MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Nhà xã hội học Mỹ R.Park nói rằng: “người ta sinh ra không phải đã là con người mà chỉ trở thành con người trong quá trình giáo dục” (Theo Trung Tâm Nghiên Cứu về Gia Đình và Phụ Nữ, 1992, tr. Khi đề cập đến vấn đề giáo dục, chức năng của nhà trường luôn được nhắc đến trước tiên nhưng đó không hoàn toàn là quá trình của sự giáo dục. Vì từ khi được sinh ra con người đã được đặt vào những quan hệ gia đình nhất định và gia đình là nơi mở ra những bài học khởi nguyên đầu tiên cho con người.
Theo Lê Thi (1994), về chức năng xã hội hóa (giáo dục), đó là một chức năng rất cơ bản của gia đình để chuyển từ con người – sinh vật sang con người xã hội, hình thành nhân cách trẻ em. Việc thực hiện chức năng đó phụ thuộc vào các yếu tố, điều kiện lao động, sinh hoạt vật chất của gia đình, hệ thống giá trị đạo đức, môi trường tâm lý tình cảm, nếp sống, tín ngưỡng tôn giáo của gia đình – tức là ảnh hưởng của văn hóa gia đình đối với cá nhân (tr. Với Tuyên ngôn về Giáo Dục Kitô Giáo của Công Đồng Vatican II viết rằng: “Vì là người truyền sự sống cho con cái, nên cha mẹ có bổn phận hết sức quan trọng là giáo dục chúng và vì thế họ được coi là những nhà giáo dục đầu tiên và chính yếu của chúng. Vai trò giáo dục này quan trọng đến nỗi nếu thiếu sót thì khó lòng bổ khuyết được.
Thật vậy, chính cha mẹ có nhiệm vụ tạo cho gia đình một bầu không khí thấm nhuần tình yêu cũng như lòng tôn kính đối với Thiên Chúa và tha nhân, để hỗ trợ việc giáo dục toàn diện cho con cái trong đời sống cá nhân và xã hội. Do đó gia đình là trường học đầu tiên dạy các đức tính xã hội cần thiết cho mọi đoàn thể” (Trích dẫn trong Công Đồng Vatican II - Gravissimum Educationis, nguyên tắc số 3 (tr. Như vậy với bất kỳ hình thức gia đình nào hay gia đình Công giáo, giáo dục con cái chính là một nghĩa vụ thiêng liêng. Thành ngữ có câu: “Thuận vợ thuận chồng tát bể Đông cũng cạn” có ý nghĩa là nếu vợ chồng có sự thuận tình từ trong nhà ra ngoài xã hội, luôn đưa ra được thống nhất chung thì sẽ cùng nhau giải quyết được mọi công việc.
Một đời sống hôn nhân 1 Nguyên văn: “Since parents have given children their life, they are bound by the most serious obligation to educate their offspring and therefore must be recognized as the primary and principal educators. This role in education is so important that only with difficulty can it be supplied where it is lacking. Parents are the ones who must create a family atmosphere animated by love and respect for God and man, in which the well-rounded personal and social education of children is fostered. Hence the family is the first school of the social virtues that every society needs.” 2 được xây dựng trên nền tảng của tình yêu và sự thuận hòa trong đức tin tôn giáo của nhau sẽ thiết lập nên một gia đình tốt đẹp, bền vững và hạnh phúc.
Các đề tài nghiên cứu về gia đình, văn hóa gia đình, hôn nhân và giáo dục con cái nói chung và nghiên cứu đời sống gia đình người Công giáo nói riêng không phải là một đề tài mới và cũng đã có nhiều sách, luận văn, luận án viết về hôn nhân trong tôn giáo và gia đình Công giáo nói riêng như Lê Đức Hạnh, 2011; Đỗ Thị Ngọc Anh, 2015; Nguyễn Đức Lộc, 2015; Cù Thị Thanh Thúy, 2019. Khi nói về hôn nhân Công giáo nói riêng được xem là hôn nhân có tính ổn định hơn so với hôn nhân tự nhiên vì có sự ràng buộc của Bí tích Hôn phối bất khả tiêu hủy: “Sự gì Thiên Chúa kết hợp thì loài người không được phân ly” (Mc 10, 9) 2 (trích trong Giáo lý Hôn nhân và Gia Đình, 2004, tr.32), bên cạnh đó còn có hôn nhân khác đạo là hôn nhân giữa hai phối ngẫu không có cùng một đức tin Kitô, buổi đầu thành sự của hôn nhân ít nhiều gặp ngăn trở. Trong thực tế, đời sống hôn nhân của gia đình khác đạo, quá trình sinh sống đôi khi sẽ gặp phải những khúc mắc trên một số phương diện và dễ phát sinh mâu thuẫn. Từ những khác biệt trong thói quen sống về gia lễ, lời giáo huấn của ông bà cha mẹ trong gia đình khác nhau nên trong gia đình hôn nhân khác đạo cũng có những ảnh hưởng nhất định đến tâm lý, đức tin và cách giáo dục con cái.
