Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Khái niệm chung về văn học thiếu nhi 1. Khái niệ m văn họ c thiế u nhi Theo Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, văn học thiếu nhi “Theo nghĩa hẹp, gồm những tác phẩm văn học hoặc phổ cập khoa học dành riêng cho thiếu nhi”. Bách khoa thư văn học thiếu nhi Việt Nam quan niệm văn học thiếu nhi tường tận hơn, chi tiết hơn.
Khái niệm văn học thiếu nhi được nhận diện ở nhiều góc độ: chủ thể sáng tác, nhân vật trung tâm, mục đích sáng tác, đối tượng tiếp nhận… Cụ thể: - Mọi tác phẩm được sáng tạo ra với mục đích giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, tính cách cho thiếu nhi. Nhân vật trung tâm của nó là thiếu nhi, và đôi khi cũng là người lớn, hoặc là một cơn gió, một đồ vật, một cái cây… Tác giả của văn học thiếu nhi không chỉ là chính các em mà cũng là các nhà văn thuộc mọi lứa tuổi. - Những tác phẩm mà thiếu nhi thích thú tìm đọc. Bởi vì các em đã tìm thấy trong đó cách nghĩ cách cảm cùng những hành động gần gũi với cách nghĩ cách cảm và cách hành động của chính các em, hơn thế, các em còn tìm được ở trong đó một lời nhắc nhở, một sự răn dạy, với những nguồn động viên khích lệ, những sự dẫn dắt ý nhị, bổ ích…trong quá trình hoàn thiện nhân cách của mình.
Như vậy, văn học thiếu nhi là những tác phẩm văn học mà nhân vật trung tâm hoặc là thiếu nhi, hoặc là người lớn, hoặc là con người, hoặc là thế giới tự nhiên…nhưng được nhìn bằng đôi mắt trẻ thơ, có nội dung gần gũi, quen thuộc với vốn trải nghiệm của trẻ, được các em thích thú, say mê và có tác dụng hoàn thiện đạo đức, tâm hồn trẻ. Đặ c trư ng củ a văn họ c thiế u nhi Tác phẩm dành cho văn học thiếu nhi thường trong sáng, hồn nhiên, dễ hiểu. Đặc trưng này xuất phát từ bản chất ngây thơ, ngộ nghĩnh của trẻ con. Bởi sự hồn nhiên, vô tư, trong sáng là đặc điểm ổn định trong mọi chuyển biến của lứa tuổi thiếu nhi, bởi vì đấy là lứa tuổi còn say mê chơi đùa, nhu cầu vui chơi giải trí của các em xuyên thấm trong mọi hành động hoạt động.
Các nhà thơ, nhà văn đã hiểu được đặc điểm này của thiếu nhi và đưa nó vào chính những tác phẩm của mình. Sự dễ hiểu, ngắn gọn không chỉ được thể hiện ở dung lượng tác phẩm mà còn ở trong câu văn câu thơ. Trẻ con có tư duy đơn giản, nên những tác phẩm thiếu nhi cũng phải thật đơn giản, dễ hiểu thì các em mới tiếp thu được. 30 30 Luan van Thơ mộng và lãng mạn chính là đặc trưng thứ hai của văn học thiếu nhi.
Ngây thơ, ngộ nghĩnh, dễ yêu thương, dễ hờn dỗi… Đôi mắt trẻ thơ là khoảng trời xanh, áng mây trắng, đi vào mắt chúng là cả một thế giới đẹp thơ mộng. Thế giới trong đôi mắt trẻ đầy trí tưởng tượng và rất sinh động. Người ta vẫn thường nói “Hồn nhiên và thơ mộng nhất vẫn là đôi mắt trẻ con”. Các tác phẩm văn học thiếu nhi luôn lôi cuốn, hấp dẫn các em bởi chất thơ, chất truyện trong đó.
