chức hướng dẫn trẻ tham gia các hoạt động cụ thể.
  2. Giai đoạn II - Trẻ chia sẻ kinh nghiệm: Tạo cơ hội cho trẻ trao đổi, trình bày cảm xúc, suy nghĩ và những việc đã thực hiện cùng bạn bè và cô giáo.
  3. Giai đoạn III - Trẻ rút ra kinh nghiệm cho bản thân: Giúp trẻ khái quát hóa bài học hành vi thông qua hệ thống câu hỏi gợi mở và các trò chơi củng cố kinh nghiệm (trò chơi học tập, vận động, nghệ thuật).
  4. Giai đoạn IV - Trẻ vận dụng kinh nghiệm vào cuộc sống: Định hướng trẻ áp dụng thói quen tự lập vào chế độ sinh hoạt, thực hiện qua 4 hình thức đánh giá (đánh giá quá trình, đánh giá cuối hoạt động, đánh giá cuối ngày và đánh giá cuối tuần).

Chương này cũng phân tích ưu thế của hoạt động trải nghiệm thông qua 3 dạng hoạt động chính: hoạt động chơi (đóng vai, đóng kịch, học tập, vận động, lắp ghép), hoạt động lao động (lao động tự phục vụ, trực nhật, chăm sóc vườn trường), và chế độ sinh hoạt hàng ngày (đón/trả trẻ, giờ ăn, giờ ngủ, sinh hoạt chiều, dạo chơi ngoài trời). Đồng thời, tác giả phân loại các yếu tố ảnh hưởng gồm yếu tố chủ quan (tính cách, khả năng nhận thức, thể lực - vận động) và yếu tố khách quan (chế độ sinh hoạt tại trường, giáo dục gia đình).

Chương 2: Thực trạng giáo dục tính tự lập cho trẻ 5 - 6 tuổi thông qua hoạt động trải nghiệm

Chương 2 trình bày quy trình và kết quả khảo sát thực trạng tại Trường Mầm non Nông Trang và Trường Mầm non Hòa Phong (TP. Việt Trì, tỉnh Phú Thọ). Khảo sát tập trung đánh giá nhận thức của giáo viên, nhận thức và sự phối hợp của phụ huynh, cùng mức độ biểu hiện tính tự lập của trẻ theo 3 thành phần: Nhận thức, Thái độ và Hành vi.

Tiêu chí khảo sát Thực trạng ghi nhận từ khảo sát
Nhận thức của giáo viên Đa số giáo viên nhận thức được tầm quan trọng của việc rèn tính tự lập qua trải nghiệm; tuy nhiên, việc lựa chọn nội dung và thiết kế tình huống thực tế còn hạn chế, phương pháp tổ chức còn mang nặng tính áp đặt truyền thống.
Nhận thức và thái độ phụ huynh Phần lớn phụ huynh hiểu sự cần thiết của tính tự lập nhưng còn tâm lý chiều chuộng, bao bọc, làm thay con các việc cá nhân ở nhà; hình thức phối hợp với nhà trường chưa duy trì đều đặn.
Biểu hiện tính tự lập của trẻ Trẻ đã có nhu cầu khẳng định "cái tôi" và muốn tự làm, nhưng kỹ năng tự phục vụ chưa thuần thục; mức độ kiên trì vượt khó còn thấp, dễ nản chí hoặc bỏ cuộc khi gặp nhiệm vụ phức tạp.

Tác giả kết luận nguyên nhân chính của thực trạng là do giáo viên chưa được bồi dưỡng sâu về kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm định hướng tính tự lập, cơ sở vật chất phục vụ hoạt động trải nghiệm chưa đồng bộ, và sự thiếu nhất quán trong cách giáo dục giữa gia đình và nhà trường.

