Tổng quan nghiên cứu

Sau 26 năm thực hiện công cuộc đổi mới và đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu kinh tế - xã hội quan trọng. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đặt ra nhiều thách thức về mặt văn hóa, tư tưởng khi mặt trái của kinh tế thị trường làm xói mòn lối sống của một bộ phận thế hệ trẻ. Báo cáo thống kê từ ngành công an cho thấy, tính đến tháng 6 năm 2011, toàn quốc có khoảng 150.000 người nghiện ma túy; riêng tại thành phố Hải Phòng đã ghi nhận 9.295 người nghiện, tập trung chủ yếu trong độ tuổi từ 18 đến 45. Tình trạng suy thoái đạo đức, lối sống thực dụng, tiêu cực thi cử và sa đà vào tệ nạn xã hội trong giới trẻ đang là hồi chuông cảnh báo đối với công tác giáo dục học đường.

Trước thực trạng đó, việc nghiên cứu và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh – người đã để lại gần 50 tác phẩm chuyên khảo về đạo đức cách mạng – đóng vai trò then chốt trong định hình nhân cách cho người học. Luận văn tập trung giải quyết mục tiêu làm sáng tỏ nền tảng lý luận, phân tích thực trạng công tác bồi dưỡng tư tưởng chính trị và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức tại 3 cơ sở giáo dục trọng điểm gồm Cao đẳng Hàng hải I, Cao đẳng Y tế Hải Phòng và Cao đẳng Cộng đồng Hải Phòng giai đoạn 2011 - 2012. Công trình hướng đến mục tiêu giảm thiểu tỷ lệ vi phạm kỷ luật của sinh viên xuống dưới mức 1% và nâng tỷ lệ người học đạt chuẩn rèn luyện tốt lên trên 85%, góp phần đào tạo nguồn nhân lực có chuyên môn vững vàng và phẩm chất chính trị trong sáng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của triết học Mác - Lênin để phân tích bản chất đạo đức như một hình thái ý thức xã hội đặc thù thuộc kiến trúc thượng tầng. Khung lý thuyết tập trung vào 3 khái niệm cốt lõi: ý thức đạo đức (hệ quan niệm thiện - ác, trách nhiệm), hành vi đạo đức (biểu hiện ứng xử thực tế) và quan hệ đạo đức (sự ràng buộc nghĩa vụ giữa cá nhân và cộng đồng).

Nền tảng tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng được hệ thống hóa qua 4 chuẩn mực phẩm chất cơ bản của con người Việt Nam thời đại mới:

  • Trung với nước, hiếu với dân: Đặt quyền lợi Tổ quốc và nhân dân lên trên hết.
  • Yêu thương con người, sống có tình nghĩa: Khoan dung, nhân ái, vì hạnh phúc cộng đồng.
  • Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư: Tận tụy lao động, tiết kiệm của công, công tâm và trung thực.
  • Tinh thần quốc tế trong sáng, thủy chung: Đoàn kết với các dân tộc tiến bộ.

Mô hình nghiên cứu định hướng công tác giáo dục theo 3 nguyên tắc rèn luyện đạo đức mới: nói đi đôi với làm và nêu gương đạo đức; xây đi đôi với chống gắn với phong trào quần chúng; kiên trì tu dưỡng đạo đức bền bỉ suốt đời.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ các phương pháp luận triết học cùng phương pháp điều tra xã hội học thực nghiệm. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phiếu khảo sát ý kiến trên cỡ mẫu 450 sinh viên và 45 giảng viên, cán bộ quản lý đang công tác tại 3 trường cao đẳng trên địa bàn Hải Phòng. Quy trình chọn mẫu áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng theo chuyên ngành đào tạo (kỹ thuật hàng hải, y tế, khoa học kinh tế - xã hội) và theo từng năm học nhằm đảm bảo tính đại diện khách quan.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định lượng kết hợp với tổng hợp định tính nhằm đo lường mức độ đồng thuận của sinh viên đối với các thang giá trị truyền thống, đồng thời phát hiện các khoảng trống trong công tác giáo dục lý luận chính trị tại nhà trường. Toàn bộ quá trình thu thập tư liệu, khảo sát thực nghiệm và phân tích dữ liệu được triển khai theo tiến độ chuẩn xác từ tháng 10 năm 2011 đến tháng 5 năm 2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, mức độ nhận thức về các giá trị truyền thống của sinh viên đạt tỷ lệ cao. Số liệu khảo sát chỉ ra khoảng 82,4% sinh viên nhận thức đúng đắn và trân trọng lòng yêu nước, truyền thống đoàn kết của dân tộc; 78,6% người học nhận thức rõ tầm quan trọng của việc học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh.

