Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ GIÁO DỤC LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ NÓI CHUNG Bàn về vấn đề này đã có nhiều công trình đề cập, tiêu biểu trong số đó là: Cuốn sách Góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và đổi mới nội dung, chương trình các môn khoa học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh của tác giả Lương Gia Ban [8], trên cơ sở những bất cập, hạn chế đang đặt ra trong giáo dục các môn LLCT để đề xuất một số biện pháp thiết thực nhằm cải thiện tình hình dạy học các môn LLCT trong các cơ sở giáo dục đại học. Đồng thời, tác giả cũng chỉ ra sự tác động qua lại giữa nội dung - phương pháp luận - phương pháp dạy học các môn khoa học này, giúp cho cả người dạy lẫn người học thấy được mối quan hệ mật thiết đó để từng bước can thiệp, cải thiện chất lượng GDLLCT hiện nay. Trong cuốn sách Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về dạy và học các môn Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh trong trường đại học của tác giả Nguyễn Duy Bắc [10], đã tập trung làm rõ tình hình GDLLCT ở các cơ sở giáo dục đại học trên địa bàn Hà Nội từ năm 1995 đến năm 2004.
Qua khảo sát, đánh giá thực tiễn, tác giả đã chỉ ra những vấn đề còn bất cập, chưa phù hợp về cả nội dung, chương trình, phương pháp dạy học, thể hiện sự thiếu thống nhất giữa lý luận và thực tiễn trong dạy học các môn khoa học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh cho sinh viên đại học… tạo tiền đề để xây dựng các giải pháp nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy – học các môn học này. Cuốn sách Công tác giáo dục lý luận chính trị cho sinh viên hiện nay của tác giả Trần Thị Anh Đào cùng các cộng sự [29], đang nghiên cứu, giảng dạy về LLCT ở bậc đại học (chủ yếu ở khu vực Thủ đô và lân cận) đã làm rõ tình hình GDLLCT cho sinh viên hiện nay trên các mặt như: dạy học các môn LLCT; NCKH về lĩnh vực LLCT; thi tìm hiểu về lịch sử truyền thống văn hóa; thi Olympic các môn LLCT; thăm quan, học tập dã ngoại tại các khu di tích lịch sử cách mạng; học tập và quán triệt nghị quyết của Đảng; học tập chính trị pháp luật; thông tin thời sự… Trên cơ sở đó chỉ ra vai trò của từng hình thức GDLLCT cho sinh viên cùng mối quan hệ luan an 7 giữa chúng trong tổng thể các hoạt động để trang bị những kiến thức và kỹ năng cần thiết cho sinh viên. Bàn về phương pháp truyền thụ kiến thức KHXH&NV, cuốn sách Phương pháp giảng dạy các môn khoa học xã hội của hai tác giả người LiênXô (cũ) X. Xêrêbriannicốp [56] đã xuất phát từ những kinh nghiệm được tổng kết trong hoạt động giảng dạy KHXH&NV ở các nhà trường quân sự, đúc rút những phương pháp ưu việt khi giảng dạy các môn KHXH&NV ở bậc đại học.
Thông qua những hoạt động mang tính phương pháp đó, giúp cho người dạy nâng cao trình độ và nghệ thuật giảng dạy, đồng thời giúp họ trưởng thành hơn khi tích cực nghiên cứu và thực hành những phương pháp giảng dạy mới. Ngoài ra, trong cuốn sách Nghệ thuật diễn giảng của tác giả người Liên Xô (cũ) E. Phancôvích [79], đã trình bày và giới thiệu khá tỉ mỉ về phương thức cơ bản để truyền bá những quan điểm LLCT, kiến thức khoa học đó chính là “diễn giảng” trong GDLLCT. Khi bài giảng được chuẩn bị chu đáo và sử dụng phương pháp thuyết trình phù hợp, sẽ giúp cho thính giả không chỉ có thêm kiến thức mới mà còn nâng cao và mở rộng khả năng tư duy để có thể lý giải được những hiện tượng phức tạp của tự nhiên và xã hội.
Để giúp cho những người thuyết giảng có được những kỹ năng cần thiết, thu hút, lôi cuốn người nghe trong quá trình diễn giảng thì họ phải được đào tạo bài bản và biết chủ động điều chỉnh, cập nhật kịp thời những kiến thức, kỹ năng mới. Trước khi Liên Xô tan rã (1991) và sau đó kéo theo sự sụp đổ của hệ thống các nước XHCN ở Đông Âu – Đánh dấu sự cáo chung của mô hình XHCN hiện thực trên thế giới – đã có nhiều học giả Liên Xô bàn về công tác tư tưởng lý luận nói chung, cũng như GDLLCT nói riêng. Đã có khá nhiều trong số đó đã được dịch sang tiếng Việt, tiêu biểu như một số cuốn sách: Phương pháp luận công tác tư tưởng của D. Vôncôgônốp [120]; Hình thành niềm tin cho thế hệ trẻ của V.
Xukhômlinxki [123]; Hoạt động tư tưởng của Đảng Cộng sản Liên Xô của X. Xurơnitrencô [124];… đã tập trung nhấn mạnh một số nội dung chính cần phải giáo dục như: chủ nghĩa Mác - Lênin; đường lối, chủ trương của Đảng Cộng sản Liên Xô; chính sách, luật pháp của Liên bang Cộng hòa XHCN Xô Viết; giáo dục bản chất cách mạng của Đảng và các tổ chức chính trị - xã hội… từ đó, hình thành và luan an 8 củng cố niềm tin tuyệt đối của đảng viên và quần chúng vào Đảng Cộng sản và giai cấp công nhân. Đề tài NCKH Tình hình giảng dạy, học tập các môn khoa học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh trong các trường đại học, cao đẳng và chủ trương, giải pháp cho thời gian tới của Ban Tuyên giáo Trung ương (chủ trì) [3], đã tập trung vào 2 nhóm đối tượng chính là người dạy và người học các môn LLCT ở bậc cao đẳng, đại học. Đối với lực lượng giảng viên LLCT, bên cạnh các ưu điểm nổi bật là trình độ được gia tăng (thông qua văn bằng, chứng chỉ), song điểm tồn tại lớn nhất chính là “sức ì” của họ trong cập nhật tri thức mới, trong đổi mới tư duy, thay đổi phương pháp… vẫn khá lớn.
