phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung luận án đƣợc thể hiện ở 4 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu về giáo dục y đức trong dạy học môn Tƣ tƣởng Hồ Chí Minh ở các trƣờng đại học, cao đẳng Y. Chƣơng 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn việc giáo dục y đức trong dạy học môn Tƣ tƣởng Hồ Chí Minh ở các trƣờng đại học, cao đẳng Y miền Tây Nam Bộ hiện nay. Chƣơng 3: Nguyên tắc và biện pháp đẩy mạnh giáo dục y đức trong dạy học môn Tƣ tƣởng Hồ Chí Minh ở các trƣờng đại học, cao đẳng Y Chƣơng 4: Thực nghiệm sƣ phạm biện pháp đẩy mạnh giáo dục y đức trong dạy học môn Tƣ tƣởng Hồ Chí Minh ở các trƣờng đại học, cao đẳng Y miền Tây Nam Bộ. 8 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ GIÁO DỤC Y ĐỨC TRONG DẠY HỌC MÔN TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH Ở CÁC TRƢỜNG ĐẠI HỌC, CAO ĐẲNG Y 1.
Tổng quan các nghiên cứu về y đức Y đức là đạo đức của những ngƣời làm nghề y, mang sắc thái của đạo đức nói chung và đạo đức nghề y nói riêng. Do tính chất đặc biệt của nghề gắn liền với tính mạng, sức khỏe của con ngƣời nên những phẩm chất đạo đức của ngƣời thầy thuốc luôn là đối tƣợng quan tâm của nhiều thế hệ, trong nhiều thời đại khác nhau. Ở Ấn Độ cổ đại, tập thơ dân gian “Ana Vêda” đã đề cập đến tiêu chuẩn của ngƣời làm nghề y. Đó là những ngƣời phải biết hết lòng chăm lo chạy chữa cho bệnh nhân, ngay cả khi phải hi sinh cuộc đời mình cũng hông có quyền làm cho bệnh nhân đau đớn.
Dù có tài cao học rộng, ngƣời thầy thuốc cũng hông nên hoe hoang những điều hiểu biết của mình [26]. Có thể thấy những phẩm chất đạo đức của ngƣời làm nghề y đã đƣợc nhấn mạnh ở đây chính là lòng nhân ái, sự tận tụy với bệnh nhân cùng với sự khiêm tốn học hỏi. Galen - nhà Y học nổi tiếng của La Mã cổ đại, đã có những quan điểm y đức tiến bộ. Ông đã gay gắt chỉ trích, lên án sự dốt nát, lòng tham lam đê tiện của một số thầy thuốc lúc bây giờ: “Chỉ săn sóc bọn giàu sang, kẻ quyền thế.
Những kẻ khác thì cố gắng che giấu sự bất tài của mình trƣớc quần chúng bằng cái hào nhoáng của y phục, những im cƣơng đắt tiền và những đồ trang sức xa hoa” [69, tr. Theo ông, ngƣời làm nghề y phải có lòng nhân ái, thƣơng yêu chăm sóc bệnh nhân bất kể đó là ai, phải có cuộc sống giản dị, trung thực đồng thời cũng phải có năng lực chuyên môn cao để hành nghề cứu ngƣời. 9 Thời Hy Lạp cổ đại, danh Y Hippocrates (460 - 377 tr.CN) với những quan điểm duy vật về sức khỏe và bệnh tật đã đƣa ra những chuẩn mực đạo đức ngƣời thầy thuốc đúc ết thành lời thề bất tử Hippocrates. Lời thề ấy chứa đựng yếu tố nhân đạo, đòi hỏi ngƣời làm nghề y phải giữ mình, là bổn phận, thái độ ứng xử có lƣơng tâm, có trách nhiệm với đồng loại, đồng nghiệp và với bệnh nhân.
