Tổng quan nghiên cứu

Giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ theo tư tưởng Hồ Chí Minh luôn giữ vị trí then chốt trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao của đất nước. Tại Trường Đại học Hồng Đức tỉnh Thanh Hóa, một cơ sở đào tạo đại học công lập đa ngành với quy mô hơn 11.000 sinh viên thuộc 29 ngành đại học và 21 ngành cao đẳng, việc bồi dưỡng lý tưởng cách mạng và hoàn thiện nhân cách cho sinh viên là yêu cầu đặc biệt cấp bách. Trước bối cảnh hội nhập quốc tế và sự tác động đa chiều từ cơ chế kinh tế thị trường, nhận thức và lối sống của người học đang xuất hiện những chuyển biến phức tạp, đòi hỏi phải có các giải pháp định hướng kịp thời.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là vận dụng sáng tạo hệ thống quan điểm Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng để đánh giá toàn diện thực trạng phẩm chất, lối sống của sinh viên Trường Đại học Hồng Đức. Trên cơ sở đó, tác giả luận văn Trịnh Tố Anh dưới sự hướng dẫn khoa học của Phó Giáo sư Trần Minh Trưởng đã xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng công tác giáo dục tư tưởng chính trị. Phạm vi nghiên cứu tập trung khảo sát các khóa sinh viên trong giai đoạn từ năm 2008 đến năm 2015 tại địa bàn tỉnh Thanh Hóa.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp cơ sở dữ liệu xác thực, góp phần giúp nhà trường phấn đấu nâng tỷ lệ sinh viên đạt kết quả rèn luyện đạo đức xuất sắc và tốt lên trên 85%, đồng thời giảm tỷ lệ sinh viên vi phạm quy chế học đường xuống dưới mức 1% mỗi năm. Công trình đóng vai trò là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhà quản lý giáo dục và tổ chức Đoàn thể trong việc chuẩn hóa môi trường sư phạm lành mạnh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức học cách mạng. Chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định đạo đức là một hình thái ý thức xã hội bắt nguồn từ thực tiễn kinh tế, phản ánh sự vận động của các quan hệ sản xuất và phục vụ cho sự tiến bộ của con người lao động. Kế thừa và phát triển tinh hoa văn hóa dân tộc cùng nhân loại, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ "đạo đức là cái gốc của người cách mạng" và là vũ khí sắc bén giúp thế hệ trẻ vượt qua khó khăn, hoàn thành nhiệm vụ lịch sử.

Khung lý thuyết của luận văn tập trung vào bốn chuẩn mực đạo đức cơ bản theo quan điểm của Người: Trung với nước, hiếu với dân; Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; Lòng yêu thương quý trọng con người; và Tinh thần quốc tế vô sản trong sáng. Đồng thời, ba khái niệm khoa học then chốt được phân tích sâu bao gồm: "Đạo đức cách mạng" mang tính tiên phong; "Giáo dục đạo đức" như một quá trình tác động sư phạm có tổ chức; và "Thanh niên - sinh viên" với tư cách là lực lượng xã hội đặc biệt giữ quyền làm chủ tương lai đất nước.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử với các kỹ thuật thu thập dữ liệu định lượng và định tính. Về nguồn dữ liệu sơ cấp, tác giả triển khai điều tra xã hội học bằng bảng hỏi đóng trên cỡ mẫu gồm 150 sinh viên được chọn theo phương pháp phân tầng ngẫu nhiên từ các lớp Sư phạm Tiểu học (khóa K16), Sư phạm Tiếng Anh (khóa K16) và Sư phạm Mầm non (khóa K36). Phương pháp chọn mẫu này đảm bảo tính đại diện cao cho các khối ngành sư phạm nòng cốt của nhà trường.

Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ các báo cáo chính thức giai đoạn 2008 - 2014 của Phòng Công tác Học sinh - Sinh viên, Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên Trường Đại học Hồng Đức, cùng số liệu theo dõi 1.459 suất học bổng Doãn Tới với tổng trị giá gần 3 tỷ đồng. Phương pháp phân tích thống kê mô tả và đối sánh tỷ lệ phần trăm được lựa chọn vì tính chính xác, trực quan, cho phép lượng hóa cụ thể mức độ chuyển biến trong nhận thức chính trị, động cơ học tập và ý thức kỷ luật của người học trong suốt tiến trình nghiên cứu từ năm 2013 đến năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực nghiệm ghi nhận đại đa số sinh viên Trường Đại học Hồng Đức có nhận thức chính trị vững vàng và lòng yêu nước sâu sắc. Khảo sát 150 sinh viên cho thấy tỷ lệ thể hiện tinh thần yêu nước đạt từ 96% đến 99% (ngành Sư phạm Tiểu học đạt 98%, Sư phạm Tiếng Anh đạt 96% và Sư phạm Mầm non đạt 99%). Lòng tự hào dân tộc duy trì ở mức cao từ 92% đến 97%, trong khi có từ 88% đến 90% sinh viên thường xuyên quan tâm đến sự phát triển của đất nước.

Ý thức rèn luyện và động cơ lập thân, lập nghiệp được xác định đúng đắn với 80% đến 81,5% sinh viên lựa chọn mục tiêu "sống có ích cho xã hội", vượt trội so với các mục tiêu cá nhân như làm giàu (38,5% đến 40%) hay tìm kiếm quyền lực (5% đến 8,5%). Tinh thần học tập phản ánh qua 40% sinh viên tự học trên 2 giờ mỗi ngày và 65,5% tích cực học thêm tin học, ngoại ngữ. Trong năm học 2013 - 2014, nhà trường có 14 sinh viên xuất sắc, 137 sinh viên giỏi và 21 giải thưởng Olympic toàn quốc. Phong trào tình nguyện năm 2015 huy động gần 600 sinh viên tham gia 27 đội Tiếp sức mùa thi, làm mới 960m đường bê tông và trồng 35 ha rừng tại huyện Mường Lát. Tuy nhiên, khảo sát cũng chỉ ra khoảng 10% đến 20% sinh viên còn mơ hồ về lý tưởng, cá biệt có tình trạng vi phạm kỷ luật thi cử và sa đà vào lối sống thụ động.

Thảo luận kết quả

Thực trạng đạo đức tích cực của sinh viên Hồng Đức bắt nguồn sâu xa từ truyền thống hiếu học xứ Thanh, nơi hội tụ 1.535 di tích lịch sử cùng các danh nhân tiêu biểu như Bà Triệu, Lê Lợi, Lê Văn Hưu. Bên cạnh đó, công tác phát triển Đảng được thực hiện hiệu quả: năm 2014 có 432 đoàn viên ưu tú được cử học lớp bồi dưỡng nhận thức về Đảng và 100 đoàn viên ưu tú được kết nạp.

Để phân tích tương quan giữa nhận thức và hành động, dữ liệu có thể được trình bày sinh động qua biểu đồ hình cột so sánh tỷ lệ sinh viên theo dõi thời sự trong nước (61% đến 65%) với thời sự quốc tế (57% đến 60%), hoặc bảng ma trận đối chiếu mức độ tích cực giữa các khoa đào tạo. So với các công trình nghiên cứu cùng thời kỳ tại các đại học vùng miền núi phía Bắc hay Tây Nguyên, sinh viên Đại học Hồng Đức thể hiện tính xung kích cao hơn trong các phong trào tình nguyện nông thôn mới nhưng gặp khó khăn tương tự về kỹ năng hội nhập. Nguyên nhân của những hạn chế chủ yếu do phương pháp giáo dục đạo đức đôi lúc còn mang tính một chiều, thiếu sự gắn kết chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và môi trường xã hội ngoài giảng đường.

