Giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ 5-6 tuổi ở các trường mầm non thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên theo tiếp cận trải nghiệm

Luận văn giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ 5-6 tuổi ở TP. Thái Nguyên theo tiếp cận trải nghiệm

• Tác giả: Nguyễn Thị Hương Trà
• Người hướng dẫn: TS. Trịnh Văn Tùng
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Giáo dục học (Giáo dục mầm non)
• Đề tài: Giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ 5-6 tuổi ở các trường mầm non thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên theo tiếp cận trải nghiệm
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo dục bảo vệ môi trường trải nghiệm cho trẻ 5 6 tuổi

Giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ 5-6 tuổi giữ vai trò nền tảng trong hệ thống giáo dục mầm non. Giai đoạn 5-6 tuổi đánh dấu bước phát triển vượt bậc về nhận thức, tư duy trực quan hình tượng và cảm xúc xã hội của trẻ nhỏ. Tiếp cận trải nghiệm giúp trẻ tiếp nhận kiến thức sinh thái một cách tự nhiên. Trẻ trực tiếp quan sát, khám phá và tương tác với các yếu tố tự nhiên xung quanh. Hoạt động này kích thích tính tò mò, lòng yêu thiên nhiên và ý thức giữ gìn vệ sinh môi trường. Giáo dục môi trường không chỉ truyền thụ kiến thức khô cứng. Quá trình này chuyển hóa nhận thức thành hành động cụ thể hàng ngày. Trẻ học cách bỏ rác đúng nơi quy định, chăm sóc cây xanh và tiết kiệm nguồn nước sạch. Phương pháp trải nghiệm đáp ứng đầy đủ yêu cầu đổi mới của chương trình giáo dục mầm non quốc gia. Mô hình giáo dục này lấy trẻ làm trung tâm, thúc đẩy sự chủ động và khả năng tư duy độc lập. Môi trường học tập trở nên sinh động, giàu tính tương tác và mang lại hiệu quả bền vững cho sự phát triển toàn diện của trẻ.

1.1. Đặc điểm tâm lý trẻ 5 6 tuổi trong hoạt động trải nghiệm

Trẻ 5-6 tuổi sở hữu nhu cầu vận động và khám phá thế giới xung quanh rất lớn. Trí nhớ trực quan hình tượng cùng tư duy cụ thể định hình cách trẻ tiếp nhận thông tin. Trẻ học tập hiệu quả nhất khi được trực tiếp thao tác với đồ vật thực tế. Các hoạt động chạm, ngửi, lắng nghe và quan sát tạo nên trải nghiệm cảm giác sâu sắc. Cảm xúc của lứa tuổi này dễ rung động trước vẻ đẹp tự nhiên của cỏ cây hoa lá. Tính bắt chước phát triển mạnh mẽ thúc đẩy trẻ làm theo các hành vi bảo vệ môi trường từ người lớn. Trẻ bắt đầu hình thành ý thức tập thể, biết chia sẻ nhiệm vụ và hợp tác cùng đồng trang lứa. Đây là thời điểm vàng để định hình thói quen giữ gìn môi trường sống bền vững.

1.2. Bản chất của tiếp cận trải nghiệm trong giáo dục mầm non

Tiếp cận trải nghiệm trong giáo dục mầm non là phương thức tổ chức hoạt động học qua hành. Trẻ đóng vai trò chủ thể tích cực trong mọi tình huống thực tế. Giáo viên giữ vị trí người định hướng, hỗ trợ và tạo môi trường học tập an toàn. Quy trình trải nghiệm bao gồm bốn bước nối tiếp nhau: hành động thực tế, chia sẻ suy nghĩ, phân tích ý nghĩa và áp dụng vào đời sống. Khi tham gia bảo vệ môi trường, trẻ tự tay nhặt rác, trồng cây và phân loại phế liệu. Những hoạt động cụ thể này giúp kiến thức trừu tượng trở nên gần gũi, dễ nhớ. Trải nghiệm đa giác quan tạo cơ hội cho trẻ phát triển năng lực phản biện, sáng tạo và tự giải quyết vấn đề.

II. Vấn đề giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ 5 6 tuổi ở Thái Nguyên

Thực trạng giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ 5-6 tuổi tại thành phố Thái Nguyên bộc lộ nhiều điểm sáng song hành cùng thách thức. Các cơ sở mầm non trên địa bàn đã tích cực lồng ghép nội dung sinh thái vào chương trình chăm sóc và nuôi dạy trẻ. Trẻ mầm non 5-6 tuổi thể hiện sự thích thú rõ rệt khi được tham gia các tiết học ngoài trời. Nhiều trẻ đã nhận biết hành vi đúng sai đối với vệ sinh môi trường trường lớp. Tuy nhiên, hoạt động giáo dục theo tiếp cận trải nghiệm vẫn gặp những rào cản nhất định về quy mô và hình thức. Một số trường mầm non trung tâm đô thị đối mặt với tình trạng thiếu hụt không gian xanh và khuôn viên vườn thực nghiệm. Nguồn học liệu trực quan và đồ dùng trải nghiệm chuyên sâu về môi trường chưa thật sự phong phú. Phương pháp giảng dạy tại nhiều lớp học vẫn còn nặng tính thuyết giảng, truyền thụ lý thuyết một chiều. Khả năng tích hợp liên môn và tổ chức dự án thực hành môi trường chưa đồng đều giữa các nhóm giáo viên.

