Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ GIÁM ĐỊNH PHÁP Y TÂM THẦN 1. Những vấn đề chung của quản lý nhà nước về giám định pháp y tâm thần 1. Khái niệm quản lý nhà nước về giám định pháp y tâm thần - Khái niệm quản lý nhà nước Quản lý nhà nước là sự biểu hiện khả năng mà xã hội có thể sử dụng để tổ chức và điều chỉnh cuộc sống của mình.
Quản lý không phải là cái gì nằm bên trên xã hội, bên ngoài con người. Quản lý là sự biểu hiện một chất lượng nhất định của xã hội mà con người đến lúc ấy đã tạo ra được. Trong tự nhiên, các hiện tượng xảy ra một cách ngẫu nhiên, tự phát, theo quy luật của tự nhiên và trên cơ sở những quy luật ấy, thế giới động vật, thực vật phát triển một cách tự nhiên. Nhưng đối với xã hội con người thì khác.
Xã hội chỉ có thể phát triển được nhờ ý thức của con người. Con người, nhờ có ý thức, đã nhận thức được thế giới xung quanh mình, suy nghĩ về thế giới ấy và hình thành nên các kế hoạch nhằm tác động vào giới tự nhiên để tạo dựng nên cuộc sống cho mình. Nhưng con người cũng không làm và không thể làm được việc đó một cách đơn độc. Nhờ ý thức, con người lại biết liên kết với nhau, hình thành nên các quan hệ xã hội, nhằm thực hiện các lợi ích của mình.
Bởi vậy, QLNN là sự biểu hiện năng lực của con người trong việc tổ chức và điều chỉnh các quan hệ xã hội một cách có ý thức dưới các hình thức nhất định. Thuật ngữ QLNN có thể được hiểu theo hai phạm vi: nghĩa rộng và nghĩa hẹp. Quản lý nhà nước, theo nghĩa rộng, là toàn bộ hoạt động của nhà nước nói chung, mọi hoạt động mang tính nhà nước, nhằm thực hiện các nhiệm vụ, chức năng của Nhà nước. Chủ thể của QLNN theo nghĩa rộng là tất cả các cơ quan nhà nước của bộ máy nhà nước, tức là cả ba hệ thống cơ quan: lập pháp, 10 Luan van hành pháp và tư pháp.
Nhân dân cũng là chủ thể của QLNN theo nghĩa rộng khi thực hiện quyền trưng cầu dân ý – bỏ phiếu, toàn dân, hoặc tham gia quản lý nhà nước bằng các hình thức khác. Các tổ chức xã hội, các cơ quan xã hội, cũng là chủ thể của quản lý nhà nước theo nghĩa rộng nếu được Nhà nước trao quyền thực hiện chức năng nhà nước. Mặt khác, theo nghĩa hẹp, QLNN là hoạt động chấp hành hiến pháp, luật và điều hành trên cơ sở hiến pháp và các luật đó. Do đó, QLNN theo nghĩa rộng bao hàm QLNN theo nghĩa hẹp.
Đây là cách hiểu trong khoa học luật hành chính xã hội chủ nghĩa cũng như ở Việt Nam từ trước đến nay. Chủ thể của QLNN theo nghĩa hẹp chủ yếu là toàn bộ hệ thống các cơ quan hành chính nhà nước. Hoạt động hành chính nhà nước chính là hoạt động chấp hành và điều hành nhà nước, bản chất của nó thể hiện ở hai khía cạnh chấp hành và điều hành. Chấp hành là sự thực hiện trên thực tế các luật và các văn bản mang tính chất luật của Nhà nước (các pháp lệnh và một số nghị quyết của Quốc hội), các văn bản pháp luật của các cơ quan nhà nước cấp trên nói chung.