Còn đối với sinh viên, hiện nay đa số không thấy hứng thú với những môn LLCT, cá biệt, không ít sinh viên còn có tâm lý coi các môn học này là môn phụ (thường xảy ra ở các trường khối kỹ thuật) nên ảnh hưởng xấu đến hoạt động dạy học LLCT. Trên cơ sở đó các tác giả đề xuất những biện pháp thiết thực góp phần cải thiện tình hình dạy học các môn LLCT trong thời gian tới. Quan tâm tới công tác quản lý hoạt động GDLLCT, đề tài NCKH Nâng cao chất lượng và hiệu quả công tác chỉ đạo, quản lý việc giảng dạy các bộ môn khoa học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh trong các trường đại học, cao đẳng của tác giả Nguyễn Tiến Hoàng (chủ nhiệm) [37] đã trực tiếp đề cập đến nghiệp vụ quản lý, chỉ đạo của các cơ quan chuyên môn ở Trung ương đối với hoạt động giảng dạy LLCT tại các trường đại học, cao đẳng. Các tác giả đề tài đã chỉ ra những mặt hạn chế trong công tác này như: sự thiếu thống nhất và đồng bộ giữa các cơ quan trong chỉ đạo, hướng dẫn nghiệp vụ; sự quan liêu trong công tác nắm bắt tình hình thực tiễn dạy học LLCT ở các trường đại học, cao đẳng; sự buông lỏng trong kiểm soát chất lượng dạy học; sự thiếu kiên quyết trong xử lý các vi phạm trong quá trình triển khai GDLLCT… Từ đó, đề tài đưa ra những biện pháp hiệu quả để giải quyết tình trạng trên phù hợp với yêu cầu mới của công tác quản lý GDLLCT tại các cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng hiện nay.
Trong đề tài NCKH Chất lượng đào tạo, bồi dưỡng giảng viên lý luận chính trị ở Việt Nam hiện nay của tác giả Trương Ngọc Nam (chủ nhiệm) [73], đã trình bày tổng quát về một số mục tiêu, nhiệm vụ cơ bản trong đào tạo, bồi dưỡng giảng viên LLCT hiện nay; phân tích sự tác động của các yếu tố ảnh hưởng đến chất luan an 9 lượng giảng viên LLCT; đề xuất các nhóm tiêu chí cụ thể, chi tiết, toàn diện nhằm nâng cao chất lượng của “sản phẩm đầu ra” ở các cơ sở đào tạo giảng viên LLCT. Trong đề tài NCKH KX 10-09 Đổi mới nội dung, chương trình đào tạo giảng viên lý luận chính trị các trường đại học cao đẳng của tác giả Tô Huy Rứa (chủ nhiệm) [84]. Tác giả đã bắt đầu từ những bất cập, khó khăn trong triển khai thực hiện những vấn đề liên quan đến quá trình đào tạo giảng viên LLCT trong hệ thống trường Đảng, chỉ ra một số mâu thuẫn, bất cập về thời gian đào tạo; số lượng môn học chuyên ngành; thời gian dành cho kiến tập, thực tập; những bất cập giữa khối các học phần cơ bản với khối các học phần chuyên ngành; bất cập giữa lý thuyết với thực hành;… Trên cơ sở yêu cầu và năng lực của từng cơ sở đào tạo, tác giả đề xuất bộ khung chương trình mới nhằm giải quyết một cách tổng thể những vướng mắc, hạn chế liên quan phục vụ cho đào tạo giảng viên LLCT hiện nay. Bàn về vấn đề phương pháp, đề tài NCKH Đổi mới phương pháp giảng dạy, học tập các môn khoa học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh các trường đại học, cao đẳng khối ngành kỹ thuật do Trường Đại học Bách khoa Hà Nội (chủ trì) [108], đã phân tích, đánh giá, làm rõ tính chất đặc thù của đối tượng sinh viên kỹ thuật (Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Xây dựng, Đại học Thủy lợi, Đại học Giao thông vận tải…) như tổng thời gian đào tạo kỹ sư dài tới 5 năm nhưng thời lượng dành cho học tập các môn LLCT lại không nhiều; tư duy logic thiên về khoa học tự nhiên nên thường thiếu sự “lãng mạn”, “bay bổng” của các lĩnh vực KHXH&NV; tâm lý ngại học LLCT… chi phối đến hoạt động dạy – học.
Bên cạnh đó, phương pháp dạy học còn nhiều bất cập, chưa phù hợp với môi trường và điều kiện giáo dục hiện đại; chưa áp dụng những công nghệ tiên tiến, thiết bị hiện đại vào dạy học; còn nặng về truyền thụ kiến thức một chiều mà chưa chú trọng giáo dục phát triển kiến thức toàn diện, cùng những kỹ năng mềm cho sinh viên… Từ đó, đề tài đưa ra những biện pháp cụ thể, thiết thực để đổi mới phương pháp của cả giảng viên và sinh viên khối trường kỹ thuật đối với các môn LLCT.