2.1. Kết quả đạt được từ nhận thức và hành vi của trẻ

Khảo sát tại các trường mầm non thành phố Thái Nguyên ghi nhận sự tiến bộ rõ nét về nhận thức môi trường của trẻ 5-6 tuổi. Đa số trẻ nhận biết được các thành phần môi trường cơ bản như cây xanh, đất cát, nguồn nước và không khí. Trẻ hình thành phản xạ tự giác vứt rác vào thùng rác đúng nơi quy định trong lớp học và sân trường. Trẻ biết nhắc nhở nhau giữ trật tự và không bẻ cành cây non. Các hoạt động lao động tự phục vụ và chăm sóc góc thiên nhiên thu hút sự tham gia tích cực từ học sinh. Kỹ năng làm việc nhóm và tinh thần trách nhiệm bảo vệ môi trường từng bước được củng cố vững chắc qua các sự kiện sinh hoạt tập thể.

2.2. Những tồn tại và thách thức trong công tác tổ chức

Bên cạnh thành tựu, công tác giáo dục môi trường tại Thái Nguyên vẫn tồn tại một số hạn chế cốt lõi. Cơ sở vật chất phục vụ hoạt động trải nghiệm thực địa tại một số trường ngoại thành còn nhiều thiếu thốn. Giáo viên mầm non đối mặt với áp lực thời gian và khối lượng công việc chăm sóc lớn. Việc thiết kế giáo án trải nghiệm sinh thái sáng tạo đòi hỏi nhiều công sức chuẩn bị học cụ. Hoạt động phối hợp giữa nhà trường và phụ huynh học sinh đôi lúc chưa đồng bộ và liền mạch. Thói quen bảo vệ môi trường của trẻ hình thành ở trường dễ bị mai một nếu gia đình thiếu sự rèn luyện thường xuyên. Những khó khăn này đặt ra yêu cầu cấp thiết về giải pháp đổi mới toàn diện.

III. Biện pháp giáo dục bảo vệ môi trường trải nghiệm cho trẻ 5 6 tuổi

Hệ thống biện pháp giáo dục bảo vệ môi trường theo tiếp cận trải nghiệm cần được xây dựng đồng bộ và khoa học. Trọng tâm của giải pháp là tạo lập môi trường học tập đa dạng, kích thích tối đa các giác quan của trẻ. Giáo viên cần chủ động lồng ghép nội dung giáo dục sinh thái vào tất cả các hoạt động chăm sóc, giáo dục trong ngày. Các giờ học khám phá khoa học, hoạt động tạo hình và góc đóng vai đều có thể gắn liền với chủ đề thiên nhiên. Bên cạnh đó, nhà trường cần chú trọng tổ chức các dự án tái chế rác thải và chăm sóc vườn cây trải nghiệm. Việc đa dạng hóa hình thức học tập giúp trẻ tiếp thu bài học một cách tự nhiên, không gượng ép. Đội ngũ giáo viên cần ứng dụng các phương pháp tương tác như trò chơi sinh thái, thảo luận nhóm và thực nghiệm khoa học đơn giản. Sự đồng hành chặt chẽ từ phụ huynh là điều kiện then chốt để củng cố thói quen xanh cho trẻ tại gia đình và cộng đồng.

3.1. Thiết kế môi trường học tập và góc thiên nhiên trải nghiệm

Xây dựng không gian xanh là bước đi quan trọng nhằm hỗ trợ trẻ tiếp cận thiên nhiên trực tiếp. Nhà trường cần quy hoạch khu vườn thực nghiệm với nhiều loại cây trồng, hoa và rau xanh an toàn. Trẻ được phân công tưới nước, xới đất, nhặt lá úa và theo dõi quá trình sinh trưởng của cây. Trong lớp học, góc thiên nhiên cần được bài trí sinh động với các mẫu vật tự nhiên phong phú. Giáo viên bổ sung các khay cát, sỏi, hạt mầm và dụng cụ làm vườn mini phù hợp tầm vóc lứa tuổi. Không gian học tập mở này thúc đẩy trẻ chủ động quan sát, tìm tòi và hình thành tình yêu sâu sắc với thế giới tự nhiên.

3.2. Tổ chức hoạt động thực hành phân loại rác và tái chế

Thực hành phân loại rác thải là phương pháp trực quan giúp trẻ hiểu rõ nguồn gốc ô nhiễm môi trường. Giáo viên bố trí hệ thống thùng rác phân loại có màu sắc và ký hiệu hình ảnh rõ ràng. Trẻ 5-6 tuổi được hướng dẫn phân biệt rác hữu cơ, rác tái chế và rác vô cơ khó phân hủy. Hoạt động tái chế đồ phế liệu thành đồ chơi sáng tạo kích thích tư duy nghệ thuật của trẻ nhỏ. Trẻ sử dụng chai nhựa, vỏ hộp sữa và bìa carton để làm ống đựng bút, chậu cây hoặc mô hình đồ chơi. Quá trình tự tay chế tác sản phẩm giúp trẻ nhận thức giá trị của việc tiết kiệm tài nguyên và giữ gìn cảnh quan lớp học xanh sạch đẹp.