Đó là thế giới thuộc về các em mà không ai có thế xâm phạm. Ở đó, thể hiện sự tưởng tượng, bay bổng cùng sự khát khao của các em. Những điều kì diệu, lí thú, hấp dẫn bám chặt lấy tâm hồn của trẻ thơ để chắp cánh tình cảm, ước mơ của các em hơn nữa. Tính giáo dục là đặc trưng cuối cùng và được coi là một trong những đặc trưng cơ bản nhất của văn học thiếu nhi.
Vì văn học thiếu nhi đóng vai trò to lớn trong việc giáo dục nhân cách cho các em. Thiếu nhi vốn yêu cái tốt, cái đẹp, cái hay,… nên các nhà văn nhà thơ tài tình kết hợp hình tượng nghệ thuật với cái nội dung giáo dục một cách đầy sáng tạo, đầy chất nhân văn. Nhờ vậy, những bài học đạo đức từ các tác phẩm tác động đến tâm hồn các em một cách nhẹ nhàng, sâu sắc, tinh tế nhưng không kém phần gần gũi, quen thuộc, dễ hiểu, Các truyện cổ tích “Cây khế”, “Tấm Cám”, “Thạch Sanh”, … giúp các em nhận định được như thế nào là xấu xa, độc ác như thế nào là hiền lành, nhân hậu qua hình tượng các nhân vật. Những đức tính tốt đẹp hiền lành, nhân hậu, hiếu thảo, khiêm nhường, yêu thương cũng sẽ được các em tiếp nhận, tiếp thu để học tập.
Trẻ em nhận biết thế giới xung quanh ở mức cảm tính, nên việc tiếp xúc với cái đẹp của ngôn từ cùng trí tưởng tượng phong phú trong tác phẩm văn học thiếu nhi sẽ là cơ sở để các em rung động và cảm nhận được cái đẹp của thế giới bao la đầy âm thanh, sắc màu. Các truyện thần thoại sẽ đưa trẻ thơ gặp những loài vật, cỏ cây, hoa lá thật sinh động, diệu kì hay những câu chuyện cổ tích sẽ đưa các em vào thế giới mới lạ với những nàng công chúa xinh đẹp, giỏi giang, chàng hoàng tử thông minh, tài năng. Thiếu nhi vốn sẵn trong mình trí tưởng tượng phong phú, bao la nên khi gặp những yếu tố kì ảo, huyền diệu trong tác phẩm văn học thì trí tưởng tượng, sáng tạo của các em càng được thăng hoa, góp phần phát triển trí tuệ và thưởng thức cái đẹp tinh tế hơn hướng các em đến chân – thiện – mĩ. Vai trò và ý nghĩa củ a văn họ c thiế u nhi 31 31 Luan van Văn học thiếu nhi có vai trò to lớn trong việc giáo dục toàn diện về đạo đức, trí tuệ, tình cảm, thẩm mĩ cho các em.
Tô Hoài, một nhà văn có nhiều kinh nghiệm viết cho thiếu nhi cũng đã khẳng định: “Nội dung một tác phẩm văn học viết cho thiếu nhi bao giờ cũng quán triệt vấn đề xây dựng đức tính con người. Nói thì thừa, cần nhắc lại và thật giản dị, một tác phẩm chân chính có giá trị đối với tuổi thơ là một tác phẩm tham dự mạnh mẽ vào sự nghiệp nên người của bạn đọc ấy”. Tác phẩm văn học thiếu nhi không phải hiện ra như một người thầy thuyết giáo, mà là một người bạn đồng hành, người đối thoại với các em. Bằng ngôn ngữ giàu cảm xúc và hình ảnh, bằng giọng văn dí dỏm, thấm đẫm chất thơ, tác phẩm văn học thiếu nhi ngấm sâu vào thế giới cảm xúc của trẻ thơ, nhen lên trong trái tim non trẻ của các em những tình cảm trong sáng nhân hậu, làm cho các em biết tôn trọng, yêu thương, biết điều hay lẽ phải, biết tin yêu vào cuộc đời, khao khát khám phá hiểu biết, ước mơ đi xa hơn, chứ không sớm lụi tàn vì hoài nghi sợ hãi.
