đặt vấn đề và tự giải quyết vấn đề là biểu hiện cao nhất của tính tự lập. Nấc thang đó cần đƣợc hình thành ngay từ khi trẻ còn ở lứa tuổi mầm non. [2] * Hướng nghiên cứu học tập dựa vào trải nghiệm Các công trình nghiên cứu tập trung nghiên cứu và nhấn mạnh vào vai trò và bản chất giáo dục trải nghiệm. Đại diện là các tác giả nhƣ: Dewey, Carl Rogers, Philips, Joy Palmer, Makarenco.
đặc biệt là tác giả Makarenco nói: trong bất kỳ hoàn cảnh nào cũng không đƣợc quan niệm rằng công tác giáo dục chỉ đƣợc tiến hành trên lớp. Một lần nữa ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm thực tế ở ngoài trƣờng học. [13] Phƣơng pháp giáo dục STEAM cho rằng không phải là để học sinh trở thành những nhà toán học, nhà khoa học, kỹ sƣ hay những kỹ thuật viên mà là “xây dựng cho học sinh có kỹ năng, có thể đƣợc sử dụng để vận dụng và phát triển trong thế giới công nghệ hiện đại ngày nay”. “Giáo dục trải nghiệm” bƣớc thêm một bƣớc tiến mạnh mẽ hơn khi vào năm 2002, tại Hội nghị thƣợng đỉnh Liên hiệp quốc về Phát triển bền vững, chƣơng trình “Dạy và học vì một tƣơng lai bền vững” đã đƣợc UNESCO thông qua, trong đó có học phần quan trọng về “Giáo dục trải nghiệm” đƣợc giới thiệu, phổ biến và phát triển sâu rộng.
Tại Hàn Quốc (một trong số những quốc gia có nền giáo dục phát triển nhất khu vực), trong cuốn “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo” - Bộ Khoa học - kỹ thuật và Giáo dục Hàn Quốc 2009, đã nói tới một trong những đổi mới của giáo dục Hàn Quốc là hoạt động trải nghiệm sáng tạo. Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là những hoạt động nằm ngoài trong hệ thống các môn học trong nhà trƣờng, đó là những hoạt động tự chủ, hoạt động câu lạc bộ, hoạt động định hƣớng. Hoạt động trải nghiệm sáng tạo Hàn Quốc không tách rời hệ thống các môn học trong nhà trƣờng mà có quan hệ tƣơng tác bổ trợ nhau để hình thành và phát triển những phẩm chất, tƣ tƣởng, ý chí, kỹ năng sống và năng lực cần có trong xã hội hiện đại. Hoạt động này mang tính thực tiễn rất cao, gắn bó với cộng đồng, đời sống, có tính tổng hợp nhiều lĩnh vực giáo dục.
[13] 10 Tóm lại, nghiên cứu của các nhà tâm lí học, các nhà giáo dục học cũng nhƣ mô hình học tập trải nghiệm và các nƣớc trên thế giới đang tiến hành đều khẳng định rõ vai trò, tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm trong việc hình thành và phát triển năng lực học sinh. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ở Việt Nam * Ở Việt Nam đã có một số công trình nghiên cứu về tính tự lập của trẻ em ở các lứa tuổi khác nhau - Tác giả Nguyễn Thị Kim Ngân với luận văn thạc sĩ: “Một số biện pháp giáo dục tính tự lập cho trẻ 24 - 36 tháng trong hoạt động với đồ vật”. Tác giả đã đề xuất và thực nghiệm có kết quả một số biện pháp giáo dục nhằm phát triển tính tự lập cho trẻ. Tác giả cũng cho rằng nếu có biện pháp hƣớng dẫn trẻ trong hoạt động với đồ vật phù hợp thì tính tự lực của trẻ sẽ đƣợc hình thành và phát trên thuận lợi.