Điều hành là hoạt động dựa trên cơ sở luật để chỉ đạo trực tiếp hoạt động của đối tượng bị quản lý. Đặc trưng của hoạt động điều hành là các cơ quan hành chính (chủ thể quản lý) ra các văn bản dưới luật mang tính chủ đạo, quy phạm hoặc cá biệt, và chúng được bảo đảm thực hiện bằng sự thuyết phục và khả năng áp dụng cưỡng chế nhà nước. - Khái niệm giám định Thuật ngữ“giám định” có nguồn gốc từ tiếng La-tinh là “Expertus”, có nghĩa là “kinh nghiệm”, “hiểu biết”.Theo Đại từ điển Tiếng Việt, “giám định” là “kiểm tra bằng phương pháp nghiệp vụ để có kết luận cụ thể”. Theo từ điển bách khoa Việt Nam, “giám định” là “kiểm tra và kết luận về một hiện tượng hoặc một vấn đề mà cơ quan nhà nước cần tìm hiểu và xác định.
Công việc giám định có thể do một giám định viên tư pháphoặc một nhóm người có kiến 11 Luan van thức, trình độ về lĩnh vực cần giám định và được cơ quan chuyên môn chỉ định”. Như vậy, “giám định” hiểu một cách khái quát là hoạt động khoa học, sử dụng những kiến thức chuyên môn, phương tiện kỹ thuật để nghiên cứu, xem xét, so sánh một hiện tượng, một sự vật giúp cho con người có nhận thức khách quan để giải quyết vấn đề nào đó một cách chính xác trên cơ sở khoa học. - Khái niệm pháp y tâm thần Pháp y tâm thần là một bộ phận của Tâm thần học, phát triển cùng với sự phát triển chung của ngành Tâm thần học. Nếu như Tâm thần bệnh học chỉ chú ý nghiên cứu vấn đề chẩn đoán, tìm nguyên nhân và tính chất bệnh với mục đích chữa bệnh và phòng bệnh thì PYTT chủ yếu nghiên cứu mối liên hệ đặc biệt của các trạng thái rối loạn tâm thần đối với những vấn đề dân sự và hình sự.
Công tác giám định PYTT có mối liên quan mật thiết giữa các ngành Y tế, Công an, Viện kiểm sát, Toà án. Người bệnh tâm thần do bị rối loạn về ý thức, cảm xúc, tư duy và hành vi tác phong,.dẫn đến chỗ phá hoại mối quan hệ đúng đắn giữa người bệnh với tập thể, với xã hội. Nhiều trường hợp làm mất khả năng lao động, khả năng phục vụ trong quân đội, khả năng sử dụng quyền công dân và khả năng chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Vì vậy nhiệm vụ của giám định PYTT là giúp đỡ cho Công an, Toà án xác định chính xác những bị can nghi có rối loạn tâm thần, xác định họ có bị bệnh tâm thần hay không? bệnh gì? mức độ bệnh ra sao? có giả bệnh hoặc làm tăng triệu chứng bệnh không? trách nhiệm của bị can đối với hành vi phạm pháp thế nào?.
Giám định PYTT còn nhằm bảo vệ quyền lợi cho bệnh nhân tâm thần cũng như trách nhiệm của xã hội về những thiệt thòi dân sự. 12 Luan van Pháp y tâm thần còn có nhiệm vụ giám định trạng thái tâm thần của người làm chứng và người bị thiệt hại nghi có rối loạn tâm thần trong các vụ án hình sự cũng như các vụ kiện dân sự, giám định khả năng hành vi dân sự và khả năng chịu trách nhiệm của những người có liên quan trong các vụ kiện dân sự mà nghi có rối loạn tâm thần. Từ phân tích trên rút ra định nghĩa về PYTT như sau: là một bộ phận của Tâm thần học, phát triển cùng với sự phát triển chung của ngành Tâm thần học. Nếu như tâm thần bệnh học chỉ chú ý nghiên cứu vấn đề chẩn đoán, tìm nguyên nhân và tính chất bệnh với mục đích chữa bệnh và phòng bệnh thì PYTT chủ yếu nghiên cứu mối liên hệ đặc biệt của các trạng thái rối loạn tâm thần đối với những vấn đề dân sự và hình sự.