Có thể tóm tắt lời thề này bằng những ý cơ bản: "Tôi sẽ coi các thầy học của tôi ngang hàng với các bậc thân sinh của tôi, khi cần tôi sẽ đáp ứng nhu cầu các vị đó, sẽ truyền đạt cho họ những nguyên lý, những bài học truyền miệng và tất cả vốn hiểu biết của tôi; suốt đời hành nghề trong sự vô tƣ và thân thiết; dù bất cứ giá nào cũng chỉ vì lợi ích ngƣời bệnh, tránh mọi hành vi xấu xa, cố ý và đồi bại. Nhƣ vậy, ngay từ buổi bình minh của lịch sử Y học phƣơng Tây, Hippocrate đã đƣa ra những quan điểm quan trọng, cốt lõi về y đức của ngƣời thầy thuốc nhƣ chữa bệnh cho ngƣời nghèo, tận tâm, tận lực, hết lòng vì ngƣời bệnh. Còn ở phƣơng Đông, y đức có nguồn gốc từ quan niệm: cái đức của ngƣời thầy thuốc là làm tất cả những gì có thể để cứu bệnh nhân từ nƣớc, lửa, cây cỏ nhƣ Vêda: Hãy cứu sống kẻ này nhƣ mẹ hiền và hi đó các thầy thuốc sẽ đƣợc trọng vọng nhƣ bậc thần thánh [69]. Phật giáo và thuyết nhân - quả luân hồi huyên ngƣời thầy thuốc giỏi phải có đức độ, vị tha nhƣ lời khuyên của Phật “Y đức là niết bàn”[69].
Từ đầu thế kỷ XIX, những vấn đề về đạo đức y học đã đƣợc đề cao trong các bài giảng của các giáo sƣ lâm sàng hệ Y hoa trƣờng Đại Học Tổng Hợp Mat-xcơ-va: M.Lamucdrop - nhà nội khoa lớn nhất thời kỳ này là đã dạy các sinh viên của mình phải khiêm tốn và thận trọng, đối với bệnh nhân phải thƣơng yêu hết lòng [123]. Nǎm 1924, trong một Hội nghị cán bộ y tế Liên Xô trƣớc đây, M. Kalinin, một nhà chính trị lỗi lạc đã phát biểu về luân lý nghề y: không thể 10 đem so sánh ngƣời cán bộ y tế với những ngƣời làm công tác hác đƣợc. Những đức tính mà các nghề khác cần đến thì lại chƣa đủ đối với ngƣời làm công tác y tế.
Còn những đức tính vừa đủ cho những ngƣời lao động hác để có thể đạt đƣợc những kết quả tốt lại còn là rất ít ỏi đối với ngƣời cán bộ y tế [123]. Những năm 1970, đã có một số công trình nghiên cứu về y đức ở Liên bang XHCN Xô Viết, có thể kể đến tác phẩm Những vấn đề cơ bản của đạo đức Y học của tác giả D. I Pixarep [110] hay cuốn: Những vấn đề đạo đức của thầy thuốc của các tác giả N. Những nghiên cứu trên đã phân tích mối quan hệ giữa đạo đức và y đức, lịch sử y đức, quan niệm về y đức của ngƣời thầy thuốc Xô viết và đƣa ra những tiêu chuẩn các quan hệ thầy thuốc với bệnh nhân, bệnh nhân với bệnh tật, bệnh nhân với xã hội.
J đã xây dựng y đức thành những nguyên lý. Hai tác giả này đƣợc coi là những ngƣời đầu tiên nâng tầm lí luận về đạo đức y học thành "nguyên lí", là khởi nguồn cho lí luận trong dạy - học đạo đức y học theo các nguyên lí. Trong lịch sử y tế Việt Nam, các bậc danh y đều cho rằng y đức quan trọng không kém gì y thuật. Trong số đó phải kể đến danh y Tuệ Tĩnh (Nguyễn Bá Tĩnh thế kỉ XIV) và Hải Thƣợng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1720 - 1791).
Các ông không chỉ là các bậc danh y mà còn là những nhà tƣ tƣởng lớn về y đức, luôn nêu cao tấm gƣơng y đức cho hậu thế. Theo Nguyễn Bá Tĩnh (1326-1399), ngƣời làm nghề y phải có phẩm chất cao quý đó là lòng nhân ái, yêu thƣơng con ngƣời. Đạo làm thuốc của ông là tích cực làm điều lành, cứu giúp nhân dân. Ông đã viết: Dám khuyên y học hậu lai Tổ sinh tích thiện, phúc trời hậu ta.