[5, tr10] - Tác giả Mai Ngọc Liên đã nghiên cứu một số biện pháp giáo dục tính tự lập của trẻ 24 - 36 tháng thông qua hoạt động tự phục vụ. Mai Ngọc Liên có tính tự lập có nhiều nét tƣơng đồng với tính tự lập [4] và cho rằng: Ngay từ lứa tuổi còn rất nhỏ (2 tuổi) cần giáo dục cho trẻ tính tự lập cho trẻ bằng cách động viên, khuyến khích trẻ, cho trẻ luyện tập kỹ năng tự phục vụ, sử dụng các trò chơi, tạo điều kiện thuận lợi để trẻ tự phục vụ bản thân mình. Tác giả cho rằng: Hoạt động tự phục vụ là phƣơng tiện hữu hiệu nhất để giáo dục tính tự lập cho trẻ lứa tuổi hài nhi (24 - 36 tháng). - Trong luận văn thạc sĩ “Nghiên cứu tính tự lực của trẻ 5 tuổi tại trƣờng mầm non Bé Ngoan, Phƣờng Đa Kao, Quận 1, TP.HCM” của Nguyễn Thị Thu Dung đã cho thấy trẻ 5 tuổi có biểu hiện tính tự lập trong các hoạt động ở trƣờng mầm non nhƣng chƣa cao, tác giả đã đề xuất và thử nghiệm có kết quả một số biện pháp giáo dục nhằm phát triển tính tự lập của trẻ 5 tuổi tại trƣờng mầm non Bé Ngoan.
[5, tr10] - Tác giả Nguyễn Thanh Huyền với luận án tiến sĩ: “Các biện pháp giáo dục tính tự lực cho trẻ 5 - 6 tuổi thông qua chế độ sinh hoạt tại trƣờng mầm non”. Tác giả cho rằng chế độ sinh hoạt ở trƣờng mầm non là sự luân phiên các hoạt động của trẻ trong một ngày với những yêu cầu cụ thể là điều kiện cơ bản giúp trẻ hình thành tính tự lực. 11 * Một số công trình nghiên cứu về vai trò của hoạt động trải nghiệm Ở Việt Nam, từ thời kỳ đầu của nền giáo dục nƣớc nhà, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ phƣơng pháp để đào tạo nên những ngƣời tài đức là: “Học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, nhà trƣờng gắn liền với xã hội!”. Bác đã từng nói: “Giáo dục phải theo hoàn cảnh và điều kiện” và “Một chƣơng trình nhỏ mà đƣợc thực hành hẳn hoi còn hơn một trăm chƣơng trình lớn mà không làm đƣợc” [16].
Trong bài báo “1 - 6” ký tên C.B đăng trên báo Nhân dân số ra ngày 01 - 6 - 1955, Bác đã đề ra nội dung giáo dục toàn diện đối với học sinh bao gồm: thể dục, trí dục, mỹ dục, đức dục. Bác đã đƣa ra quan điểm giáo dục thiếu nhi đó là: “Trong quá trình giáo dục thiếu nhi phải giữ toàn vẹn cái tính vui vẻ, hoạt bát, tự nhiên, tự động, trẻ trung của chúng. Và trong lúc học, cũng cần làm cho chúng vui, trong lúc vui cũng cần làm cho chúng học”. Bác yêu cầu: “Cách dạy phải nhẹ nhàng và vui vẻ, chớ gò ép thiếu nhi vào khuôn khổ của ngƣời lớn” [13].
Dự án giáo dục môi trƣờng Hà Nội phối hợp Trung tâm Con ngƣời và Thiên nhiên biên soạn cuốn: “Học mà chơi - Chơi mà học” hƣớng dẫn hoạt động môi trƣờng trải nghiệm trong cuốn sách này tác giả đã đƣa ra các bƣớc tổ chức thực hiện hoạt động trải nghiệm và giới thiệu một số hoạt động cụ thể. Năm 2008 - 2009 Bộ giáo dục và Đào tạo phát động phong trào xây dựng “trƣờng học thân thiện - học sinh tích cực” với yêu cầu tăng cƣờng sự tham gia một cách hứng thú của trẻ vào các hoạt động trong nhà trƣờng với thái độ tự giác và ý thức sáng tạo, hoạt động trải nghiệm là một trong những hoạt động mà trẻ có thể phát huy một cách tối đa tinh thần tự giác tích cực của mình vào hoạt động. Nghị quyết số 29 - NQ/TW: Các hoạt động giáo dục trong nhà trƣờng cần thực hiện theo hƣớng tăng cƣờng trải nghiệm, nhằm phát huy tính sáng tạo của học sinh, tạo ra các môi trƣờng khác nhau để học sinh trải nghiệm nhiều nhất, đồng thời là sự khởi nguồn sáng tạo, biến những ý tƣởng sáng tạo của học sinh thành hiện thực để các em thể hiện hết khả năng sáng tạo của mình. Đề cập tới trải nghiệm là nói tới việc học sinh phải kinh qua thực tế, tham gia hoặc tiếp xúc với sự vật hoặc sự kiện nào đó và tạo ra những giá trị mới về vật chất hoặc tinh thần, tìm ra cái mới, cách giải quyết không bị gò bó, phụ thuộc vào cái đã có.