- Khái niệm quản lý nhà nước về giám định pháp y tâm thần Quản lý nhà nước là một dạng đặc biệt của quản lý, được sử dụng các quyền lực nhà nước như lập pháp, hành pháp và tư pháp để quản lý mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Trong đó, QLNN mang tính quyền lực đặc biệt là tính tổ chức cao và có mục tiêu, chiến lược, chương trình, kế hoạch để thực hiện mục tiêu, hơn cả là QLNN ở Việt Nam mang nguyên tắc tập trung dân chủ. QLNN không có sự tách biệt tuyệt đối giữa chủ thể quản lý và khách thể quản lý và nó luôn đảm bảo tính liên tục, ổn định trong tổ chức. Trong bất kỳ một thể chế xã hội nào cũng cần có sự quản lý, đó là hoạt động bắt nguồn từ sự phân công, hợp tác lao động là một hoạt động khách quan nảy sinh khi cần có nỗ lực tập thể để thực hiện mục tiêu chung.
Luận văn này tập trung đi sâu phân tích “quản lý nhà nước” đối với tổ chức GĐPYT theo nghĩa hẹp, tức là hoạt động của các cơ quan QLNN (tức là các cơ quan hành chính nhà nước theo ngành) đối với tổ chức GĐPYTT Hiện nay, chưa có khái niệm QLNN đối với tổ chức GĐPYTT. Trên cơ sở khái niệm chung về QLNN và khái niệm giám định, có thể kết luận rằng, QLNN đối với GĐPYTT là việc Nhà nước dùng các biện pháp, công cụ có 13 Luan van được, tác động lên các tổ chức GĐPYTT để tổ chức này hoạt động đúng định hướng, mục tiêu do Nhà nước đặt ra. Từ những phân tích trên, có thể hiểu: QLNN về GĐPYTT là quá trình tác động, điều chỉnh thường xuyên của nhà nước bằng quyền lực nhà nước đối với hoạt động PYTT một cách có hiệu quả. Tổng thể các biện pháp và các khâu của quản lý (lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, phối hợp điều hành và kiểm tra, giám sát) nhằm tạo chuyển biến căn bản, đột phá về chất lượng và hiệu quả hoạt động giám định tư pháp, góp phần nâng cao chất lượng của hoạt động tố tụng, phòng, chống tội phạm, đồng thời tạo động lực mới thúc đẩy xã hội hóa mạnh mẽ hoạt động giám định tư pháp.
Vai trò của quản lý nhà nước về giám định pháp y tâm thần Vai trò, vị trí của GĐPYTT tới hoạt động tố tụng là hết sức quan trọng và đặc biệt. Ngoài ra, hoạt động này còn được pháp luật giao nhiệm vụ quản lý, điều trị bắt buộc các đối tượng có rối loạn tâm thần, đánh giá mức độ tổn hại về sức khỏe tâm thần của người bị hại, đánh giá năng lực chịu trách nhiệm hành vi của nguyên đơn, bị đơn, người làm chứng trong các vụ việc dân sự, hành chính. Giám định PYTT không mổ xác như pháp y mà mổ xẻ những ý thức rất trừu tượng của con người, nghiên cứu đối tượng từ khi sinh ra cho đến khi xảy ra vụ án và những diễn biến tư duy trong hiện tại. Đối tượng giám định được làm các thử nghiệm đánh giá trí tuệ, khả năng nhận thức, xét nghiệm máu, điện não, Xquang, thậm chí cần thiết còn chụp CT, MRI.
Chính vì thế, giám định tâm thần cần thời gian để các giám định viên có thể nắm bắt quy luật, theo dõi các thói quen sinh hoạt, diễn biến tâm lý và những biểu hiện bất thường của người bệnh xảy ra trước khi gây án và trong hiện tại.