IV. Ứng dụng giáo dục bảo vệ môi trường trải nghiệm cho trẻ 5 6 tuổi

Ứng dụng phương pháp trải nghiệm trong giáo dục bảo vệ môi trường mang lại giá trị thực tiễn lâu dài cho trẻ 5-6 tuổi. Mô hình này không chỉ trang bị tri thức sinh thái mà còn kiến tạo nền tảng nhân cách sống có trách nhiệm. Trẻ hình thành phản xạ tôn trọng thiên nhiên, thấu hiểu mối liên hệ mật thiết giữa con người và hệ sinh thái bao quanh. Kết quả nghiên cứu tại các trường mầm non thành phố Thái Nguyên khẳng định tính khả thi vượt trội của phương pháp. Trẻ trở nên tự giác, khéo léo và biết chia sẻ công việc chăm sóc không gian chung. Để phát huy tối đa hiệu quả, các cơ sở giáo dục cần duy trì hoạt động trải nghiệm thường xuyên và liên tục. Sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và toàn xã hội đóng vai trò quyết định trong việc nuôi dưỡng lối sống xanh bền vững cho thế hệ tương lai.

4.1. Đánh giá hiệu quả nhận thức và thói quen sinh thái của trẻ

Việc đánh giá sự tiến bộ của trẻ 5-6 tuổi sau các hoạt động trải nghiệm diễn ra qua quan sát hành vi thực tế. Tiêu chí đánh giá bao gồm mức độ hiểu biết về tự nhiên, thái độ chăm sóc cây cối và thói quen vệ sinh cá nhân. Trẻ thể hiện rõ sự chuyển biến từ nhận thức thụ động sang hành động tự giác mỗi ngày. Học sinh chủ động thu gom rác, khóa chặt vòi nước sau khi rửa tay và tắt điện khi rời phòng học. Khả năng ghi nhớ kiến thức môi trường thông qua trải nghiệm thực tế đạt độ bền vững cao hơn nhiều so với phương pháp truyền thống.

4.2. Khuyến nghị nhân rộng mô hình giáo dục trải nghiệm môi trường

Để nhân rộng mô hình giáo dục trải nghiệm, các trường mầm non tại thành phố Thái Nguyên cần chú trọng đầu tư hạ tầng sinh thái học đường. Phòng Giáo dục và Đào tạo cần tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về phương pháp trải nghiệm cho giáo viên mầm non. Nhà trường cần chủ động liên kết với các trang trại giáo dục, khu sinh thái địa phương để mở rộng không gian dã ngoại thực tế cho trẻ. Việc xây dựng mạng lưới chia sẻ học liệu và kinh nghiệm giảng dạy giữa các trường là giải pháp thiết thực. Sự cam kết đồng hành bền vững từ phụ huynh và cộng đồng sẽ tạo điều kiện lý tưởng để trẻ phát triển lối sống xanh toàn diện.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Thái Nguyên là trung tâm kinh tế, văn hóa và giáo dục của tỉnh Thái Nguyên, hiện quản lý mạng lưới gồm 71 trường mầm non với tổng số 22.477 trẻ theo học. Trong đó, khối trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi chiếm 5.976 trẻ, phân bố tại 213 nhóm lớp. Cùng với tốc độ tăng trưởng kinh tế đạt 4,24% và chỉ số phát triển công nghiệp tăng 4,45%, áp lực ô nhiễm môi trường tại các khu vực đô thị và công nghiệp trên địa bàn ngày càng gia tăng. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải trang bị kiến thức và kỹ năng sinh thái cho thế hệ trẻ ngay từ bậc học nền tảng.

Tuy nhiên, công tác giáo dục sinh thái tại các trường mầm non đô thị thời gian qua bộc lộ nhiều hạn chế. Việc giảng dạy phần lớn dừng lại ở thuyết trình một chiều, nặng về lý thuyết và thiếu không gian thực hành. Trẻ chủ yếu ghi nhớ thụ động các quy tắc mà chưa hình thành thói quen tự giác; nhiều trẻ chỉ nhặt rác hay tiết kiệm nước khi có sự nhắc nhở của giáo viên.

Đề tài nghiên cứu được thực hiện nhằm xây dựng hệ thống biện pháp giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi theo định hướng tiếp cận trải nghiệm, chuyển hóa nhận thức thành chuỗi hành vi chủ động. Khảo sát thực tiễn được triển khai tại 5 trường mầm non trọng điểm gồm Trường Mầm non Độc Lập, Trường Mầm non Hương Sơn, Trường Mầm non Tân Thành, Trường Mầm non Gia Sàng và Trường Mầm non Liên cơ Thành phố trong năm học 2023 - 2024. Đề tài mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi giúp nâng cao tỷ lệ trẻ có hành vi môi trường tích cực lên trên 63%, đồng thời cung cấp mô hình thực nghiệm chuẩn hóa cho 71 cơ sở giáo dục mầm non trên toàn địa bàn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng nền tảng lý thuyết học tập qua trải nghiệm của John Dewey và mô hình chu trình trải nghiệm của David Kolb. Theo đó, quá trình học tập của trẻ diễn ra thông qua tương tác trực tiếp với thế giới vật chất, phản ánh kinh nghiệm và thử nghiệm tích cực để hình thành tri thức mới. Đồng thời, đề tài kế thừa quan điểm giáo dục văn hóa sinh thái của Harold R. Hungerford, nhấn mạnh sự thay đổi hành vi thông qua các hoạt động tương tác thực tiễn ngoài trời.

