Chương 1 khi nghiên cứu tổng quan những vấn đề lý luận về giải quyết tranh 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com chấp đất đai và vai trò của TAND trong việc giải quyết tranh chấp đất đai; - Phương pháp phân tích, phương pháp so sánh luật học, phương pháp thống kế, phương pháp diễn giải v. được sử dụng trong Chương 2 khi tìm hiểu, đánh giá thực trạng pháp luật về giải quyết tranh chấp đất đai thông qua TAND; - Phương pháp quy nạp, phương pháp khái quát… được sử dụng trong Chương 3 khi đưa ra định hướng và các giải pháp hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp đất đai thông qua TAND; 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI VÀ VAI TRÕ CỦA TOÀ ÁN NHÂN DÂN TRONG VIỆC GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI 1. KHÁI NIỆM VỀ TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI 1. Định nghĩa tranh chấp đất đai Tranh chấp đất đai là hiện tượng xã hội xảy ra ở bất cứ hình thái kinh tế - xã hội nào trong lịch sử.
Tranh chấp đất đai phát sinh manh nha từ những bất đồng, mâu thuẫn giữa những người sử dụng đất với nhau hoặc giữa họ với tổ chức, cá nhân khác về quyền và nghĩa vụ hay lợi ích trong quá trình quản lý, sử dụng đất. Trong xã hội tồn tại mâu thuẫn giai cấp đối kháng không thể điều hoà được thì tranh chấp đất đai mang “màu sắc” chính trị thể hiện thành cuộc đấu tranh giai cấp giữa giai cấp sở hữu đất đai và các tư liệu sản xuất chủ yếu khác của xã hội (giai cấp thống trị) với giai cấp lao động không có tư liệu sản xuất phải đi làm thuê (giai cấp bị thống trị). Việc giải quyết triệt để các tranh chấp đất đai được thực hiện bởi những cuộc cách mạng xã hội. Trong xã hội không tồn tại mâu thuẫn giai cấp đối kháng không thể điều hoà được, tranh chấp đất đai chỉ là những bất đồng, mâu thuẫn về quyền và nghĩa vụ hay lợi ích giữa người sử dụng đất với nhau hoặc giữa họ với tổ chức, cá nhân khác.
Thuật ngữ “tranh chấp đất đai” hiện được sử dụng phổ biến trong đời sống, xã hội để chỉ những bất đồng, những “điểm nghẽn” trong quản lý và sử dụng đất. Tuy nhiên, xét dưới góc độ học thuật thì tranh chấp đất đai là gì?. Theo Từ điển tiếng Việt thông dụng: “Tranh chấp: Bất đồng, trái ngược nhau” 42. Như vậy, theo ngôn ngữ học, tranh chấp được hiểu là những bất đồng, trái ngược nhau giữa hai hoặc nhiều người (hoặc nhiều bên) trong quan hệ xã hội.
Trên thực tế, tranh chấp xảy ra ở nhiều lĩnh vực của đời sống, xã hội với những loại hình rất phong phú, đa dạng; ví dụ: Tranh chấp, 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com bất đồng về quan điểm sống; tranh chấp về cách thức giải quyết một vụ việc; tranh chấp về lối đi; tranh chấp về thừa kế tài sản; tranh chấp về bản quyền; tranh chấp hợp đồng; tranh chấp về địa giới hành chính v. Theo Từ điển Giải thích Thuật ngữ Luật học: “Tranh chấp đất đai: Tranh chấp phát sinh giữa các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật đất đai về quyền và nghĩa vụ trong quá trình quản lý và sử dụng đất đai”36. Theo Luật đất đai năm 2003: “Tranh chấp đất đai là tranh chấp về quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất giữa hai hoặc nhiều bên trong quan hệ đất đai” (khoản 26 Điều 4). Theo Giáo trình Luật đất đai của Trường Đại học Luật Hà Nội: “Tranh chấp đất đai là sự bất đồng, mâu thuẫn hay xung đột về lợi ích, về quyền và nghĩa vụ giữa các chủ thể khi tham gia vào quan hệ pháp luật đất đai”.34 Theo Sổ tay Thuật ngữ Pháp lý thông dụng: “Tranh chấp đất đai: Tranh chấp phát sinh giữa các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật đất đai về quyền và nghĩa vụ trong quá trình quản lý và sử dụng đất đai”12.
Như vậy, xét về mặt học thuật, các nhà nghiên cứu nước ta quan niệm tranh chấp đất đai là những bất đồng, mâu thuẫn về quyền và nghĩa vụ sử dụng đất trong quá trình sử dụng đất giữa những người sử dụng đất với nhau hoặc giữa họ với tổ chức, cá nhân khác. Ví dụ: Tranh chấp đất đai giữa ông A và năm anh chị em là ông B, bà C, ông D, ông E và bà H về thừa kế 350 m2 đất thổ cư do cha mẹ chết để lại … 1. Đặc điểm của tranh chấp đất đai Tìm hiểu về tranh chấp đất đai cho thấy loại tranh chấp này có một số đặc trưng cơ bản sau đây: Thứ nhất, chủ thể của tranh chấp đất đai không phải là chủ sở hữu đất đai. Do tính đặc thù của chế độ sở hữu đất đai ở nước ta: Đất đai thuộc sở hữu 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu.
Nhà nước giao đất, cho thuê đất cho tổ chức, hộ gia đình, cá nhân (gọi chung là người sử dụng đất) sử dụng ổn định lâu dài hoặc công nhận quyền sử dụng đất ổn định lâu dài của tổ chức, hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất. Vì vậy, người sử dụng đất chỉ có thể là chủ thể quản lý đất đai hoặc chủ thể sử dụng đất. Thứ hai, do tính đặc thù của chế độ sở hữu toàn dân về đất đai ở nước ta nên đối tượng của tranh chấp đất đai chỉ giới hạn trọng phạm vi tranh chấp về quyền và nghĩa vụ trong quản lý, sử dụng đất đai. Điều này có nghĩa là pháp luật chỉ thừa nhận và giải quyết các tranh chấp về quản lý đất đai hoặc tranh chấp về sử dụng đất.
Các tranh chấp về quyền sở hữu đất đai như tranh chấp về đòi lại đất trước đây đã hiến, tặng cho Nhà nước; tranh chấp về đòi lại đất mà Nhà nước đã chia cấp cho người nông dân trong cải cách ruộng đất; tranh chấp về đòi lại đất trước đây đã góp vào hợp tác xã, tập đoàn sản xuất để làm ăn tập thể nay hợp tác xã, tập đoàn sản xuất bị giải thể v. sẽ không được thừa nhận và không xem xét giải quyết. Thứ ba, theo quy định của pháp luật hiện hành, tranh chấp đất đai bao gồm: (i) Tranh chấp về quyền sử dụng đất (QSDĐ) mà người sử dụng đất có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (GCNQSDĐ) hoặc người sử dụng đất tuy chưa có GCNQSDĐ nhưng có một trong các loại giấy tờ quy định tại khoản 1, 2 và 5 Điều 50 Luật đất đai năm 2003 (gọi chung là giấy tờ hợp lệ về đất đai); (ii) Tranh chấp về QSDĐ mà người sử dụng đất không có GCNQSDĐ hoặc người sử dụng đất không có giấy tờ hợp lệ về đất đai. Xét về bản chất, tranh chấp về QSDĐ mà người sử dụng đất có GCNQSDĐ hoặc người sử dụng đất tuy chưa có GCNQSDĐ nhưng có một trong các loại giấy tờ hợp lệ về đất đai thì đây là một dạng của tranh chấp dân sự.
Bởi lẽ, khoa học pháp lý nước ta quan niệm QSDĐ là một loại quyền về tài sản (một loại quyền năng dân sự vì: Hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất là 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự; (ii) Quan hệ đất đai là quan hệ tài sản thuộc đối tượng điều chỉnh của pháp luật dân sự; (iii) Người sử dụng đất có một số quyền năng có tính chất định đoạt đối với quyền sử dụng đất như quyền chuyển nhượng quyền sử dụng đất, quyền cho thuê quyền sử dụng đất, quyền để thừa kế quyền sử dụng đất, quyền tặng cho quyền sử dụng đất …Do đó, loại tranh chấp này thuộc thẩm quyền giải quyết của Toà án nhân dân. Đối với tranh chấp về QSDĐ mà người sử dụng đất không có GCNQSDĐ hoặc người sử dụng đất không có giấy tờ hợp lệ về đất đai thì đây là một dạng tranh chấp mang tính chất hành chính. Bởi lẽ, việc cấp GCNQSDĐ là một hoạt động quản lý nhà nước do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện. Hơn nữa, việc xác định lý do vì sao người sử dụng đất chưa có GCNQSDĐ hoặc chưa có giấy tờ hợp lệ về đất đai thuộc thẩm quyền của các cơ quan quản lý đất đai.
Vì vậy, việc giải quyết tranh chấp này thuộc thẩm quyền của Ủy ban nhân dân (UBND) (UBND cấp tỉnh và UBND dân cấp huyện). Thứ tư, trên thực tế, đất đai được sử dụng vào các mục đích khác nhau. Quan hệ đất đai liên quan đến lợi ích của nhiều đối tượng trong xã hội: Nhà nước, cộng đồng dân cư, tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, cơ sở tôn giáo, tổ chức, cá nhân nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài sử dụng đất tại Việt Nam. Do đó, tranh chấp đất đai phát sinh không chỉ liên quan đến lợi ích của một bên mà còn liên quan đến lợi ích của nhiều bên.
Vì vậy, tranh chấp đất đai nếu không giải quyết nhanh chóng, dứt điểm, kịp thời thì sẽ gia tăng sự phức tạp. Trong vài năm trở lại đây, xuất hiện ngày càng nhiều các vụ việc tranh chấp đông người, có tổ chức, kéo dài và nếu bị kẻ xấu lợi dụng lôi kéo, kích động, xúi giục thì dễ trở thành “điểm nóng” tiềm ẩn nguy cơ mất ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội. 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Hơn nữa, do tính chất phức tạp của nguồn gốc sử dụng đất cũng như sự xáo trộn của quan hệ đất đai qua các thời kỳ nên tranh chấp đất đai là một trong những loại tranh chấp có tính chất gay gắt, phức tạp nhất. Trên thực tế, việc giải quyết tranh chấp đất đai gặp rất nhiều khó khăn, phức tạp; đặc biệt là các tranh chấp đất tôn giáo, tranh chấp về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất v.
Thứ năm, quan hệ đất đai có liên quan đến những quan hệ xã hội khác thuộc phạm vi điều chỉnh của một số đạo luật như Bộ luật dân sự, Luật xây dựng, Luật nhà ở, Luật bảo vệ môi trường, Luật kinh doanh bất động sản, Luật bảo vệ và phát triển rừng v. Trên thực tế tranh chấp đất đai xảy ra liên quan đến nhà ở, công trình xây dựng, cây cối và vật kiến trúc khác v. Nên khi giải quyết tranh chấp đất đai, cơ quan nhà nước có thẩm quyền không chỉ áp dụng Luật đất đai mà còn áp dụng các đạo luật khác có liên quan để xem xét, giải quyết.