Chương 1: Cơ sở lý luận về giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đối với Ủy ban nhân dân cùng cấp - Chương 2: Thực trạng hoạt động giám sát đối với Ủy ban nhân dân của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh - Chương 3: Giải pháp bảo đảm hoạt động giám sát của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc cấp huyện đối với Ủy ban nhân dân cùng cấp - từ thực tiễn thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh - Kết luận - Danh mục tài liệu tham khảo 5 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁM SÁT CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM ĐỐI VỚI ỦY BAN NHÂN DÂN CÙNG CẤP 1. Khái quát về Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Ngày 18/11/1930, Ban Thường vụ Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam đã ra Chỉ thị thành lập Hội Phản đế Đồng minh - hình thức tổ chức đầu tiên của Mặt trận Dân tộc thống nhất Việt Nam. Từ đó đến nay, trong lịch sử cách mạng Việt Nam không bao giờ vắng bóng tổ chức Mặt trận. Trải qua các thời kỳ cách mạng với những hình thức tổ chức và tên gọi khác nhau, Mặt trận Dân tộc thống nhất Việt Nam đã không ngừng phát triển và trưởng thành, đã có những đóng góp to lớn vào những thắng lợi vĩ đại của dân tộc, là một trong những nhân tố quyết định thắng lợi của cách mạng Việt Nam.
Trong suốt quá trình lãnh đạo nhân dân ta làm cách mạng, Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thường xuyên quan tâm chăm lo xây dựng Mặt trận Dân tộc thống nhất, củng cố và mở rộng khối đại đoàn kết toàn dân tộc, phát huy vai trò của Mặt trận trong sự nghiệp cách mạng. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là hình thức tổ chức của Mặt trận Dân tộc thống nhất trong giai đoạn hiện nay. Vị trí, vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 1. Vị trí của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Trải qua quá trình nhiều năm xây dựng và phát triển, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam luôn là một bộ phận quan trọng trong hệ thống chính trị của nước ta, có vai trò phát huy truyền thống đoàn kết toàn dân tộc, tham gia xây dựng và củng cố chính quyền nhân dân; cùng Nhà nước chăm lo, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp và chính đáng của nhân dân.
Tổ chức và hoạt động của Mặt trận chính là một trong những phương thức thực thi quyền lực chính trị - xã hội của nhân dân lao động, là một kênh quan trọng trong việc thực hiện quyền làm chủ của nhân dân trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. 6 Khoản 1 Điều 9 Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 quy định: “Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là tổ chức liên minh chính trị, liên hiệp tự nguyện của tổ chức chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội và các cá nhân tiêu biểu trong các giai cấp, tầng lớp xã hội, dân tộc, tôn giáo, người Việt Nam định cư ở nước ngoài. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân; đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân; tập hợp, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, thực hiện dân chủ, tăng cường đồng thuận xã hội; giám sát, phản biện xã hội; tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước, hoạt động đối ngoại nhân dân góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”. “Kế thừa vai trò lịch sử của Mặt trận Dân tộc thống nhất Việt Nam do Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập, lãnh đạo, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là tổ chức liên minh chính trị, liên hiệp tự nguyện của tổ chức chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội và các cá nhân tiêu biểu trong các giai cấp, tầng lớp xã hội, dân tộc, tôn giáo, người Việt Nam định cư ở nước ngoài.
Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân; đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân; tập hợp, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, thực hiện dân chủ, tăng cường đồng thuận xã hội; giám sát, phản biện xã hội; tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước, hoạt động đối ngoại nhân dân góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [22, Điều 1]. Liên minh chính trị là sự liên kết các lực lượng với nhau thành một khối thống nhất để thực hiện mục tiêu chính trị chung là giành, giữ chính quyền và sử dụng chính quyền để bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ thành quả cách mạng; xây dựng cuộc sống ấm no; hạnh phúc cho nhân dân. Mục tiêu chung đó ở mỗi giai đoạn cũng khác nhau, phù hợp với nhiệm vụ cách mạng và lợi ích cơ bản của các lực lượng tham gia liên minh. Mục tiêu chung trong giai đoạn cách mạng hiện nay là giữ vững độc lập, thống nhất chủ quyền quốc gia và toàn vẹn lãnh thổ, phấn đấu đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành nước công 7 nghiệp theo hướng hiện đại, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.