Hệ thống lý luận của luận văn tập trung vào 4 khái niệm nền tảng:

• Môi trường và bảo vệ môi trường: Tiếp cận theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2014, khẳng định bảo vệ môi trường là chuỗi hoạt động phòng ngừa, hạn chế tác động tiêu cực, cải thiện cảnh quan và khai thác hợp lý tài nguyên thiên nhiên.
• Giáo dục bảo vệ môi trường mầm non: Quá trình tác động sư phạm có chủ đích nhằm phát triển sự quan tâm, cung cấp hiểu biết sơ đẳng và hình thành cảm xúc tích cực với tự nhiên cho trẻ nhỏ.
• Tiếp cận trải nghiệm: Phương thức giáo dục tạo điều kiện để trẻ trực tiếp sử dụng đa giác quan, tự tay thao tác với sự vật hiện tượng, từ đó tự rút ra kết luận và bài học ứng xử.
• Cấu trúc hành vi bảo vệ môi trường ở trẻ 5-6 tuổi: Bao gồm 3 thành tố gắn bó hữu cơ là nhận thức đúng đắn, kỹ năng thao tác chuẩn xác và thái độ yêu quý tự nhiên.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu khảo sát thực chứng kết hợp dữ liệu thống kê từ ngành giáo dục thành phố Thái Nguyên. Cỡ mẫu khảo sát thực trạng bao gồm 130 cán bộ và giáo viên, trong đó có 10 cán bộ quản lý, 5 tổ trưởng chuyên môn và 115 giáo viên mầm non trực tiếp đứng lớp tại 5 trường mầm non đại diện. Mẫu thực nghiệm sư phạm gồm 60 trẻ 5-6 tuổi, được chia thành 2 nhóm đồng đều: 30 trẻ nhóm thực nghiệm và 30 trẻ nhóm đối chứng.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được áp dụng để đảm bảo tính bao quát, đại diện cho cả trường đạt chuẩn quốc gia, trường thuộc khu công nghiệp và trường khu vực trung tâm đô thị. Dữ liệu định lượng thu thập qua phiếu hỏi thang đo Likert được xử lý thống kê toán học bằng phần mềm Microsoft Excel. Nghiên cứu sử dụng các chỉ số tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình và độ lệch chuẩn để đo lường mức độ biến thiên hành vi. Việc lựa chọn phương pháp định lượng đối chứng trước và sau can thiệp cho phép kiểm định độ tin cậy của giả thuyết khoa học một cách khách quan trong toàn bộ thời gian nghiên cứu từ tháng 9 năm 2023 đến tháng 5 năm 2024.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm đã mang lại 4 phát hiện quan trọng:

• Nhận thức của giáo viên về vai trò của giáo dục trải nghiệm đạt mức cao, với 82,6% giáo viên đánh giá hoạt động trải nghiệm là phương thức tối ưu để giáo dục sinh thái. Dẫu vậy, có đến 38,3% giáo viên thừa nhận gặp lúng túng khi thiết kế các tình huống trải nghiệm mở, chủ yếu vẫn tổ chức hoạt động rập khuôn trong lớp học.
• Hành vi bảo vệ môi trường ban đầu của trẻ 5-6 tuổi còn nhiều hạn chế. Trước khi thực nghiệm, tỷ lệ trẻ đạt mức độ tốt về hành vi bảo vệ môi trường ở cả hai nhóm chỉ đạt 26,7%. Tỷ lệ trẻ ở mức trung bình chiếm 46,6% và mức yếu chiếm 26,7%, phản ánh sự thiếu hụt cơ hội tương tác với thiên nhiên.
• Sự chuyển biến rõ nét sau khi áp dụng các biện pháp can thiệp. Tỷ lệ trẻ đạt mức tốt ở nhóm thực nghiệm tăng vọt từ 26,7% lên 63,3%, tương ứng mức tăng 36,6%. Tỷ lệ trẻ ở mức yếu giảm hoàn toàn về 0%. Trong khi đó, nhóm đối chứng giữ nguyên phương pháp cũ chỉ ghi nhận mức tăng nhẹ từ 26,7% lên 33,4% (tăng 6,7%), tạo ra khoảng cách chênh lệch 29,9% giữa hai nhóm.
• Mức độ đồng thuận cao về tính cần thiết và khả thi của các biện pháp sư phạm đề xuất. Kết quả lấy ý kiến từ 130 chuyên gia và giáo viên cốt cán cho thấy trên 88,5% ý kiến đánh giá các biện pháp có tính cấp thiết và tính khả thi rất cao, hoàn toàn tương thích với điều kiện cơ sở vật chất của các trường học hiện nay.