Bế tinh, dƣỡng khí, tồn thần 11 Thanh tâm, quả dục, thƣ chân, luyện hình [69, tr. Hải Thƣợng Lãn Ông đã ế thừa những tƣ tƣởng về y đức và y thuật của Tuệ Tĩnh đặc biệt trong việc sử dụng thuốc nam để chữa bệnh, suốt đời rèn luyện và phục vụ y học, luôn tự nhắc mình phải “tiến đức, tu nghiệp”. "Tiến đức" tức là mỗi ngày phải luôn rèn luyện cho toàn thiện, toàn mỹ đạo đức của ngƣời hành nghề y. Tu nghiệp là hằng ngày phải chăm chỉ học tập cho y thuật ngày càng giỏi.
Hải Thƣợng Lãn Ông cho rằng ngƣời thầy thuốc chân chính không những phải có kiến thức vững vàng về chuyên môn mà còn phải tự xác định cho mình những quy chuẩn đạo đức đúng đắn, đó là ý nghĩa đích thực của đạo làm thuốc và cũng là bí quyết xây dựng và phát triển nghề y. Ông viết:" suy nghĩ thật sâu sắc, tôi hiểu rằng thầy thuốc là bảo vệ sinh mạng cho con ngƣời, sống chết một tay mình nắm, họa phúc trong tay mình giữ. Thế thì đâu có thể kiến thức hông đầy đủ, đức hạnh không trọn vẹn, tâm hồn không rộng lớn, hành vi không thận trọng mà dám liều lĩnh học đòi cái nghề cao quý đó chăng"[ 60, tr. Trong cuốn “Y huấn cách ngôn”, Hải Thƣợng Lãn Ông đã đƣa ra chín điều dạy cho những ngƣời thầy thuốc.
Ông viết:"Đạo làm thuốc là một nhân thuật chuyên bảo vệ sinh mạng con ngƣời, vui cái vui của ngƣời, chỉ lấy việc cứu mạng sống cho ngƣời bệnh làm nhiệm vụ của mình, không nên cầu lợi, kể công" [60; tr. Ông đã chỉ ra những đức tính ngƣời thầy thuốc cần có là yêu nghề, yêu ngƣời, nhân từ, khiêm tốn, lạc quan, thận trọng, biết cách đối xử. Phẩm chất nhân ái, yêu thƣơng con ngƣời của ngƣời thầy thuốc đƣợc ông đặc biệt nhấn mạnh: Không nên thấy ngƣời giàu sang quyền quý thì hết lòng phục vụ, thấy ngƣời nghèo khổ, tàn tật thì thờ ơ; Khi ngƣời thầy thuốc hoanh tay trƣớc một bệnh hiểm nghèo thì đó là ngƣời thầy thuốc chỉ nghĩ đến lợi danh. Ngƣời thầy thuốc phải có trí tuệ đầy đủ, đó là yêu cầu của nghề nghiệp, vì trí là cơ sở để thực hiện điều nhân [60].
12 Từ đó ông đã hái quát tƣ chất đích thực của ngƣời thầy thuốc là Nhân, Minh, Trí, Đức, Thành, Lƣợng, Khiêm, Cần. Có thể thấy Hải Thƣợng Lãn Ông đã nêu lên những chuẩn mực sâu sắc về đạo nghề nghiệp, mặc dù còn có những hạn chế về lịch sử nhƣng những giá trị mà ông để lại là rất to lớn. Hồ Chí Minh là một trong những lãnh tụ cách mạng bàn nhiều nhất về đạo đức. Nếu nhƣ mọi ngƣời đều có thể tìm thấy trong di sản Hồ Chí Minh những quan điểm, tƣ tƣởng đạo đức phù hợp với mình thì cán bộ, nhân viên ngành y nhận rõ điều đó nhất.
Có thể nói, sau đạo đức của ngƣời cán bộ cách mạng nói chung, đạo đức ngành y đƣợc Hồ Chí Minh bàn đến nhiều nhất. Tuy không có những tác phẩm nghiên cứu sâu về y đức nhƣng thông qua các bức thƣ gửi các hội nghị về y tế, những bài phát biểu, những lời căn dặn các thầy thuốc Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thể hiện sự quan tâm sâu sắc đến vấn đề y đức. Ngay từ những ngày đầu Cách mạng Tháng Tám thành công, Hồ Chủ tịch đã quan tâm đến vấn đề chăm sóc, bồi dƣỡng sức khỏe cho toàn dân. Ngƣời căn dặn “Mỗi một người dân khỏe tức là cả nước khỏe” và “Luyện tập thể dục, bồi bổ sức khỏe là bổn phận của mỗi người dân yêu nước”.