Đề xuất và khuyến nghị

Nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức cho sinh viên Trường Đại học Hồng Đức theo tư tưởng Hồ Chí Minh:

  1. Đổi mới nội dung tuyên truyền và giáo dục lý luận chính trị: Đảng ủy và Ban Giám hiệu nhà trường cần chỉ đạo đổi mới 100% giáo trình, bài giảng môn Tư tưởng Hồ Chí Minh theo hướng sinh động, gắn lý luận với các vấn đề thời sự thực tiễn. Đặt mục tiêu 100% đoàn viên sinh viên tham gia đầy đủ các đợt sinh hoạt chính trị định kỳ hàng quý, đẩy mạnh phong trào học tập và làm theo tấm gương đạo đức Bác Hồ trong suốt giai đoạn từ năm 2016 đến năm 2020.

  2. Phát huy tinh thần tự tu dưỡng và phong trào thi đua học tốt: Phòng Công tác Học sinh - Sinh viên phối hợp cùng Hội Khuyến học duy trì và phát triển các quỹ học bổng khuyến tài, phấn đấu nâng số lượng sinh viên nhận học bổng Doãn Tới và các nguồn tài trợ doanh nghiệp lên trên 300 suất mỗi năm học. Tổ chức định kỳ các hội thi tay nghề, Olympic khoa học, tạo môi trường rèn đức luyện tài cho người học.

  3. Mở rộng các phong trào hành động cách mạng vì cộng đồng: Đoàn Thanh niên và Hội Sinh viên trường cần phát triển quy mô chiến dịch tình nguyện Mùa hè xanh và Tiếp sức mùa thi, hướng mục tiêu thu hút trên 1.000 tình nguyện viên mỗi năm. Đăng ký đảm nhận các công trình thanh niên cụ thể như xây dựng tối thiểu 3km đường giao thông liên thôn hoặc hỗ trợ phổ cập tin học tại các huyện miền núi Mường Lát, Quan Hóa.

  4. Xây dựng cơ chế phối hợp ba môi trường: Gia đình - Nhà trường - Xã hội: Thiết lập hệ thống liên lạc điện tử kết nối 100% gia đình sinh viên với cố vấn học tập nhằm theo dõi sát sao diễn biến tư tưởng và đạo đức. Nhà trường chủ động phối hợp với chính quyền địa phương thành phố Thanh Hóa quản lý chặt chẽ khu vực ngoại trú, kiên quyết xử lý các tệ nạn xã hội để kéo giảm tỷ lệ sinh viên vi phạm quy chế xuống dưới mức 0,5% trong từng học kỳ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình luận văn của tác giả Trịnh Tố Anh mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm sau:

  • Ban Giám hiệu và các nhà quản trị đại học địa phương: Cung cấp khung tham chiếu khoa học và mô hình quản lý thực nghiệm để xây dựng chiến lược giáo dục toàn diện, hoàn thiện quy chế đánh giá điểm rèn luyện đạo đức sinh viên phù hợp với đặc thù vùng miền.
  • Cán bộ Đoàn Thanh niên và Hội Sinh viên: Giúp đội ngũ thủ lĩnh thanh niên tiếp cận các mô hình tổ chức phong trào tình nguyện, phương thức vận động sinh viên tham gia phong trào đền ơn đáp nghĩa và cách thức bồi dưỡng nguồn kết nạp Đảng viên từ sinh viên ưu tú.
  • Giảng viên bộ môn Lý luận chính trị và Tư tưởng Hồ Chí Minh: Là tài liệu tham khảo bổ ích phục vụ đổi mới phương pháp giảng dạy, giúp tích hợp số liệu thực tế từ 150 mẫu khảo sát vào các bài giảng lý thuyết để tăng tính thuyết phục cho sinh viên.
  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Hồ Chí Minh học, Xây dựng Đảng: Cung cấp cơ sở lý luận, phương pháp luận chọn mẫu và hệ thống số liệu tin cậy giai đoạn 2008 - 2015 để tiếp tục mở rộng các đề tài nghiên cứu về đạo đức thanh niên trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa.