Thảo luận kết quả

Sự tiến bộ vượt bậc của nhóm thực nghiệm bắt nguồn từ việc các hoạt động giáo dục đã tác động trúng vào đặc điểm tâm sinh lý của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi. Ở giai đoạn cuối lứa tuổi mầm non, quá trình myêlin hóa hệ thần kinh giúp dẫn truyền hưng phấn chính xác hơn, hỗ trợ trẻ phát triển tư duy trực quan hình tượng và bắt đầu hình thành trí nhớ logic. Khi trẻ được tự tay xới đất, gieo hạt, cảm nhận sự sống của cây xanh hay tự phân loại rác thải, xúc cảm tích cực được đánh thức mạnh mẽ, giúp chuyển hóa các quy tắc khô khan thành phản xạ hành vi tự nhiên.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa sinh động qua mô hình biểu đồ cột kép so sánh tỷ lệ hành vi trước và sau thực nghiệm, kết hợp bảng ma trận đối chiếu mức độ tương quan giữa nhận thức của giáo viên và kết quả thực hành của trẻ. Kết quả này tương đồng với các công trình nghiên cứu của Hoàng Thị Phương và Julie Davis, khẳng định rằng hoạt động khám phá ngoài trời và thực hành đa giác quan mang lại hiệu quả bền vững gấp nhiều lần so với phương pháp giáo huấn một chiều bằng lời nói.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao hiệu quả giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ 5-6 tuổi, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp sư phạm đồng bộ:

• Thiết kế và tổ chức chuỗi hoạt động trải nghiệm đa giác quan: Xây dựng các tình huống thực hành gắn liền với tài nguyên đất, nước và không khí. Giáo viên hướng dẫn trẻ tự làm thí nghiệm lọc nước, quan sát độ ẩm của đất, thu gom và phân loại rác thải tại sân trường. Mục tiêu phấn đấu đạt trên 85% trẻ hình thành kỹ năng phân loại rác chính xác trong lộ trình 6 tháng. Chủ thể thực hiện là giáo viên mầm non trực tiếp phụ trách lớp.
• Xây dựng không gian sinh thái trong và ngoài lớp học: Tận dụng các nguyên vật liệu tái chế như lốp xe cũ, chai nhựa, can hỏng để tạo dựng góc thiên nhiên sáng tạo, vườn rau thực nghiệm và trạm tái chế mini. Hoàn thành chỉ tiêu 100% các nhóm lớp mẫu giáo 5-6 tuổi có góc trải nghiệm xanh trong học kỳ 1 của năm học. Chủ thể thực hiện là Ban giám hiệu chỉ đạo kết hợp giáo viên đứng lớp.
• Đa dạng hóa hình thức giáo dục môi trường thông qua sự kiện và trò chơi: Tích hợp nội dung sinh thái vào các lễ hội, tổ chức hội thi trình diễn thời trang tái chế, hội thi sáng tạo đồ dùng đồ chơi và các trò chơi dân gian tương tác. Mục tiêu tổ chức định kỳ tối thiểu 2 sự kiện quy mô toàn trường mỗi năm học nhằm kích thích hứng thú học tập của trẻ. Chủ thể thực hiện là tổ chuyên môn phối hợp cùng Đoàn thanh niên.
• Thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng: Xây dựng cẩm nang số hướng dẫn cha mẹ cùng con thực hành lối sống xanh tại gia đình như tắt vòi nước khi đánh răng, phân loại phế liệu sinh hoạt. Phấn đấu đạt 90% gia đình học sinh ký cam kết đồng hành và làm gương cho trẻ trong cuộc sống hàng ngày. Chủ thể thực hiện là Ban đại diện cha mẹ học sinh và chính quyền địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và tính ứng dụng phong phú cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

• Cán bộ quản lý giáo dục mầm non: Ban giám hiệu các trường và chuyên viên phụ trách mầm non tại các Phòng Giáo dục và Đào tạo có thể sử dụng luận văn làm tài liệu định hướng chuyên môn, xây dựng tiêu chí đánh giá trường học xanh và lập kế hoạch đầu tư trang thiết bị dạy học ngoài trời hiệu quả cho 71 cơ sở trên địa bàn.
• Giáo viên mầm non trực tiếp giảng dạy: Cung cấp kho tư liệu giáo án mẫu, ngân hàng trò chơi trải nghiệm, kỹ thuật xử lý vật liệu tái chế và cẩm nang hướng dẫn trẻ tự giải quyết các tình huống môi trường trong chế độ sinh hoạt thường nhật.
• Giảng viên, sinh viên và học viên sau đại học chuyên ngành Giáo dục học: Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận nghiên cứu thực chứng, cách thức thiết kế bảng hỏi khảo sát, quy trình thực nghiệm sư phạm đối chứng và kỹ thuật xử lý dữ liệu thống kê ứng dụng trong giáo dục mầm non.
• Phụ huynh học sinh và các tổ chức hoạt động môi trường: Là cẩm nang giáo dục gia đình hữu ích giúp cha mẹ thấu hiểu tâm lý trẻ nhỏ, biết cách thiết lập thói quen sinh hoạt tiết kiệm, thân thiện với thiên nhiên ngay tại không gian sống gia đình.

Câu hỏi thường gặp

• Tại sao lứa tuổi 5-6 tuổi được xem là giai đoạn vàng để giáo dục bảo vệ môi trường qua trải nghiệm? Trẻ 5-6 tuổi có bước phát triển nhảy vọt về nhận thức, ngôn ngữ mạch lạc và xúc cảm xã hội. Quá trình myêlin hóa vỏ não diễn ra mạnh mẽ giúp trẻ có khả năng điều khiển hành vi có chủ định. Thực hành tương tác trực tiếp giúp hơn 80% kiến thức môi trường chuyển hóa tự nhiên thành thói quen sống bền vững.