Thêm nữa hôn nhân khác đạo không phải là “sự hãnh diện” của người Công giáo, nó như là một cái ngách, cái ngõ riêng ở sâu trong lòng mà họ không muốn phơi bày, khó tiếp cận để nghiên cứu thu thập thông tin, khai thác câu chuyện của họ trong sự chia sẻ chân thật, do đó chưa có nhiều nghiên cứu thấu đáo hết các khía cạnh của nó. Riêng chủ đề xoay quanh phương diện giáo dục con cái trong gia đình hôn nhân khác đạo hiện có rất ít công trình nghiên cứu. Việc giáo dục con cái là nhiệm vụ hết sức nặng nề đối với bậc làm cha làm mẹ, và cần có một nội dung, phương pháp giáo dục con cái hợp lý trong mỗi gia đình để con cái trưởng thành và phát triển chuẩn mực nên qua nghiên cứu của đề tài này chúng tôi muốn tìm hiểu quan điểm của gia đình khác đạo chú trọng việc con cái thụ hưởng nền giáo dục nhân bản hay giáo dục có tinh thần tôn giáo như thế nào? Đồng thời, chúng tôi cũng muốn tìm hiểu những trăn trở, khó khăn, những xung đột đức tin, những mâu thuẫn có thể xảy ra khi gia đình đặt yếu tố tôn giáo vào trong định hướng giáo dục con 2 Đây là cách chú thích trong Kinh Thánh, tác giả luận văn tôn trọng và giữ nguyên cách thức chú thích này. Khi có mâu thuẫn, mỗi cá nhân đối diện với sự khác biệt của nhau ra sao và sẽ có phương án giải quyết mâu thuẫn thế nào nhằm mang đến một định hướng giáo dục phù hợp nhất cho con trẻ và cùng vượt qua những khác biệt tôn giáo để xây dựng hạnh phúc gia đình bền vững hơn.
Với những lý do đó, chúng tôi chọn “Vấn đề giáo dục con cái trong gia đình hôn nhân khác đạo tại giáo xứ Trung Chánh – Hóc Môn” làm đề tài nghiên cứu cho luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Việt Nam học. Đề tài tập trung nghiên cứu về phương diện giáo dục con cái trong gia đình hôn nhân khác đạo tại giáo xứ Trung Chánh – Hóc Môn. Giáo dục trong gia đình giữ trọng trách giúp con người dung nạp thêm ý thức và định hướng đến chân – thiện – mỹ, và gia đình còn có tầm quan trọng quyết định việc hình thành nhân cách của con trẻ, trong đó cha mẹ như là người thầy đầu tiên của mỗi người. Riêng với gia đình Công giáo, giáo dục chính là hồng ân đặt lên vai cha mẹ để luôn quan tâm chu đáo nuôi dưỡng con cái phát triển phù hợp với mục tiêu giáo dục gia đình mình hướng tới, đồng thời đáp ứng được theo nhu cầu của xã hội và của Giáo hội.
Chúng tôi chọn nghiên cứu trường hợp tại giáo xứ Trung Chánh – Hóc Môn vì chưa có bài viết nghiên cứu liên quan đến vấn đề giáo dục con cái tại giáo xứ này như đề tài của luận văn. Mặt khác, đây là một xứ đạo toàn tòng (toàn: tất cả; tòng: theo. 3; Toàn tòng: nghĩa là chỉ đơn vị cơ sở của một tôn giáo (Công Giáo), mà trong đó cộng đoàn Kitô hữu trong Hội Thánh địa phương có hầu hết các gia đình trong địa bàn giáo xứ theo đạo Công Giáo (đạo Thiên Chúa), nhưng vẫn tồn tại các trường hợp hôn nhân khác đạo và vẫn có những bối cảnh gia đình khác đạo đang bị chi phối về đức tin và những băn khoăn vướng mắc khi giáo dục con cái trong gia đình của họ, cho nên việc nghiên cứu sẽ góp thêm nguồn thông tin, cho thêm một góc nhìn khác về hôn nhân khác đạo và việc giáo dục con cái trong gia đình. Ngoài ra, việc chọn nghiên cứu tại giáo xứ Trung Chánh – Hóc Môn là do tác giả luận văn cũng là một giáo dân – một tân tòng (nghĩa là người khác đạo đã được rửa tội theo đạo) tại địa bàn nghiên cứu, tôi hiểu được giá trị đức tin của tín hữu Kitô giáo và cũng có hiểu biết về Phật giáo (tôn giáo cũ trước khi được rửa tội).
Mặc dù tác giả luận văn là một giáo dân của giáo xứ, ở 3 Trần Văn Chánh. Từ Điển Hán Việt - Hán Ngữ Cổ Đại Và Hiện Đại. NXB Từ Điển Bách Khoa (tr. 728); và Hoàng Phê.
Từ Điển Tiếng Việt. NXB Đà Nẵng – Trung Tâm Từ Điển Học, Hà Nội – Đà Nẵng (tr. 4 góc nhìn cá nhân sẽ có một số nhận định chủ quan, nhưng trong quá trình theo đạo việc thường xuyên tham dự các Thánh lễ tại giáo xứ Trung Chánh – Hóc Môn, quen thuộc và hiểu biết về các nghi lễ trong nhà thờ và tôi có con tham gia lớp học giáo lý Công giáo chính là một khối lượng kiến thức hỗ trợ, tham khảo cho đề tài. Vì vậy, chúng tôi có điều kiện thuận lợi hơn khi tiếp xúc và tiến hành các phương pháp nghiên cứu định tính trong cộng đồng giáo xứ.
Lịch sử nghiên cứu vấn đề Nhóm tài liệu nghiên cứu về mối quan hệ giữa hôn nhân và tôn giáo là chủ đề được quan tâm nghiên cứu trong nhiều thập kỷ qua, được tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau như văn hoá học, tôn giáo học, dân tộc học, xã hội học… Tác giả luận văn đã tham khảo và tìm hiểu thông tin từ nhiều nguồn chính thống của Giáo Hội Công giáo Việt Nam qua thế giới quan của người Kitô hữu với mục đích lấy đó làm cơ sở vận dụng vào nội dung của đề tài. Chúng tôi nghiên cứu thêm mảng tư liệu có nội dung viết về đề tài hôn nhân – gia đình và giáo dục con cái trong gia đình Công giáo, đồng thời kế thừa dữ liệu và kết quả nghiên cứu từ các công trình đi trước làm phong phú hơn cho đề tài.