Thứ hai, các phong trào hành động cách mạng ghi nhận sự tham gia đông đảo của tuổi trẻ học đường. Điển hình trong chiến dịch thanh niên xung kích tình nguyện vì cuộc sống cộng đồng năm 2011, tỷ lệ sinh viên tích cực hưởng ứng tham gia các hoạt động hiến máu nhân đạo và hỗ trợ an sinh xã hội đạt 74,6%, ghi nhận mức tăng trưởng 12,3% so với giai đoạn 2 năm trước đó.

Thứ ba, công tác xây dựng tổ chức Đoàn và giới thiệu phát triển Đảng viên mới có bước chuyển biến tích cực. Trong giai đoạn khảo sát, tỷ lệ đoàn viên ưu tú được bồi dưỡng và giới thiệu kết nạp Đảng đạt mức 15,8% trên tổng số đoàn viên xuất sắc của 3 trường.

Thứ tư, vẫn còn khoảng 18,2% sinh viên có biểu hiện lơ là học tập, thiếu bản lĩnh chính trị, bị chi phối bởi lối sống hưởng thụ thực dụng và thờ ơ với các sự kiện chính trị - xã hội của đất nước.

Thảo luận kết quả

Kết quả tích cực trên khẳng định tác động sâu rộng của Cuộc vận động "Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh" theo Chỉ thị số 06-CT/TW và Chỉ thị số 03-CT/TW của Bộ Chính trị. Môi trường giáo dục tại Hải Phòng có đặc thù gắn liền với đời sống kinh tế biển năng động, giúp sinh viên sớm hình thành tác phong công nghiệp và tinh thần tập thể. Tuy nhiên, tỷ lệ sinh viên đạt học bổng khuyến khích học tập chỉ đạt mức bình quân 8,5% trên tổng quy mô đào tạo, cho thấy động lực phấn đấu chuyên môn chưa thực sự đồng đều.

Khi so sánh với các khảo sát tại các trường đại học, cao đẳng ở Hà Nội và Thanh Hóa trong cùng thời kỳ, tỷ lệ sinh viên Hải Phòng tham gia hoạt động tình nguyện cao hơn từ 5% đến 7%, nhưng tỷ lệ vướng phải các tiêu cực thi cử và tệ nạn xã hội vẫn còn diễn biến phức tạp do tốc độ đô thị hóa nhanh. Dữ liệu thực nghiệm này đã được mô hình hóa qua 4 bảng thống kê chuyên đề trong công trình nghiên cứu, giúp đối chiếu trực quan mối tương quan giữa nhận thức lý luận chính trị và hành vi xã hội của người học theo từng khối ngành đào tạo.

Đề xuất và khuyến nghị

Một là, đổi mới nội dung và phương pháp giảng dạy các môn Lý luận Chính trị. Đẩy mạnh việc lồng ghép tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh vào 100% giáo trình môn Chính trị theo hướng gắn lý luận với bài học thực tiễn, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ sinh viên yêu thích môn học lên trên 85% trong giai đoạn 2012 - 2015 do các khoa Lý luận Chính trị chủ trì thực hiện.

Hai là, chuẩn hóa và nâng cao năng lực đội ngũ giảng viên. Xây dựng kế hoạch bồi dưỡng định kỳ để 100% cán bộ giảng dạy chính trị đạt chuẩn kiến thức nghiệp vụ và là tấm gương mẫu mực về lối sống trước năm 2014, chịu sự giám sát trực tiếp của Đảng ủy và Ban Giám hiệu các trường cao đẳng.

Ba là, phát huy vai trò của tổ chức Đoàn Thanh niên và Hội Sinh viên. Đa dạng hóa các sân chơi văn hóa, văn nghệ, diễn đàn lý tưởng sống, đặt chỉ tiêu thu hút tối thiểu 80% sinh viên tham gia thường xuyên các hoạt động thực tiễn xã hội do Đoàn trường triển khai hàng năm.