• Luận văn giải quyết bài toán thiếu kinh phí và trang thiết bị thực hành tại các trường mầm non như thế nào? Giải pháp trọng tâm của đề tài là tận dụng triệt để nguyên vật liệu tái chế, phế liệu an toàn như chai lọ, hộp bìa, lá cây khô chiếm hơn 70% học liệu. Cách làm này vừa giảm tối đa gánh nặng chi phí mua sắm, vừa giúp trẻ trực tiếp hiểu được giá trị của việc tái sử dụng rác thải.

• Phương pháp tiếp cận trải nghiệm có ưu thế vượt trội gì so với phương pháp truyền thống? Phương pháp truyền thống chủ yếu dùng tranh ảnh và lời nói giáo điều khiến trẻ mau quên. Ngược lại, tiếp cận trải nghiệm cho phép trẻ huy động cả 5 giác quan để sờ, ngửi, quan sát và thao tác, nâng cao khả năng ghi nhớ và tăng tỷ lệ tự giác thực hiện hành vi xanh lên hơn 40%.

• Tiêu chí nào được sử dụng để đánh giá chính xác sự chuyển biến hành vi môi trường của trẻ? Nghiên cứu sử dụng bảng kiểm quan sát hành vi 3 chiều gồm nhận thức, kỹ năng thao tác và thái độ cảm xúc, được chia thành 3 mức độ tốt, trung bình và yếu. Dữ liệu được đo lường khách quan trong hơn 30 ngày sinh hoạt thực tế tại lớp học và sân trường.

• Phụ huynh có thể phối hợp cùng nhà trường như thế nào để duy trì thói quen xanh của trẻ? Phụ huynh cần đóng vai trò là tấm gương chuẩn mực trong việc tiết kiệm điện nước, hạn chế rác thải nhựa và thiết lập góc phân loại rác tại nhà. Sự nhất quán giữa môi trường gia đình và nhà trường giúp củng cố 100% nền nếp văn hóa sinh thái mà trẻ đã tiếp thu tại trường.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi theo định hướng tiếp cận trải nghiệm, khẳng định vai trò quyết định của hoạt động thực hành đa giác quan.
• Bức tranh thực trạng tại 5 trường mầm non thành phố Thái Nguyên chỉ ra nghịch lý giữa nhận thức lý thuyết tốt của giáo viên và kỹ năng thực hành còn lúng túng, dẫn đến hành vi bảo vệ môi trường của trẻ còn thụ động.
• Hệ thống 4 nhóm biện pháp sư phạm đề xuất mang tính đột phá, khả thi cao, gắn liền với việc kiến tạo không gian xanh, đa dạng hóa hoạt động lễ hội và gắn kết nhà trường với gia đình.
• Kết quả thực nghiệm sư phạm khẳng định tính đúng đắn của giả thuyết nghiên cứu khi nâng tỷ lệ trẻ đạt hành vi tốt lên 63,3%, đồng thời xóa bỏ hoàn toàn tỷ lệ trẻ ở mức yếu tại nhóm thực nghiệm.
• Đóng góp khoa học của công trình là tài liệu tham khảo chuẩn mực với mức độ tương đồng Turnitin đạt chuẩn 22%, mở ra định hướng ứng dụng rộng rãi tại 71 trường mầm non đô thị trong giai đoạn 2025 - 2030. Các cấp quản lý giáo dục cần nhanh chóng thể chế hóa mô hình trải nghiệm xanh vào kế hoạch chuyên môn thường niên để xây dựng thế hệ tương lai phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG CHO TRẺ 5 – 6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON THEO TIẾP CẬN TRẢI NGHIỆM 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Ở hầu hết các quốc gia trên thế giới đều xác định mục tiêu của giáo dục bảo vệ môi trường bắt đầu hình thành nền văn hóa sinh thái đối với trải nghiệm tình cảm thân thiết với môi trường xung quanh, là phát triển ở trẻ hứng thú và tò mò về sự đa dạng của các loài.Wilson & Jodie Smith trong A guide for Early Childhood Instruction, The Journal of Environmental Education cho rằng “mục tiêu giáo dục bảo vệ môi trường cũng là làm giàu sự hiểu biết của trẻ về tự nhiên, phát triển nhu cầu nhận thức và thông qua thực hành trải nghiệm, việc suy nghĩ, quan sát với những gì xung quanh và có sự kết nối với đa dạng các loài. Nhiệm vụ giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ là giúp trẻ thích thú khám phá môi trường, tham gia trực tiếp và nhận ra sự thay đổi cuộc sống của con người và trong thiên nhiên; “tạo ra những thứ phục vụ lại cho cuộc sống.

