Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ: "Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh niên Việt Nam hiện nay"

  • Nghiên cứu sinh thực hiện: Ngô Xuân Dương
  • Người hướng dẫn khoa học: PGS, TS. Mai Đức Ngọc
  • Chuyên ngành: Công tác tư tưởng
  • Mã số chuyên ngành: 931.01
  • Cơ sở đào tạo: Học viện Báo chí và Tuyên truyền – Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
  • Năm bảo vệ: 2019

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam, là tài sản tinh thần to lớn của dân tộc, giữ vai trò soi đường cho sự nghiệp cách mạng. Trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, việc học tập, vận dụng tư tưởng của Người trở thành yêu cầu cấp thiết để xây dựng nền tảng tinh thần vững chắc cho đời sống xã hội. Chủ nghĩa yêu nước là giá trị văn hóa tinh thần cao nhất, động lực nội sinh của dân tộc Việt Nam qua hàng ngàn năm lịch sử dựng nước và giữ nước. Thanh niên là rường cột nước nhà, lực lượng xung kích trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đồng thời là nhân tố quyết định tương lai của đất nước.

Công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh niên trên cơ sở vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong những năm qua đã đạt nhiều kết quả tích cực: nhận thức của các cấp ủy đảng được nâng cao, phương thức và nội dung từng bước đổi mới, thanh niên phát huy tính tích cực xã hội. Tuy nhiên, thực tiễn vẫn bộc lộ nhiều hạn chế: nhận thức của một số cấp ủy, chính quyền chưa đầy đủ; đội ngũ cán bộ trực tiếp làm công tác giáo dục còn thiếu và yếu; tỷ lệ tập hợp của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam chưa cao; cơ sở vật chất còn thiếu thốn; một bộ phận thanh niên suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, giảm sút niềm tin và phai nhạt lý tưởng cách mạng. Nguyên nhân cơ bản là do thiếu các nghiên cứu toàn diện, sâu sắc về việc vận dụng sáng tạo các giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh vào bối cảnh mới. Vì vậy, việc thực hiện luận án là một đòi hỏi cấp bách cả về mặt lý luận và thực tiễn.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

  • Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở làm rõ những vấn đề lý luận, phân tích và đánh giá thực trạng, luận án đề xuất hệ thống quan điểm và giải pháp nhằm tăng cường vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh niên Việt Nam hiện nay.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu (4 nhiệm vụ):
    1. Chỉ ra những vấn đề đã và chưa được nghiên cứu trong các công trình tiền nhiệm, xác định rõ khoảng trống khoa học mà luận án cần tập trung giải quyết.
    2. Nghiên cứu làm rõ các khái niệm công cụ, xác định nội dung và phương thức giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh niên trên cơ sở vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh, đồng thời khẳng định sự cần thiết của công tác này.
    3. Phân tích các yếu tố tác động cơ bản; làm rõ thành tựu, hạn chế và nguyên nhân của việc triển khai nội dung, phương thức giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh niên thời gian qua; rút ra các vấn đề đặt ra cần giải quyết.
    4. Đề xuất hệ thống quan điểm và các giải pháp chủ yếu nhằm tăng cường vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh niên Việt Nam trong thời gian tới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh niên Việt Nam hiện nay.
  • Phạm vi nghiên cứu:
    • Về nội dung khoa học: Luận án không bao quát toàn bộ hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh mà tập trung vào chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh và tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên, từ đó vận dụng vào việc xác định nội dung và phương thức giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thế hệ trẻ.
    • Về đối tượng thanh niên: Luận án tập trung khảo sát 03 nhóm đối tượng trọng điểm: thanh niên nông thôn, thanh niên công nhân và thanh niên học sinh, sinh viên.
    • Về không gian: Khảo sát thực tế tại 09 tỉnh, thành phố đại diện cho các vùng miền trên cả nước gồm: Bắc Ninh, Hà Nội, Nam Định, Nghệ An, Nha Trang (Khánh Hòa), Đắk Lắk, Bà Rịa - Vũng Tàu, Đồng Tháp, Sóc Trăng.
    • Về thời gian: Thu thập và phân tích dữ liệu thực tiễn từ năm 2008 đến thời điểm hoàn thành luận án (2019).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã phân tích, phân loại và đánh giá có hệ thống một khối lượng lớn các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài, chia thành các hướng tiếp cận chính:

1. Các công trình nghiên cứu về cơ sở lý luận của công tác tư tưởng và giáo dục lý luận chính trị

  • Công trình quốc tế: M.Kalinin trong tác phẩm "Về giáo dục cộng sản chủ nghĩa" nhấn mạnh vai trò của giáo dục đối với ý thức con người và yêu cầu giáo dục phải hướng vào việc phát huy mặt tích cực của từng cá nhân. I.Tơrốtchencô trong "Giáo dục và quản lý - Sự phối hợp công tác tư tưởng" luận giải hoạt động tư tưởng là một hình thức quản lý xã hội có ý thức dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản. Ban Tuyên huấn Trung Quốc trong cuốn "Công tác tuyên truyền tư tưởng trong thời kỳ mới" khái quát kinh nghiệm, thao tác và kỹ năng công tác lý luận, tuyên truyền và văn hóa chính trị.
  • Công trình trong nước: Vũ Ngọc Am ("Đổi mới công tác giáo dục chính trị tư tưởng cho cán bộ, đảng viên ở cơ sở trong giai đoạn hiện nay") làm rõ khái niệm, nguyên tắc và tiêu chí đánh giá hiệu quả giáo dục chính trị tư tưởng. Hoàng Chí Bảo ("Giá trị bền vững và sức sống của chủ nghĩa Mác - Lênin và chủ nghĩa xã hội khoa học") phân tích dấu ấn đặc sắc của Hồ Chí Minh khi tiếp cận chủ nghĩa xã hội từ phương diện đạo đức học cách mạng và văn hóa học. Hồng Vinh và Đào Duy Quát ("Hồ Chí Minh với công tác tư tưởng") phân tích toàn diện các lĩnh vực của công tác tư tưởng Hồ Chí Minh. Lương Khắc Hiếu chủ biên bộ sách "Nguyên lý công tác tư tưởng" hệ thống hóa các nguyên tắc và phương hướng đổi mới công tác tuyên truyền. Phạm Huy Kỳ chủ biên "Lý luận và phương pháp nghiên cứu, giáo dục lý luận chính trị" đi sâu vào phương pháp giảng dạy lý luận chính trị. Tô Huy Rứa ("Một số vấn đề về công tác lý luận, tư tưởng và tổ chức của Đảng trong thời kỳ đổi mới") phân tích thực tiễn công tác tư tưởng sau hơn 25 năm đổi mới. Lương Ngọc Vĩnh trong luận án tiến sĩ "Hiệu quả công tác giáo dục chính trị - tư tưởng trong học viên các học viện quân sự ở nước ta hiện nay" đã xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả tương quan giữa kết quả, mục đích và nguồn lực.