Chương 3: Đề xuất biện pháp và thực nghiệm sư phạm giáo dục tính tự lập cho trẻ 5 - 6 tuổi thông qua hoạt động trải nghiệm

Dựa trên kết quả khảo sát, chương 3 đề xuất 5 nguyên tắc chỉ đạo: đảm bảo mục tiêu giáo dục; phù hợp đặc điểm phát triển lứa tuổi và cá nhân; đảm bảo tính hệ thống và phát triển; đảm bảo tính chủ động, tích cực trong sinh hoạt hàng ngày; phù hợp với điều kiện thực tế. Hệ thống 6 biện pháp sư phạm cụ thể bao gồm:

  • Biện pháp 1: Nâng cao nhận thức của giáo viên và phụ huynh về giáo dục tính tự lập.
  • Biện pháp 2: Lập kế hoạch tổ chức các hoạt động giáo dục theo hướng trải nghiệm nhằm tăng cường cơ hội cho trẻ được tham gia và rèn luyện tính tự lập.
  • Biện pháp 3: Xây dựng môi trường hoạt động nhằm tăng cường cơ hội cho trẻ rèn luyện tính tự lập.
  • Biện pháp 4: Thường xuyên tổ chức các hoạt động giáo dục theo hướng trải nghiệm cho trẻ (triển khai đồng bộ trong hoạt động chơi, hoạt động lao động và hoạt động ngoài trời/chế độ sinh hoạt).
  • Biện pháp 5: Sử dụng hình thức khen thưởng, động viên với kỷ luật tích cực.
  • Biện pháp 6: Tăng cường phối hợp với phụ huynh trong tổ chức cho trẻ tích cực tham gia các hoạt động để giáo dục tính tự lập cho trẻ.

Quy trình thực nghiệm sư phạm được tiến hành trên 40 trẻ 5 - 6 tuổi trong năm học 2021 - 2022, chia thành nhóm thực nghiệm (áp dụng hệ thống 6 biện pháp) và nhóm đối chứng (học theo kế hoạch chăm sóc giáo dục thông thường). Tác giả so sánh số liệu trước và sau thực nghiệm, kết hợp phân tích chuyên sâu biến đổi tâm lý, hành vi của 03 trường hợp trẻ điển hình để minh chứng tính hiệu quả.

Kết quả và đóng góp

  • Kết quả khảo sát và thực nghiệm:
    • Trước thực nghiệm, mức độ phát triển tính tự lập của trẻ ở cả hai nhóm (thực nghiệm và đối chứng) tương đương nhau, phần lớn tập trung ở mức trung bình và yếu về kỹ năng xử lý tình huống độc lập.
    • Sau quá trình tác động bằng 6 biện pháp sư phạm, trẻ ở nhóm thực nghiệm đạt mức tiến bộ rõ rệt ở cả 3 mặt: Nhận thức (hiểu rõ việc mình cần tự làm), Thái độ (hứng thú, chủ động, không ỷ lại), và Hành vi (thực hiện thuần thục các kỹ năng tự phục vụ, kiên trì hoàn thành nhiệm vụ đến cùng). Sự chuyển biến này có khác biệt mang ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng.
    • Phân tích 03 trường hợp trẻ điển hình cho thấy trẻ từ trạng thái nhút nhát, phụ thuộc vào cô giáo đã chuyển sang chủ động lựa chọn góc chơi, tự giác cất dọn đồ dùng và hỗ trợ bạn bè trong các hoạt động tập thể.
  • Giải pháp đề xuất: Đưa ra hệ thống 6 biện pháp sư phạm hoàn chỉnh gắn liền với quy trình 4 giai đoạn tổ chức hoạt động trải nghiệm, có thể áp dụng trực tiếp vào chế độ sinh hoạt hàng ngày ở trường mầm non.
  • Đóng góp của khóa luận: Khóa luận làm rõ cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa hoạt động trải nghiệm và sự hình thành tính tự lập của trẻ mẫu giáo lớn (5 - 6 tuổi); cung cấp dữ liệu thực tiễn tại tỉnh Phú Thọ và chứng minh tính khả thi của việc lồng ghép giáo dục tính tự lập qua các dạng hoạt động chơi, lao động và sinh hoạt hàng ngày.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế:
    • Phạm vi khảo sát và thực nghiệm giới hạn trên 40 trẻ tại 02 trường mầm non trên địa bàn thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ, chưa bao quát được các vùng miền có điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau.
    • Nội dung nghiên cứu chỉ tập trung khai thác 3 hình thức hoạt động: hoạt động chơi, hoạt động lao động và chế độ sinh hoạt hàng ngày.
  • Hướng nghiên cứu tiếp:
    • Mở rộng quy mô nghiên cứu trên các mẫu khách thể đa dạng hơn tại các trường mầm non nông thôn và miền núi.
    • Nghiên cứu ứng dụng hoạt động trải nghiệm để giáo dục tính tự lập trong các hoạt động học có chủ đích (hoạt động làm quen với toán, tạo hình, khám phá khoa học) và các hoạt động dã ngoại ngoại khóa quy mô lớn.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo chuyên môn phục vụ các nhóm đối tượng sau:

  • Sinh viên ngành Giáo dục Mầm non: Tham khảo cấu trúc thiết kế một đề tài nghiên cứu thực nghiệm sư phạm, phương pháp xây dựng thang đo và bảng tiêu chí đánh giá hành vi của trẻ mầm non.
  • Giáo viên mầm non: Vận dụng trực tiếp quy trình 4 giai đoạn tổ chức hoạt động trải nghiệm và hệ thống 6 biện pháp sư phạm vào việc xây dựng kế hoạch giáo dục hàng ngày cho lớp mẫu giáo lớn (5 - 6 tuổi).
  • Cán bộ quản lý chuyên môn mầm non: Sử dụng làm tài liệu định hướng bồi dưỡng chuyên môn về phương pháp giáo dục lấy trẻ làm trung tâm và tăng cường hoạt động trải nghiệm trong trường mầm non.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận định nghĩa "giáo dục theo hướng trải nghiệm cho trẻ mầm non" như thế nào?
Giáo dục theo hướng trải nghiệm cho trẻ là phương thức sử dụng các hoạt động giáo dục, trong đó giáo viên thiết kế, tổ chức, hướng dẫn để trẻ được tham dự, tiếp xúc, tương tác trực tiếp, được chiêm nghiệm và tự tích lũy kiến thức, kỹ năng, thái độ tạo thành kinh nghiệm riêng của bản thân.

2. Quy trình tổ chức hoạt động giáo dục theo hướng trải nghiệm gồm những giai đoạn nào?
Quy trình gồm 4 giai đoạn kế tiếp nhau:

  • Giai đoạn I: Trải nghiệm thực tế của trẻ.
  • Giai đoạn II: Trẻ chia sẻ kinh nghiệm.
  • Giai đoạn III: Trẻ rút ra kinh nghiệm cho bản thân.
  • Giai đoạn IV: Trẻ vận dụng kinh nghiệm vào cuộc sống.

3. Khóa luận đề xuất bao nhiêu biện pháp sư phạm để giáo dục tính tự lập cho trẻ?
Tác giả đề xuất hệ thống 6 biện pháp: (1) Nâng cao nhận thức của giáo viên và phụ huynh; (2) Lập kế hoạch tổ chức hoạt động trải nghiệm; (3) Xây dựng môi trường hoạt động; (4) Thường xuyên tổ chức hoạt động trải nghiệm trong chơi, lao động và sinh hoạt; (5) Sử dụng khen thưởng, động viên với kỷ luật tích cực; (6) Tăng cường phối hợp giữa gia đình và nhà trường.

4. Việc đánh giá hành vi tự lập của trẻ ở giai đoạn vận dụng kinh nghiệm được thực hiện ở những thời điểm nào?
Được thực hiện qua 4 hình thức: đánh giá quá trình (trong lúc trẻ tham gia hoạt động), đánh giá cuối hoạt động (ngay sau khi kết thúc nội dung), đánh giá cuối ngày (vào buổi chiều trước giờ trả trẻ) và đánh giá cuối tuần (vào chiều ngày học cuối cùng trong tuần).

5. Khách thể và địa bàn thực nghiệm sư phạm của đề tài được thực hiện ở đâu?
Thực nghiệm sư phạm được tiến hành trên 40 trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi tại Trường Mầm non Nông Trang và Trường Mầm non Hòa Phong, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ trong năm học 2021 - 2022.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Cù Thị Thu Phương đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu nghiên cứu thông qua việc xác lập cơ sở lý luận và đánh giá thực trạng giáo dục tính tự lập cho trẻ 5 - 6 tuổi qua hoạt động trải nghiệm. Hệ thống 6 biện pháp sư phạm gắn liền với quy trình 4 giai đoạn tổ chức trải nghiệm được xây dựng chặt chẽ, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi mầm non. Kết quả thực nghiệm sư phạm trên 40 trẻ tại thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ đã khẳng định tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp trong việc nâng cao nhận thức, thái độ và hành vi tự lập cho trẻ, đáp ứng định hướng đổi mới phương pháp giáo dục mầm non hiện nay.