Giáo dục trẻ đối xử với mọi thứ xung quanh bằng sự chăm sóc” [19].Musser, ông cho rằng “giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ thường tiến hành theo các bước như sau: (1) Giáo viên lập kế hoạch giảng dạy và định hướng cho trẻ lập kế hoạch tiến hành các chủ đề bảo vệ môi trường một cách tự nhiên theo dạng sơ đồ; (2) Cho trẻ tham gia một loạt các hoạt động trải nghiệm với thiên nhiên, cung cấp cơ hội để thực hành bảo vệ môi trường; (3) Trẻ thực hiện các hoạt động môi trường khác nhau kết hợp với sự hướng dẫn của gia đình và tình yêu thiên nhiên để tuyên truyền cho cộng đồng nhận thức về bảo vệ môi trường” [22]. Được nhắc đến từ những năm đầu của thế kỷ XIX, iáo dục bảo vệ môi trường qua tiếp cận trải nghiệm cho trẻ mầm non với các tên gọi như Giáo dục 6 môi trường - Các hoạt động giáo dục mầm non và Thủ công mỹ nghệ (ở Tây Ban Nha), Giáo dục văn hóa sinh thái (ở Nga), Lĩnh vực môi trường (Nhật Bản), Giáo dục Môi trường mầm non (Nebraska, Lincoln Mỹ). Dù tồn tại với những tên gọi khác nhau nhưng mục tiêu chung vẫn là giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ mầm non dựa trên quan điểm giáo dục bảo vệ môi trường qua tiếp cận trải nghiệm của chính bản thân trẻ.Hungerford trong Changing Learner Behavior Through Environmental Education nhấn mạnh “giáo dục bảo vệ môi trường chú trọng sự tương tác của trẻ với MT, thể hiện qua việc tương tác với các sự vật, các trò chơi tương tác, vui chơi tự do và các công việc lặt vặt là phần quan trọng của mỗi ngày. Trẻ em được khuyến khích tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường diễn ra xung quanh.

Điều này nhấn mạnh vào phát triển các kĩ năng xã hội từ thói quen cho đến thái độ” [20]. Về giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ ở trường mầm non có rất nhiều nghiên cứu như ở Anh, nổi bật là các tác giả: Harold R. Hungerford [19, Julie Davis [20], Trisha Maynard, Lynn M.Basile, Thomas Tanner [22], các tác giả nhấn mạnh việc thay đổi hành vi của trẻ thông qua các nội dung giáo dục bảo vệ môi trường ở trường MN và đã rất quan tâm đến “giáo dục bảo vệ môi trường qua tiếp cận trải nghiệm cung cấp cho trẻ nhiều cơ hội khám phá đa dạng thông qua hoạt động ngoài trời” [21]. Ở Hàn Quốc [4], giáo viên chú trong tổ chức giáo dục bảo vệ môi trường để hình thành và phát triển ở trẻ tình yêu đối với môi trường thông qua các hoạt động khác nhau; thông qua quan sát, các hoạt động thử nghiệm để tạo ra một môi trường tự nhiên thân thiện để nuôi dưỡng những xúc cảm tích cực của trẻ đối với môi trường; thể hiện tình yêu của trẻ đối với thiên nhiên thông qua tổ chức môi trường góc cho việc và bằng một loạt các hoạt động trải nghiệm thiên nhiên để giúp trẻ có một cơ thể khỏe mạnh, hạnh phúc.

Ở Việt Nam Ở Việt Nam, đã có rất nhiều tác giả nghiên cứu về giáo dục môi trường cho trẻ theo tiếp cận trải nghiệm như là Nguyễn Thanh Bình [2]; Lê Thị Thu 7 Hương, Cao Phong [6]; Trần Thị Thu Hòa, Hoàng Công Dụng [5]; Hoàng Thị Oanh – Nguyễn Thị Xuân [10]; Hoàng Thị Phương [7]; Vụ Giáo dục mầm non [14],… Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu của các tác giả Nguyễn Thị Xuân, Hoàng Thị Oanh, Lê Thanh Vân, Hoàng Thị Phương, đã xác định mục tiêu giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ ở trường mầm non là hình thành những biểu tượng ban đầu về môi trường sống gần gũi, với đặc điểm lứa tuổi có kỹ năng hành động bảo vệ môi trường phù hợp, hiểu được mối quan hệ giữa MT với con người, quan tâm đến các vấn đề về MT. Giáo dục trẻ xác định trách nhiệm của mình trong việc bảo vệ môi trường; ý thức quan tâm đến MT. Công tác giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ mầm non rất được quan tâm và tập trung đầu tư và đề cập đến trong nhiều công trình của các tác giả trong và ngoài nước. Các nhà giáo dục đã nghiên cứu nhiều hình thức GD mang tính thực tiễn về vấn đề về MT hiện nay cho trẻ một cách dễ hiểu nhất, để giúp hình thành hiểu biết về MT.