2. Các công trình về chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh và giáo dục thanh niên

  • Lương Gia Ban ("Chủ nghĩa yêu nước trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa") khẳng định chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa mang bản chất giai cấp công nhân hiện đại, kết hợp bản chất dân tộc với tinh thần quốc tế.
  • Nguyễn Mạnh Tường (Luận án "Chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh") chỉ ra các nội dung của chủ nghĩa yêu nước truyền thống và sự kết hợp biện chứng giữa chủ nghĩa Mác - Lênin với chủ nghĩa yêu nước truyền thống trong tư tưởng Hồ Chí Minh.
  • Trần Xuân Trường ("Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam thời đại Hồ Chí Minh") xác định chủ nghĩa yêu nước thời đại Hồ Chí Minh là chủ nghĩa yêu nước kiểu mới theo lập trường chủ nghĩa Mác - Lênin.
  • Bùi Đình Phong (Chủ nhiệm đề tài "Chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh trong thời kỳ mở cửa, hội nhập quốc tế") luận giải các nội dung cốt lõi của chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh: yêu cội nguồn lịch sử, lấy dân làm gốc, đại đoàn kết dân tộc, độc lập tự do gắn liền với chủ nghĩa xã hội và kết hợp chủ nghĩa quốc tế vô sản.
  • Về giáo dục thế hệ trẻ: Các luận điểm kinh điển của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin trong tập "Bàn về thanh niên" và tác phẩm "Giáo dục con người chân chính như thế nào" của V.Xukhômlinxki đặt nền tảng về sự cần thiết phải giáo dục đạo đức cộng sản cho thanh niên. Đoàn Nam Đàn (Luận án tiến sĩ "Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục - đào tạo thanh niên ở nước ta hiện nay") và Song Thành ("Hồ Chí Minh, nhà tư tưởng lỗi lạc") đã phân tích sâu tư tưởng của Người về bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau, coi đạo đức cách mạng là gốc.

3. Các công trình về thực trạng và giải pháp giáo dục thanh niên

  • Đỗ Ngọc Hà ("Một số nét tâm lý đặc trưng về định hướng giá trị của thanh niên hiện nay") công bố kết quả khảo sát trên 1.700 thanh niên, chỉ ra mâu thuẫn nội tại trong định hướng giá trị của giới trẻ. Mai Lan ("Toàn cầu hóa: cuộc đấu tranh của tuổi trẻ lựa chọn các giá trị") và Đỗ Long ("Định hướng giá trị và sự phát triển của thế hệ trẻ") luận giải tác động của toàn cầu hóa đối với nhận thức của thanh niên.
  • Đề tài khoa học do Trần Văn Hải chủ nhiệm và cuốn sách của Nghiêm Đình Vỳ ("Giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ hiện nay"), bài viết của Nguyễn Văn Hiếu chỉ ra các hạn chế trong nhận thức và lối sống của một bộ phận thanh niên, tình trạng thiếu đầu tư cơ sở vật chất và bệnh hình thức trong công tác đoàn thể.
  • Về giải pháp: Lê Duẩn ("Tuổi trẻ anh hùng xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa"), Đào Ngọc Dung ("Tăng cường giáo dục lý tưởng cách mạng cho thanh niên"), Nguyễn Sỹ Quyết Tâm (Luận án tiến sĩ về giáo dục tinh thần yêu nước xã hội chủ nghĩa cho học sinh THPT ở miền Đông Nam Bộ), Phạm Hồng Chương (Đề tài "Phương thức giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh cho thanh, thiếu niên") đã đề xuất các nhóm giải pháp từ đổi mới nội dung, phương thức hoạt động của Đoàn - Hội đến việc kết hợp nhà trường, gia đình và xã hội.
Nhóm công trình nghiên cứu Tác giả tiêu biểu Đóng góp chính
Cơ sở lý luận công tác tư tưởng M.Kalinin, I.Tơrốtchencô, Vũ Ngọc Am, Hoàng Chí Bảo, Hồng Vinh, Đào Duy Quát, Lương Khắc Hiếu, Phạm Huy Kỳ, Tô Huy Rứa, Lương Ngọc Vĩnh Làm rõ nguyên lý, chức năng, phương pháp và tiêu chí đánh giá hiệu quả của công tác tư tưởng và giáo dục chính trị.
Chủ nghĩa yêu nước và tư tưởng HCM về thanh niên Lương Gia Ban, Nguyễn Mạnh Tường, Trần Xuân Trường, Bùi Đình Phong, Đoàn Nam Đàn, Song Thành, C.Mác, V.I.Lênin Xác định bản chất, đặc trưng của chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh và quan điểm chiến lược "trồng người", bồi dưỡng lý tưởng cách mạng.
Thực trạng và giải pháp giáo dục thanh niên Đỗ Ngọc Hà, Mai Lan, Nghiêm Đình Vỳ, Nguyễn Văn Hiếu, Đào Ngọc Dung, Nguyễn Sỹ Quyết Tâm, Phạm Hồng Chương, Trần Văn Hải Đánh giá sự biến đổi giá trị, chỉ ra các biểu hiện suy thoái và đề xuất giải pháp phối hợp các lực lượng giáo dục trong thực tiễn.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Mặc dù các công trình đi trước đã đạt nhiều kết quả quan trọng, song vẫn tồn tại các khoảng trống học thuật:

  1. Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống về cơ sở lý luận của việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh chuyên biệt vào công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh niên dưới giác độ chuyên ngành Công tác tư tưởng.
  2. Chưa có đề tài nào tiến hành khảo sát thực nghiệm quy mô liên vùng trên 09 tỉnh, thành phố đại diện để đánh giá thực trạng vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào nội dung và phương thức giáo dục thanh niên giai đoạn từ năm 2008 đến 2019.
  3. Chưa xây dựng được hệ thống quan điểm chỉ đạo và các nhóm giải pháp đồng bộ, cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả công tác này trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng và sự biến đổi tâm lý, lối sống của thế hệ trẻ hiện nay.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận và hệ thống khái niệm công cụ

  • Cơ sở lý luận: Dựa trên các nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam và chính sách, pháp luật của Nhà nước về thanh niên và công tác thanh niên.
  • Hệ thống khái niệm công cụ được xác lập:
    • Chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh: Sự kết hợp chặt chẽ giữa tình cảm yêu nước nhiệt thành với hệ thống lý luận sâu sắc của Hồ Chí Minh, mang đặc trưng thống nhất giữa lập trường dân tộc với lập trường giai cấp công nhân, gắn liền độc lập dân tộc với chủ nghĩa xã hội, và kết hợp chủ nghĩa yêu nước chân chính với chủ nghĩa quốc tế vô sản trong sáng.
    • Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên: Hệ thống quan điểm của Người về vị trí, vai trò của thanh niên, tính tất yếu của chiến lược "trồng người", nội dung và phương pháp đào tạo thế hệ trẻ vừa "hồng" vừa "chuyên".
    • Thanh niên Việt Nam: Công dân mang quốc tịch Việt Nam từ đủ 16 tuổi đến 30 tuổi (theo quy định của Luật Thanh niên năm 2005).
    • Công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh niên: Hoạt động có hệ thống, có chủ đích của Đảng và Nhà nước nhằm hình thành và củng cố ở thanh niên tình yêu, lòng trung thành và ý thức trách nhiệm phụng sự Tổ quốc.
    • Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh niên: Việc áp dụng những giá trị cốt lõi của chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh và tư tưởng của Người về giáo dục thanh niên vào quá trình xác định nội dung và đổi mới phương thức giáo dục cho thanh niên Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu liên ngành:

  • Phương pháp diễn dịch và quy nạp: Phương pháp diễn dịch được dùng để xây dựng khung lý thuyết từ các nguyên lý công tác tư tưởng; phương pháp quy nạp dùng để khái quát hóa từ các số liệu điều tra thực tế nhằm rút ra các kết luận khoa học.
  • Phương pháp phân tích - tổng hợp, lịch sử - lô-gích: Sử dụng xuyên suốt trong việc tổng quan tài liệu, nghiên cứu tiến trình lịch sử và cấu trúc logic của các quan điểm, giải pháp.
  • Phương pháp tiếp cận hệ thống - cấu trúc: Giúp hệ thống hóa các yếu tố cấu thành nội dung và phương thức giáo dục chủ nghĩa yêu nước.
  • Phương pháp định tính và định lượng: Định tính dùng để phân tích văn bản, chuẩn hóa khái niệm; định lượng dùng để đo lường, đánh giá thực trạng nhận thức, thái độ của các nhóm đối tượng.
  • Phương pháp điều tra xã hội học: Được tiến hành theo quy trình khoa học 3 bước (chuẩn bị điều tra, tiến hành điều tra, xử lý và phân tích kết quả). Tác giả đã thiết kế và sử dụng 04 mẫu phiếu hỏi chuyên biệt dành cho 4 nhóm đối tượng:
    1. Phiếu hỏi dành cho cán bộ Đảng, chính quyền và đoàn thể.
    2. Phiếu hỏi dành cho thanh niên (công nhân, nông thôn).
    3. Phiếu hỏi dành cho thanh niên học sinh trung học phổ thông.
    4. Phiếu hỏi dành cho giáo viên, giảng viên.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh niên Việt Nam hiện nay - Một số vấn đề lý luận