Câu hỏi thường gặp

Tư tưởng Hồ Chí Minh xác định vị trí của đạo đức cách mạng đối với sinh viên như thế nào?
Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định đạo đức là nền tảng cốt lõi của người cách mạng, ví như sông phải có nguồn và cây phải có gốc. Người nhấn mạnh đào tạo thế hệ trẻ phải toàn diện cả đức lẫn tài, vừa hồng vừa chuyên. Nếu sinh viên có tri thức chuyên môn nhưng thiếu đạo đức sẽ không thể phục vụ nhân dân và đất nước một cách hiệu quả.

Thực trạng nhận thức chính trị của sinh viên Đại học Hồng Đức có điểm gì nổi bật?
Khảo sát thực tế chỉ ra nhận thức chính trị của sinh viên rất tích cực với 96% đến 99% sinh viên tự hào về truyền thống yêu nước và trên 61% thường xuyên theo dõi tin tức thời sự. Sinh viên đã thể hiện trách nhiệm công dân rõ nét qua việc tích cực tham gia các buổi mít tinh phản đối hành vi xâm phạm chủ quyền biển đảo của Tổ quốc.

Động cơ phấn đấu và mục đích sống của sinh viên trong luận văn được thể hiện ra sao?
Đa số sinh viên xác định động cơ đúng đắn với 80% đến 81,5% lựa chọn mục đích sống là cống hiến có ích cho cộng đồng xã hội. Tinh thần tự giác học tập được nâng cao rõ rệt khi có tới 65,5% sinh viên chủ động tham gia học thêm các chứng chỉ ngoại ngữ và kỹ năng tin học để nâng cao năng lực hội nhập nghề nghiệp.

Phong trào tình nguyện của trường đạt được những dấu ấn định lượng cụ thể nào?
Các hoạt động tình nguyện giai đoạn 2014 - 2015 đã quy tụ gần 600 tình nguyện viên trong chương trình Tiếp sức mùa thi. Đồng thời, sinh viên nhà trường đã trực tiếp thi công 960m đường bê tông nông thôn, sửa chữa 2km đường liên thôn bản và trồng mới 35 ha rừng phủ xanh đất trống tại vùng biên giới huyện Mường Lát.

Đâu là giải pháp mang tính đột phá để nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức sinh viên?
Giải pháp đột phá là kết hợp nguyên tắc học đi đôi với hành thông qua phong trào thi đua nêu gương người tốt việc tốt. Cần gắn chặt việc giáo dục lý luận trên giảng đường với các hoạt động rèn luyện thực tế ngoài xã hội, đồng thời thiết lập mối liên kết thường xuyên giữa gia đình, nhà trường và đoàn thể địa phương.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa sâu sắc các luận điểm kinh điển của tư tưởng Hồ Chí Minh về tầm quan trọng, chuẩn mực và phương pháp giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ trong thời kỳ mới.
  • Công trình phản ánh trung thực thực trạng đạo đức của sinh viên Đại học Hồng Đức với trên 90% sinh viên giữ vững lập trường chính trị và tích cực tham gia các hoạt động vì cộng đồng.
  • Nghiên cứu chỉ ra những hạn chế khách quan lẫn chủ quan từ tác động của kinh tế thị trường, tạo cơ sở để nhà trường hoàn thiện quy trình quản lý học sinh - sinh viên.
  • Hệ thống 4 nhóm giải pháp toàn diện đã xác định rõ chủ thể thực hiện, lộ trình triển khai và chỉ tiêu phấn đấu cụ thể cho từng năm học trong giai đoạn phát triển mới.
  • Về kế hoạch tiếp theo, nhà trường cần ứng dụng đồng bộ các đề xuất trong giai đoạn 2016 - 2020, mở rộng quy mô đánh giá định kỳ 2 năm một lần nhằm tiếp tục chuẩn hóa và nâng cao toàn diện chất lượng đào tạo thế hệ sinh viên vừa hồng vừa chuyên.