Quá trình giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ tạo cơ sở cho sự phát triển bền vững về hiệu quả giáo dục bảo vệ môi trường ở trường MN hiện nay, chú trọng nâng cao nhận thức của GV về MT và giáo dục bảo vệ môi trường, được nhấn mạnh ở khâu sử dụng đa dạng các biện pháp và hình thức tác động để giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ một cách hiệu quả nhất. Các công trình nghiên cứu của các tác giả Vụ Giáo dục mầm non, Lê Thanh Vân, Hoàng Thị Phương. phần nào đã xác định những nguyên tắc đề xuất các biện pháp GD hành vi bảo vệ môi trường cho trẻ quan điểm về giáo dục bảo vệ môi trường, đưa ra nhóm phương pháp giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ thông qua các hoạt động GD trẻ ở trường mầm non như: Tác giả Hoàng Thị Phương nghiên cứu và đề xuất: các phương pháp điều chỉnh và làm chính xác biểu tượng của trẻ về môi trường xung quanh; các phương pháp nâng cao tính tích cực xúc cảm cho trẻ; “phương pháp nâng cao tính tích cực nhận thức cho trẻ; các phương pháp tạo ra mối liên hệ giữa các dạng hoạt động” [8]; 8 Tài liệu của Vụ Giáo dục Mầm non [14] giới thiệu: nhóm biện pháp kích thích trẻ tích cực tham gia đánh giá hoạt động bảo vệ môi trường; Nhóm phương pháp triển khai - nhóm phương pháp chuẩn bị giáo dục bảo vệ môi trường; Tác giả Trần Thị Hiền Lương [9] đã nghiên cứu và đề xuất: “biện pháp cho trẻ tự đánh giá hành vi bảo vệ môi trường; Biện pháp tạo MT kích thích trẻ tích cực định hướng vào mẫu hành vi bảo vệ môi trường; biện pháp sử dụng trực nhật; biện pháp tạo cơ hội cho trẻ tích cực luyện tập hành vi bảo vệ môi trường trong chế độ sinh hoạt;”. Các tác giả Hoàng Thị Oanh, Nguyễn Thị Xuân, Hoàng Thị Phương chỉ ra: quá trình giáo dục MT cũng được tích hợp trong tất cả các hoạt động của trẻ, được diễn ra với nhiều hình thức đa dạng.

Quá trình khai thác các nội dung giáo dục bảo vệ môi trường trong các chủ đề giáo dục được thực hiện qua 03 bước: “(1) Phân tích chủ đề  (2) Xác định nội dung giáo dục bảo vệ môi trường có trong chủ đề (3) Cụ thể hoá nội dung thông qua các hoạt động của trẻ. Bên cạnh đó, hướng dẫn chung khi cho trẻ khám phá môi trường xung quanh sẽ có 03 bước chính: (1) Gây hứng thú , kích thích sự quan tâm, chú ý và tích luỹ kiến thức cho trẻ  (2) Hình thành khái niệm sơ đẳng củng cố hệ thống hoá và mở rộng hiểu biết cho trẻ  (3) Củng cố, bổ sung và phát triển tri thức” [7] [11]. Khái quát các công trình nghiên cứu của nhiều tác giả, chúng tôi xác định có những vấn đề rất được quan tâm như là: - Một trong những cách thức giáo dục bảo vệ môi trường có ưu thế nhất trong việc giúp cho trẻ có cơ hội tự đưa ra quyết định cũng như chịu trách nhiệm với những quyết định đó, đó là phải tạo điều kiện để trẻ được thực hành trải nghiệm, trẻ thực hành những điều học được và giúp trẻ tìm tòi, phát hiện, khám phá các đặc tính của sự vật hiện tượng xung quanh. - Cần chú trọng giáo dục trẻ theo ba chức năng đòi hỏi nhà giáo dục trong quá trình giáo dục trẻ mầm non có hành vi văn hóa đối với thiên nhiên, 9 ứng xử với thiên nhiên đó là: đối với các giác quan của trẻ hãy tạo điều kiện để cho những tác động từ thế giới bên ngoài tràn vào, tình cảm và hành động, nhận thức.

- Giáo dục môi trường cho trẻ theo tiếp cận trải nghiệm được thể hiện dưới nhiều hình thức rất đa dạng: Giáo dục kĩ năng sống; hoạt động khám phá khoa học để thực hành trải nghiệm; hoạt động ngoài trời,. - Các tác giả đã giới thiệu được rất nhiều những biện pháp giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ qua các hoạt động trải nghiệm, khám phá như là: tổ chức quan sát nhóm/cá nhân thu thập thông tin về MT; sử dụng trò chơi khám phá thử nghiệm, thí nghiệm, lao động ngoài trời đơn giản, tạo MT thực hành trải nghiệm. Những nghiên cứu trên chính là nguồn tài liệu tham khảo quý giá cho các chuyên gia nghiên cứu về GDMN, các GV và SVMN tham gia trực tiếp hoạt động chăm sóc và giáo dục trẻ mầm non. Đồng thời, cũng là nguồn dữ liệu quan trọng định hướng cho việc triển khai đề tài.

Các khái niệm cơ bản của đề tài 1. Giáo dục Krishnamurti tin rằng “giáo dục là tạo ra những giá trị mới”, giúp đánh thức trí tuệ, khả năng tiềm ẩn và khơi gợi sự sáng tạo trong mỗi cá nhân. Theo Krishnamurti (2017) cho rằng giáo dục không chỉ làm cho tâm trí trở nên hiệu quả mà phải làm cho nó trở nên vẹn toàn bằng cách tạo dựng một nền giáo dục đúng đắn. Trong đó, “giáo dục không chỉ dừng lại ở việc sở đắc kiến thức, kết nối các dữ kiện; giáo dục là nhìn thấy ý nghĩa cuộc sống như một toàn thể nguyên vẹn” [Krishnamurti J.