Chương 1 tập trung xây dựng nền tảng lý luận vững chắc cho luận án qua 3 nội dung cơ bản:

  1. Làm rõ hệ thống khái niệm công cụ và xác định nội dung, phương thức giáo dục:

    • Nội dung giáo dục chủ nghĩa yêu nước trên cơ sở vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh bao gồm: giáo dục ý thức bảo vệ độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ; tuyệt đối trung thành với lý tưởng của Đảng; củng cố tinh thần đoàn kết; hình thành ý thức tự giác học tập, hăng hái lao động và tôn trọng kỷ luật, pháp luật; phát huy tính tiên phong, xung kích trong mọi hành động cách mạng.
    • Phương thức giáo dục được xác lập từ hệ thống 3 nhóm phương pháp giáo dục nhân cách: nhóm phương pháp hình thành ý thức cá nhân; nhóm phương pháp tổ chức hoạt động xã hội nhằm hình thành kinh nghiệm, thái độ ứng xử; nhóm phương pháp kích thích hoạt động và điều chỉnh hành vi.

  2. Phân tích 3 đặc trưng cốt lõi của chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh:

    • Lập trường dân tộc thống nhất với lập trường giai cấp công nhân: Khác với chủ nghĩa yêu nước phong kiến hay tư sản mang tính hạn chế, chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh dựa trên nền tảng thế giới quan Mác - Lênin, gắn liền giải phóng dân tộc với giải phóng giai cấp và giải phóng con người, lấy liên minh công - nông làm nòng cốt dưới sự lãnh đạo của Đảng.
    • Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội: Độc lập dân tộc thực sự phải đi liền với chủ quyền toàn vẹn và quyền làm chủ của nhân dân. Độc lập là tiền đề, chủ nghĩa xã hội là mục tiêu nhằm đem lại tự do, ấm no, hạnh phúc, phát triển cả đời sống vật chất và đời sống tinh thần cho nhân dân.
    • Chủ nghĩa yêu nước kết hợp với chủ nghĩa quốc tế vô sản: Tinh thần yêu nước chân chính không tách rời tinh thần quốc tế vô sản trong sáng, kiên quyết chống lại chủ nghĩa dân tộc vị kỷ và chủ nghĩa sô-vanh, chủ trương đoàn kết với phong tràu cách mạng và nhân dân lao động tiến bộ trên toàn thế giới.

  3. Hệ thống hóa tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên:

    • Khẳng định tính tất yếu của công tác giáo dục thế hệ trẻ thông qua chiến lược lâu dài: "Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người". Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là nhiệm vụ có tính quy luật của cách mạng Việt Nam.
    • Nội dung giáo dục toàn diện của Người bao gồm: giáo dục lòng yêu Tổ quốc, yêu nhân dân, yêu chủ nghĩa xã hội; giáo dục đạo đức cách mạng (coi đạo đức là cái gốc của người cách mạng) và chí khí cách mạng vững vàng; giáo dục tinh thần yêu lao động, say mê khoa học kỹ thuật và tôn trọng kỷ luật, pháp luật.