Đảng Cộng sản Việt Nam - Đảng của giai cấp công nhân nước ta thực hiện sự liên minh với giai cấp nông dân và các tầng lớp xã hội khác bằng việc thành lập Mặt trận Dân tộc thống nhất. Đây là nét đặc sắc, sáng tạo của cách mạng Việt Nam. Đảng Cộng sản Việt Nam là hạt nhân của khối liên minh đó, và nền tảng của khối liên minh là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức. Tổ chức liên minh chính trị bao gồm: - Tổ chức chính trị là Đảng Cộng sản Việt Nam.
- Các tổ chức chính trị - xã hội: Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Hội Nông dân Việt Nam, Hội Cựu chiến binh Việt Nam. - Các tổ chức xã hội: Hội Chữ thập đỏ Việt Nam, Hội Người cao tuổi Việt Nam, Hội Người mù Việt Nam, Hội Kế hoạch hóa gia đình Việt Nam, Hội Khuyến học Việt Nam, Hội Y học cổ truyền Việt Nam. - Quân đội nhân dân Việt Nam - tiền thân là Đội Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân - là thành viên của Mặt trận Việt Minh, nay kế tục truyền thống đó, là thành viên của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. - Các cá nhân tiêu biểu là người có uy tín cao, có quan hệ và ảnh hưởng tốt đối với một giai cấp, một tầng lớp xã hội, một dân tộc, một tôn giáo, một cộng đồng người Việt Nam định cư ở nước ngoài.
Thông qua những cá nhân tiêu biểu này, Mặt trận Tổ quốc có thể tập hợp, mở rộng khối đại đoàn kết toàn dân tộc, cùng nhau thực hiện chương trình phối hợp thống nhất hành động chung vì sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là một bộ phận cấu thành hệ thống chính trị của nước ta hiện nay. Sự quy định này là do yêu cầu khách quan của sự nghiệp cách mạng, là xuất phát từ thể chế chính trị: nước ta là nhà nước dân chủ, mọi quyền lực thuộc về nhân dân. Tuy vai trò, vị trí, chức năng và 8 phương thức hoạt động của từng bộ phận cấu thành trong hệ thống chính trị có khác nhau nhưng đều là công cụ thực hiện và phát huy quyền làm chủ của nhân dân, nhằm một mục đích chung là: Phấn đấu xây dựng một nước Việt Nam hoà bình, độc lập, thống nhất, dân chủ và giàu mạnh, có vị trí xứng đáng trên trường quốc tế.
Vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể thành viên có vai trò rất quan trọng trong sự nghiệp đại đoàn kết toàn dân, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đó là củng cố, tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân, tạo nên sự nhất trí về chính trị và tinh thần trong nhân dân, thắt chặt mật thiết giữa nhân dân với Đảng và Nhà nước để thực hiện thắng lợi công cuộc đổi mới. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có vai trò tập hợp xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, thực hiện việc hiệp thương dân chủ, phối hợp và thống nhất hành động giữa các thành viên trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh. Vai trò của Mặt trận không phải tự Mặt trận đặt ra mà là do nhân dân, do lịch sử thừa nhận. Nước ta đang trong thời kỳ quá độ với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bên cạnh đó là việc đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, với nền dân chủ ngày càng phát triển thì vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể ngày càng được mở rộng.
Việc nâng cao vai trò của Mặt trận Tổ quốc trong hệ thống chính trị và đời sống xã hội là một yêu cầu khách quan trong việc phát huy sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Quyền và trách nhiệm của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có những quyền và trách nhiệm sau đây: - Tập hợp, xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc, thực hiện dân chủ, tăng cường đồng thuận xã hội. 9 Đoàn kết là một truyền thống quý báu và là bài học lớn của cách mạng Việt Nam, là nhân tố quan trọng đối với thắng lợi của sự nghiệp cách mạng, như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tổng kết: “Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết. Thành công, thành công, đại thành công”.
Cơ sở của đoàn kết dựa trên việc thấm nhuần sâu sắc đạo lý “dân là gốc”, phát huy truyền thống cố kết dân tộc trong quá trình dựng nước và giữ nước của ông cha ta. Đại đoàn kết cũng dựa trên cơ sở kết hợp đúng đắn độc lập dân tộc với lý tưởng xã hội chủ nghĩa, xác định mục tiêu cơ bản của nước ta là: Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh. Mục tiêu này phản ánh khát vọng của toàn dân. Đoàn kết theo tư tưởng Hồ Chí Minh là đoàn kết rộng rãi mọi tầng lớp nhân dân, không phân biệt dân tộc, tôn giáo, giai cấp.
Năm 1955, phát biểu trong Hội nghị Mặt trận Liên Việt, Người khẳng định: “Đoàn kết của ta không những rộng rãi mà còn đoàn kết lâu dài.