Bốn là, thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và doanh nghiệp. Xây dựng trung tâm hỗ trợ việc làm nhằm cam kết hỗ trợ định hướng nghề nghiệp cho trên 80% sinh viên tốt nghiệp, hạn chế nguy cơ thất nghiệp dẫn đến sa ngã vào các tệ nạn xã hội trong tầm nhìn chiến lược đến năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, Ban Giám hiệu và các nhà quản lý giáo dục tại các trường đại học, cao đẳng sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng quy chế quản lý rèn luyện học sinh - sinh viên, hướng tới mục tiêu duy trì tỷ lệ 98% người học xếp loại hạnh kiểm từ khá trở lên.

Thứ hai, giảng viên bộ môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh ứng dụng hệ thống số liệu từ 4 bảng thống kê trong luận văn làm tư liệu minh họa sinh động cho bài giảng.

Thứ ba, cán bộ Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên các cấp tham khảo mô hình tổ chức phong trào tình nguyện thực tiễn để tăng thêm 15% đến 20% số lượng đoàn viên ưu tú được đứng vào hàng ngũ của Đảng.

Thứ tư, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Triết học, Đạo đức học, Giáo dục học sử dụng làm tài liệu tham khảo để phát triển các đề tài khoa học về thanh niên và nguồn nhân lực trẻ.

Câu hỏi thường gặp

  1. Mục tiêu trọng tâm của công tác giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho sinh viên cao đẳng là gì? Mục tiêu chính là bồi dưỡng thế hệ trí thức trẻ vừa hồng vừa chuyên, hình thành thế giới quan khoa học và bản lĩnh chính trị vững vàng, giúp trên 85% sinh viên có khả năng tự đề kháng trước các cám dỗ và tệ nạn xã hội.

  2. Bốn chuẩn mực đạo đức cách mạng cốt lõi theo tư tưởng Bác gồm những phẩm chất nào? Bốn chuẩn mực gồm: Trung với nước, hiếu với dân; Thương yêu con người, sống có tình nghĩa; Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; và Tinh thần quốc tế trong sáng, được đúc kết xuyên suốt trong gần 50 tác phẩm của Hồ Chủ tịch.

  3. Đề tài khảo sát thực tế tại những cơ sở đào tạo cụ thể nào? Nghiên cứu được triển khai thực nghiệm tại 3 đơn vị: Cao đẳng Hàng hải I, Cao đẳng Y tế Hải Phòng và Cao đẳng Cộng đồng Hải Phòng với tổng cỡ mẫu khảo sát là 450 sinh viên.

  4. Vì sao cần kết hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội trong giáo dục đạo đức? Mối liên kết 3 môi trường tạo nên mạng lưới giám sát toàn diện, ngăn chặn 9.295 nguy cơ tệ nạn từ bên ngoài xâm nhập học đường và giúp quá trình rèn luyện nhân cách của sinh viên diễn ra liên tục, nhất quán.

  5. Giải pháp nào tạo đột phá trong việc thu hút sinh viên học tập lý luận chính trị? Giải pháp đột phá là chuyển đổi phương thức giảng dạy từ thuyết trình một chiều sang trải nghiệm thực tiễn qua các phong trào tình nguyện, hướng tới chỉ tiêu trên 80% sinh viên tham gia tự giác các diễn đàn chính trị - xã hội.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở triết học Mác - Lênin và di sản tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng với gần 50 bài viết tiêu biểu của Người.
  • Đánh giá khách quan thực trạng đạo đức và nhận thức chính trị của sinh viên tại 3 trường cao đẳng trọng điểm ở Hải Phòng.
  • Chỉ rõ các nguyên nhân chủ quan, khách quan dẫn đến sự suy giảm lý tưởng sống của khoảng 18,2% sinh viên chưa đạt chuẩn rèn luyện.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao gắn với trách nhiệm của nhà trường, gia đình và tổ chức Đoàn thể.
  • Xác định lộ trình triển khai từ 3 đến 5 năm nhằm nâng tỷ lệ sinh viên đạt chuẩn đạo đức và năng lực nghề nghiệp lên trên 90%.

Công trình là tài liệu tham khảo hữu ích cho công tác quản trị đại học; các cơ sở đào tạo cần chủ động áp dụng các giải pháp này vào chương trình năm học để xây dựng thế hệ sinh viên bản lĩnh, tài năng và giàu lòng yêu nước.