CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VỀ QUYẾT ĐỊNH KỶ LUẬT CỦA VIÊN CHỨC 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của giải quyết tranh chấp về quyết định kỷ luật viên chức 1. Khái niệm giải quyết tranh chấp về quyết định kỷ luật viên chức Đối với Việt Nam, hiệu lực hiệu quả của bộ máy nhà nước nói riêng và của toàn bộ hệ thống chính trị nói chung, xét đến cũng được quyết định bởi phẩm chất, năng lực và hiệu quả công tác của đội ngũ viên chức. Theo Luật Viên chức và các văn bản pháp luật quy định việc xử lý kỷ luật thì viên chức khi có hành vi vi phạm pháp luật hoặc vi phạm kỷ luật thì sẽ bị xử lý kỷ luật.
Việc kỷ luật viên chức phải thực hiện theo đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục theo quy định của pháp luật và phải bằng quyết định kỷ luật. Vậy trước hết cần phải hiểu như thế nào là tranh chấp quyết định kỷ luật viên chức. Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ của mình, viên chức phải tuân theo trách nhiệm kỷ luật. Có thể hiểu theo hướng tích cực thì đây là bổn phận mà mỗi viên chức khi làm việc tại ĐVSN công lập phải tuân thủ nghiêm chỉnh các trách nhiệm, nghĩa vụ của mình.
Nhưng hiện nay cách hiểu phổ biến thì trách nhiệm kỷ luật này là các biện pháp chế tài mang tính chất bất lợi được áp dụng với viên chức khi vi phạm các quy định của ĐVSN công lập sử dụng viên chức. Việc viên chức chịu trách nhiệm về hành vi vi phạm nào mà mình đã thực hiện thể hiện rõ nét trong loại hình thức kỷ luật mà viên chức đó bị áp dụng. Khi áp dụng các hình thức này sẽ tùy theo tính chất, mức độ vi phạm mà viên chức phải chịu một trong các hình thức kỷ luật: khiển trách, cảnh cáo, cách chức (đối với viên chức quản lý) và buộc thôi việc. Kỷ luật nghĩa là hình phạt đối với người phạm luật1.
Lại có quan điểm cho rằng: “Kỷ luật dưới góc độ chung nhất là tổng thể các quy định nhằm đảm bảo trật tự, nề nếp hoạt động nội bộ của một cơ quan, tổ chức của Nhà nước và xã hội nói chung cũng như sự tuân thủ nghiêm chỉnh các quy định đó” 2. Tựu trung lại, kỷ luật 1 Nguyễn Như Ý (Chủ biên) (1999), Đại từ điển Tiếng Việt, Trung tâm ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam, Bộ Giáo dục và Đào tạo, tr.933 2 Nguyễn Thị Hải Yến (2017) Pháp luật về chế độ công vụ theo vị trí việc làm trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay, Luận án tiến sĩ Luật học, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, tr.94 2 sẽ là những hậu quả bất lợi áp dụng đối với chủ thể khi thực hiện hành vi vi phạm kỷ luật, vi phạm quy tắc hay nghĩa vụ trong hoạt động công vụ hoặc vi phạm pháp luật theo quy định của pháp luật bị xử lý kỷ luật. Pháp luật Việt Nam quy định rằng: “Quyết định kỷ luật là quyết định bằng văn bản của người đứng đầu cơ quan, tổ chức để áp dụng một trong các hình thức kỷ luật với công chức, viên chức thuộc thẩm quyền quản lý của mình theo quy định của pháp luật về cán bộ, công chức”3. “Trong các quan hệ xã hội nói chung, quan hệ pháp luật nói riêng, sự bất đồng ý kiến giữa các bên tham gia quan hệ có thể xảy ra về bất cứ vấn đề gì, thường là về quyền, lợi ích có liên quan.
Sự bất đồng ý kiến như vậy được gọi chung là tranh chấp”4. Tương tự như các quan hệ khác, giữa viên chức và ĐVSN công lập cũng có thể phát sinh các tranh chấp. Với vai trò quan trọng của viên chức đã được bàn luận, thì bản thân viên chức họ cũng nên là những người tiên phong trong việc tuân thủ kỷ luật và kỷ cương. Tuy nhiên vẫn còn tồn tại một bộ phận viên chức có dấu hiệu suy thoái về đạo đức, thiếu tu dưỡng, rèn luyện bản thân, kém ý thức kỷ luật.
chính vì vậy pháp luật có những chế tài để xử lý những hành vi vi phạm kỷ luật chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự. Lúc này, người có thẩm quyền sẽ ra quyết định kỷ luật viên chức, khi viên chức không đồng ý với quyết định kỷ luật này, bản thân không đáng phải chịu “hình phạt” mà chủ thể có thẩm quyền đã ban hành, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của họ thì sẽ phát sinh tranh chấp giữa viên chức với người đã ra quyết định kỷ luật viên chức, hay rộng hơn là phát sinh tranh chấp với ĐVSN công lập sử dụng viên chức. Từ đó, tác giả cho rằng: tranh chấp về quyết định kỷ luật viên chức là tranh chấp giữa viên chức với chủ thể có thẩm quyền ban hành quyết định kỷ luật viên chức do quyết định này xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của họ. Khi xảy ra mâu thuẫn này viên chức sẽ nhanh chóng tìm các phương thức để giải quyết xung đột với hy vọng sớm khôi phục được quyền và lợi ích của mình 3 Khoản 10 Điều 2 Luật Khiếu nại 2011.
4 Lê Vương Long (2018), “ Quyền chủ động của người có quyền khiếu nại, khởi kiện trong quá trình giải quyết tranh chấp hành chính”, Nghề Luật (số 2), tr. 61 3 hoặc ít nhất cũng hiểu một cách tường tận về nguồn gốc phát sinh, viên chức bị kỷ luật xuất phát từ nguyên do nào và mức độ ra sao. Viên chức sẽ thông qua các hình thức thủ tục thích hợp nhằm loại bỏ những mâu thuẫn, xung đột, bất đồng quan điểm giữa viên chức với người đã có quyết định kỷ luật đối với mình. Các hình thức này có thể đơn giản chỉ là đề nghị người ra quyết định kỷ luật xem xét lại vì có thể có sai sót trong quá trình ra quyết định, hoặc thậm chí có thể nhờ cơ quan có thẩm quyền như tòa án để giải quyết, và khi đó là phương cách cuối cùng để bảo vệ quyền lợi sau khi bị từ chối hoặc chưa thỏa mãn với việc giải quyết của chủ thể có thẩm quyền giải quyết bằng thủ tục nội bộ.
Tóm lại, tác giả cho rằng giải quyết tranh chấp đối với quyết định kỷ luật viên chức là việc chủ thể có thẩm quyền theo trình tự, thủ tục pháp luật quy định xem xét tính hợp pháp, hợp lý của quyết định kỷ luật viên chức theo yêu cầu của viên chức. Đặc điểm giải quyết tranh chấp về quyết định kỷ luật viên chức Thứ nhất, tranh chấp đối với quyết định kỷ luật viên chức là tranh chấp xuất phát giữa một bên là chủ thể đã ban hành quyết định kỷ luật với viên chức, bên còn lại là viên chức chịu tác động trực tiếp bởi quyết định kỷ luật. Mối quan hệ giữa viên chức và ĐVSN công lập có thể nói đó là mối quan hệ bình đẳng bởi giữa hai chủ thể này tồn tại hợp đồng làm việc, quy định cụ thể rõ ràng quyền và nghĩa vụ của các bên. Viên chức được tuyển dụng phù hợp với quy trình, đảm bảo vị trí chức danh của ĐVSN công lập, do đó khi viên chức làm việc tại đây phải đảm bảo các yêu cầu đặt ra về đạo đức, kỷ luật ở đơn vị, đồng thời ĐVSN công lập cũng phải đảm bảo những điều kiện cần thiết để viên chức thực hiện vai trò, nhiệm vụ của mình, đảm bảo những lợi ích chính đáng của viên chức giống như mối quan hệ giữa người lao động và người sử dụng lao động vậy.
Các bên chủ thể tham gia vào quan hệ tranh chấp quyết định kỷ luật viên chức có mối quan hệ gần gũi, một bên là ĐVSN công lập - không mang quyền lực nhà nước và cũng không có chức năng quản lý nhà nước, một bên là viên chức – lực lượng lao động chủ yếu, đảm bảo cho việc thực hiện chức năng nhiệm vụ của đơn vị. Trong quá trình thực hiện công vụ, nhiệm vụ tại ĐVSN công lập, viên chức vi phạm pháp luật dẫn đến bị kỷ luật, là căn cứ để ra quyết định kỷ luật viên chức 4 đảm bảo kỷ luật – kỷ cương trong đơn vị. Khi cho rằng quyết định của chủ thể có thẩm quyền trong ĐVSN trực tiếp ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của viên chức, viên chức sẽ đề nghị cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp. Khi chủ thể có thẩm quyền chấp nhận giải quyết sẽ xem xét (thụ lý) làm xuất hiện mối quan hệ giải quyết tranh chấp.
Thứ hai, tranh chấp hành chính được giải quyết theo thủ tục hành chính hoặc thủ tục tố tụng, thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan hành chính nhà nước hoặc cơ quan tòa án. Với hầu hết các loại trách nhiệm pháp lý, việc cho phép “phản hồi” của người bị áp dụng chế tài với người có thẩm quyền nói chung là điều cần thiết. Điều này vừa đảm bảo các quyết định truy cứu trách nhiệm khi có hiệu lực nhận được sự đồng tình của người vi phạm vừa là một cam kết về dân chủ, công bằng của các hoạt động có nguy cơ xâm hại quyền và lợi ích của cá nhân, tổ chức. Thẩm quyền giải quyết tranh chấp bằng thủ tục hành chính thuộc về chính hệ thống cơ quan hành chính mà cụ thể là người bị khiếu nại hoặc cấp trên của người bị khiếu nại có thẩm quyền giải quyết khiếu nại.
Chủ thể này sẽ đánh giá tính hợp pháp của quyết định kỷ luật đối với viên chức, người có thẩm quyền giải quyết sẽ tự mình kiểm soát việc sử dụng quyền lực của mình, hoặc kiểm soát việc sử dụng quyền lực của cấp dưới. Thẩm quyền giải quyết tranh chấp bằng con đường tố tụng thuộc về tòa án. Đây là cơ quan kiểm soát ngoài, nằm ngoài hệ thống cơ quan tòa án. Có thể nói đây là kiểm soát nội bộ, đây không chỉ là cơ quan sử dụng quyền lực nhà nước mà còn được coi là cơ quan đại diện cho công lý, bảo vệ công lý, thực thi công lý.
Hiện nay, việc giải quyết theo thủ tục hành chính là chủ yếu bởi những ưu điểm của phương thức này góp phần giải quyết tranh chấp nhanh chóng hơn. So sánh với chủ thể là công chức khi có quyết định kỷ luật mà không đồng ý, theo đó công chức có quyền khiếu nại tương tự như viên chức và quyền khởi kiện quyết định kỷ luật buộc thôi việc theo quy định của pháp luật bằng thủ tục TTHC.