Bằng cách đó, văn học thiếu nhi đã chuyển quá trình giáo dục thành tự giáo dục. Học sinh Tiểu học là lứa tuổi mà nhận thức tình cảm chiếm ưu thế. Các em tiếp xúc với thế giới bên ngoài và thế giới bên ngoài đi vào các em thong qua các giác quan. Sự tiếp nhận hoặc của thụ văn học của học sinh Tiểu học cũng vậy.
Cái hay cái đẹp của văn học được các em cảm nhận trước hết, từ những hình ảnh sinh động trực quan đó, các em có sự rung động cảm xúc. Các tác phẩm văn học đã gieo vào lòng các em sự yêu mến thế giới xung quanh, giúp các em hiểu về truyền thống lao động, mở rộng nhận thức về thiên nhiên cũng như mở rộng nhận thức cho các em về văn hóa, xã hội,… Các câu chuyện dân gian, các tác phẩm thơ truyện hiện đại đã đi sâu vào thế giới tâm hồn của thiếu nhi, ảnh hưởng đến nhận thức và hình thành quan điểm sống tích cực của các em. Được tiếp xúc với tác phẩm văn học qua các bài tập đọc, kể chuyện; dưới sự hướng dẫn của cô giáo, những ấn tượng mà học sinh thu nhận được sẽ hình thành ở các em những phẩm chất đạo đức bền vững. Không ai có thể phủ nhận vai trò của giáo dục đạo đức bởi “Thông qua cái đẹp vươn tới nhân tính” (Beelinxki).
Thông qua cái đẹp trong văn học để khơi gợi những tình cảm đạo đức, những ý niệm đạo đức cho thiếu nhi. Khi đọc tác phẩm văn học, các em biết cảm nhận những vẻ đẹp trong mối quan hệ giữ người với người, vẻ đẹp trong các hành động cao thượng của các nhân vật trong tác phẩm, các em biết cảm thong, lo lắng đối với số phận nhân vật, yêu ghét rõ ràng; các em đề cao những nhân vật thiện, nhân vật dũng cảm mà các em yêu thích. 32 32 Luan van Như vậy, ngoài vai trò và ý nghĩa rất lớn trong việc phát triển tri thức hiểu biết về thế giới tự nhiên, văn hóa xã hội cho thiếu nhi. Văn học thiếu nhi đã góp phần quan trọng trong việc bồi dưỡng phẩm chất đạo đức, tâm hồn, hình thành nhân cách toàn diện cho các em.
Khái quát chung về giáo dục đạo đức cho học sinh Tiểu học 1. Mộ t số khái niệ m về đạ o đứ c và giáo dụ c đạ o đứ c 1. Khái niệm về đạo đức Khái niệm đạo đức đầu tiên xuất hiện trong kinh văn đời nhà Chu và từ đó trở đi nó được người Trung Quốc cổ đại sử dụng nhiều. Đức dùng để nói đến nhân đức, đức tính và nhìn chung đức là biểu hiện của đạo, là đạo nghĩa, là nguyên tắc luân lý.
Như vậy có thể nói đạo đức của người Trung Quốc cổ đại chính là những yêu cầu, những nguyên tắc do cuộc sống đặt ra mà mỗi người phải tuân theo. Ngày nay, đạo đức được định nghĩa như sau: đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, là tập hợp những nguyên tắc, qui tắc, chuẩn mực xã hội, nhằm điều chỉnh cách đánh giá và cách ứng xử của con người trong quan hệ với nhau và quan hệ với xã hội, chúng được thực hiện bởi niềm tin cá nhân, bởi sức mạnh của truyền thống và sức mạnh của dư luận xã hội. Khái niệm giáo dục đạo đức Giáo dục theo nghĩa rộng là giáo dục xã hội, được coi là lĩnh vực hoạt động của xã hội nhằm truyền đạt những kinh nghiệm xã hội – lịch sử, chuẩn bị cho thế hệ trẻ trở thành lực lượng tiếp nối sự phát triển xã hội, kế thừa và phát triển nền văn hóa của loài người và dân tộc.