Chƣơng trình giáo dục mầm non sau chỉnh sửa (theo Thông tƣ số 51/2020/TT - BGDĐT ngày 30/12/2020) và văn bản hợp nhất số 01/2021 [1] cũng 12 nhấn mạnh yêu cầu về phƣơng pháp giáo dục mầm non: Đối với giáo dục mẫu giáo, phƣơng pháp giáo dục phải tạo điều kiện cho trẻ đƣợc trải nghiệm, tìm tòi, khám phá môi trƣờng xung quanh dƣới nhiều hình thức đa dạng, đáp ứng nhu cầu, hứng thú của trẻ theo phƣơng châm “chơi mà học, học bằng chơi”. * Các nghiên cứu về trải nghiệm và giáo dục dựa vào trải nghiệm trong trường mầm non. Tác giả Đỗ Ngọc Thống, “Hoạt động trải nghiệm - kinh nghiệm quốc tế và vấn đề của Việt Nam”. Tác giả Đặng Thị Kim Thoa “Hoạt động trải nghiệm - Góc nhìn từ lý thuyết học từ trải nghiệm” và “Mục tiêu năng lực, nội dung chƣơng trình, cách đánh giá trong hoạt động trải nghiệm”.
Tác giả đã chỉ ra để phát triển chƣơng trình hoạt động trải nghiệm sáng tạo theo tiếp cận năng lực cần phải xác định và xây dựng đƣợc khung năng lực, từ đó thiết kế nội dung để đạt đƣợc mục tiêu đặt ra. Tác giả Nguyễn Thị Thu Hoài, “Tổ chức hoạt động trải nghiệm theo tiếp cận năng lực sáng tạo giải pháp phát huy năng lực ngƣời học”. Tác giả Nguyễn Mạnh Tuấn, Hoàng Thị Phƣơng nghiên cứu về thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm cho trẻ mầm non trên địa bàn Thành phố Hà Nội và tỉnh Vĩnh Phúc. Bài báo chỉ ra vấn đề các trƣờng mầm non đƣợc khảo sát đã quan tâm đến tổ chức các hoạt động trải nghiệm cho trẻ song chƣa dành sự quan tâm nhiều cho hoạt động này, giáo viên chƣa đƣợc tham gia các chƣơng trình bồi dƣỡng kỹ năng chuyên môn về tổ chức hoạt động trải nghiệm cho trẻ nên nhiều giáo viên còn lúng túng.
(Thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm cho trẻ ở trƣờng mầm non. Tạp chí giáo dục - Số đặc biệt tháng 12/2017) [15]. Tác giả Hoàng Thị Phƣơng “Tổ chức hoạt động giáo dục theo hƣớng trải nghiệm cho trẻ ở trƣờng mầm non”. Tác giả đã đề cập đến đặc điểm, vai trò của hoạt động trải nghiệm đối với trẻ mầm non và đƣa ra quy trình học tập theo hƣớng trải nghiệm của trẻ ở trƣờng mầm non.
Từ đó có thể vận dụng sáng tạo mô hình tổ chức hoạt động giáo dục theo hƣớng trải nghiệm cho trẻ mầm non vào thực tiễn có hiệu quả. [13] Như vậy, các nghiên cứu về việc phát triển nhận thức thông qua hoạt động trải nghiệm cho trẻ mẫu giáo nói chung, mẫu giáo lớn nói riêng của trong và ngoài nƣớc là tƣơng đối phong phú, đa dạng và đạt đƣợc những thành tựu đáng kể.