Chương 2: Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh niên Việt Nam hiện nay - Thực trạng và những vấn đề đặt ra

Chương 2 trình bày kết quả phân tích thực tiễn dựa trên dữ liệu khảo sát tại 09 tỉnh, thành phố:

  1. Phân tích các yếu tố tác động:

    • Tác động từ bối cảnh quốc tế, xu thế toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế mang lại cơ hội tiếp cận tri thức nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ xâm lăng văn hóa.
    • Mặt trái của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tác động làm nảy sinh lối sống thực dụng, chạy theo lợi ích vật chất cá nhân.
    • Sự phát triển nhanh chóng về số lượng, trình độ nhận thức và đặc điểm tâm sinh lý đa dạng của thanh niên Việt Nam giai đoạn từ 2008 đến 2019.

  2. Đánh giá thực trạng triển khai:

    • Những thành tựu đạt được: Các cấp ủy đảng tăng cường sự lãnh đạo đối với công tác thanh niên; nội dung giáo dục chủ nghĩa yêu nước từng bước được đổi mới, gắn với việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh; phương pháp giảng dạy tích cực được đưa vào nhà trường; các phong trào hành động cách mạng của Đoàn - Hội tạo môi trường rèn luyện thực tiễn; đa số thanh niên giữ vững niềm tin chính trị và ý thức bảo vệ chủ quyền quốc gia.
    • Những hạn chế, bất cập: Một số cấp ủy, chính quyền địa phương buông lỏng công tác lãnh đạo, "khoán trắng" cho tổ chức Đoàn; đội ngũ cán bộ làm công tác giáo dục còn thiếu kiến thức chuyên sâu và kỹ năng thuyết phục; nội dung giáo dục còn khô cứng, chưa bắt kịp sự thay đổi tâm lý thanh niên; cơ sở vật chất, thiết chế văn hóa cho thanh niên ở nhiều địa phương chưa được đầu tư thỏa đáng.
    • Biểu hiện tiêu cực trong giới trẻ: Một bộ phận thanh niên xuất hiện biểu hiện suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, giảm sút niềm tin, sống buông thả, vi phạm pháp luật và thiếu trách nhiệm với gia đình, cộng đồng.

  3. Hệ thống dữ liệu thực nghiệm (thể hiện qua các biểu đồ chuyên đề):

    • Biểu đồ 2.1: Đánh giá của thanh niên về nội dung giáo dục chủ nghĩa yêu nước trên cơ sở vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh.
    • Biểu đồ 2.2: Tương quan giữa phương pháp giảng dạy truyền thống và phương pháp giảng dạy tích cực với hiệu quả giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh niên.
    • Biểu đồ 2.3: Mức độ hiệu quả của công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước thông qua các tổ chức chính trị - xã hội.
    • Biểu đồ 2.4: Ý kiến của thanh niên về vấn đề chủ quyền đất nước.
    • Biểu đồ 2.5: Tình hình phạm tội trẻ.

  4. Những vấn đề đặt ra cần giải quyết: Luận án chỉ rõ các mâu thuẫn chủ yếu giữa yêu cầu cao của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa với sự suy giảm lý tưởng ở một bộ phận giới trẻ; mâu thuẫn giữa nội dung, phương thức giáo dục chậm đổi mới với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin và truyền thông hiện đại.

Chương 3: Quan điểm và giải pháp tăng cường vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh niên Việt Nam trong thời gian tới

Chương 3 xây dựng định hướng và các giải pháp hành động cụ thể:

  1. Hệ thống quan điểm chỉ đạo:

    • Tăng cường vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh phải đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp, toàn diện của Đảng đối với công tác tư tưởng và công tác thanh niên.
    • Vận dụng tư tưởng của Người phải đảm bảo tính khoa học, tính cách mạng, phù hợp với đặc điểm tâm lý của từng đối tượng thanh niên (thanh niên nông thôn, công nhân, học sinh, sinh viên).
    • Kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục lý luận chính trị với rèn luyện qua các phong trào hành động thực tiễn cách mạng.

  2. Các nhóm giải pháp chủ yếu:

    • Đổi mới nội dung và phương thức giáo dục: Cập nhật nội dung giáo dục chủ nghĩa yêu nước gắn với nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới; kết hợp hài hòa giữa phương pháp truyền thống và phương pháp giảng dạy tích cực; ứng dụng mạnh mẽ các phương tiện truyền thông hiện đại và mạng xã hội.
    • Nâng cao chất lượng đội ngũ trực tiếp làm công tác giáo dục: Chú trọng bồi dưỡng bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức và kỹ năng sư phạm, kỹ năng tuyên truyền cho đội ngũ cán bộ đoàn, giảng viên lý luận chính trị và giáo viên bộ môn khoa học xã hội (được hỗ trợ bởi dữ liệu từ Biểu đồ 3.1 về nhận thức vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh và Biểu đồ 3.2 về mức độ nhiệt tình, trách nhiệm, đạo đức lối sống của đội ngũ giáo dục).
    • Phát huy vai trò nòng cốt của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh và Hội LHTN Việt Nam: Đổi mới mạnh mẽ mô hình tập hợp thanh niên; nâng cao tính tiền phong, gương mẫu của cán bộ đoàn, hội; đa dạng hóa các phong trào hành động cách mạng thực tế.
    • Xây dựng cơ chế phối hợp đồng bộ giữa Nhà trường - Gia đình - Xã hội: Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh tại địa bàn dân cư và trường học; loại bỏ các yếu tố độc hại; bảo đảm nguồn lực và cơ sở vật chất cho các thiết chế văn hóa - thể thao của thanh niên.
    • Đề cao quá trình tự giáo dục, tự rèn luyện của thanh niên: Kích thích tính tự giác, biến quá trình giáo dục thành quá trình tự bồi dưỡng lý tưởng, nhân cách và trách nhiệm công dân.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học và lý luận

  • Hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận của việc vận dụng chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh và tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên vào công tác tư tưởng hiện nay.
  • Chuẩn hóa các khái niệm công cụ, xác lập nội dung cốt lõi và hệ thống phương thức giáo dục chủ nghĩa yêu nước chuyên biệt cho thanh niên theo quan điểm Hồ Chí Minh.
  • Góp phần khẳng định giá trị bền vững và vai trò nền tảng tinh thần của tư tưởng Hồ Chí Minh trong đời sống xã hội thời kỳ hội nhập quốc tế.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

  • Cung cấp bức tranh thực nghiệm toàn diện, khách quan về thực trạng nhận thức, thái độ và hiệu quả công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước trên phạm vi 09 tỉnh, thành phố từ năm 2008 đến 2019.
  • Chỉ ra những mâu thuẫn nội tại và nguyên nhân sâu xa của những hạn chế trong công tác giáo dục thanh niên thời gian qua.
  • Đề xuất hệ thống quan điểm chỉ đạo và các nhóm giải pháp có tính khả thi cao nhằm nâng cao chất lượng công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho các nhóm thanh niên (nông thôn, công nhân, học sinh, sinh viên) trong thời gian tới.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế nghiên cứu: Do giới hạn về thời gian và nguồn lực nghiên cứu, luận án chỉ tập trung khảo sát sâu tại 09 tỉnh, thành phố và giới hạn vào 03 nhóm đối tượng thanh niên (thanh niên nông thôn, thanh niên công nhân, thanh niên học sinh - sinh viên). Một số nhóm đối tượng đặc thù khác như thanh niên trong lực lượng vũ trang, thanh niên dân tộc thiểu số, thanh niên tôn giáo và thanh niên đô thị chưa được khảo sát chi tiết.
  • Hướng nghiên cứu tiếp theo:
    • Mở rộng phạm vi khảo sát định lượng sang các nhóm đối tượng thanh niên đặc thù (thanh niên lực lượng vũ trang, thanh niên tôn giáo, thanh niên dân tộc thiểu số).
    • Nghiên cứu sâu tác động của các nền tảng số và mạng xã hội mới đối với việc đổi mới phương thức giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh niên trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị cao đối với nhiều nhóm đối tượng:

  • Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn cho Ban Tuyên giáo các cấp, các cấp ủy đảng, chính quyền và cơ quan quản lý nhà nước về thanh niên trong việc xây dựng chủ trương, nghị quyết về công tác tư tưởng và công tác thanh niên.
  • Tổ chức Đoàn TNCS Hồ Chí Minh và Hội LHTN Việt Nam: Là tài liệu tham khảo thiết thực cho cán bộ Đoàn - Hội các cấp trong việc đổi mới phương thức tập hợp, thiết kế các phong trào hành động cách mạng và nâng cao hiệu quả giáo dục lòng yêu nước cho đoàn viên, hội viên.
  • Cơ sở đào tạo và giảng viên, nghiên cứu sinh: Phục vụ trực tiếp cho việc giảng dạy, học tập các chuyên đề về Tư tưởng Hồ Chí Minh, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Lý luận Công tác tư tưởng tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Học viện Báo chí và Tuyên truyền cùng các trường đại học, cao đẳng trên cả nước.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định các đặc trưng cơ bản nào của chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh?

Theo luận án, chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh mang 3 đặc trưng cơ bản: (1) Lập trường dân tộc thống nhất chặt chẽ với lập trường giai cấp công nhân; (2) Độc lập dân tộc gắn liền hữu cơ với chủ nghĩa xã hội; (3) Chủ nghĩa yêu nước chân chính kết hợp hài hòa với chủ nghĩa quốc tế vô sản trong sáng.

2. Phạm vi khảo sát thực nghiệm của đề tài được thực hiện ở những địa bàn và nhóm đối tượng nào?

Luận án tiến hành khảo sát thực nghiệm từ năm 2008 đến năm 2019 tại 09 tỉnh, thành phố gồm: Bắc Ninh, Hà Nội, Nam Định, Nghệ An, Nha Trang (Khánh Hòa), Đắk Lắk, Bà Rịa - Vũng Tàu, Đồng Tháp, Sóc Trăng. Đối tượng khảo sát tập trung vào 03 nhóm thanh niên: thanh niên nông thôn, thanh niên công nhân và thanh niên học sinh, sinh viên.

3. Những nhóm phương pháp giáo dục nào được luận án vận dụng từ lý luận giáo dục?

Luận án vận dụng 3 nhóm phương pháp giáo dục nhân cách cơ bản gồm: (1) Các phương pháp hình thành ý thức cá nhân; (2) Các phương pháp tổ chức hoạt động xã hội và hình thành kinh nghiệm, thái độ, hành vi ứng xử xã hội; (3) Các phương pháp kích thích hoạt động và điều chỉnh hành vi ứng xử của thanh niên.

4. Luận án sử dụng các loại phiếu hỏi nào trong phương pháp điều tra xã hội học?

Quá trình điều tra xã hội học của luận án được triển khai với 04 loại phiếu hỏi chuyên biệt: (1) Phiếu dành cho cán bộ Đảng, chính quyền, đoàn thể; (2) Phiếu dành cho thanh niên; (3) Phiếu dành cho thanh niên học sinh trung học phổ thông; (4) Phiếu dành cho giáo viên, giảng viên.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Ngô Xuân Dương là một công trình nghiên cứu chuyên khảo, có hệ thống và công phu về việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh niên Việt Nam. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa phân tích lý luận Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh với việc xử lý dữ liệu điều tra xã hội học thực tế tại 09 tỉnh, thành phố, tác giả đã làm rõ thực trạng, chỉ ra những mâu thuẫn và vấn đề đang đặt ra trong công tác tư tưởng hiện nay. Các nhóm quan điểm và giải pháp được đề xuất trong luận án có giá trị khoa học và tính ứng dụng cao, góp phần tích cực vào việc bồi dưỡng thế hệ thanh niên Việt Nam giàu lòng yêu nước, kiên định lý tưởng cách mạng và đáp ứng tốt yêu cầu xây dựng, bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới.