CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VẬN TẢI HÀNG HÓA TRÊN TUYẾN ĐƯỜNG SẮT LIÊN VẬN QUỐC TẾ 1. TỔNG QUAN VỀ PHƯƠNG THỨC VẬN TẢI HÀNG HÓA BẰNG ĐƯỜNG SẮT Vận tải đường sắt có lịch sử phát triển rất lâu đời, bắt đầu vào thế kỷ 6 TCN ở Hy Lạp cổ đại. Được xây dựng vào thế kỷ 6 TCN, tuyến đường ray Diolkos dài 6,4 km là tuyến đường ray đầu tiên trên thế giới, giúp đưa thuyền bè qua lại một cách an toàn tới biển Aegea. Sơ khai, những con tàu được đặt trên các xe chở có bánh lăn, di chuyển trên nền đá vôi và có hai rãnh song song rộng 1,5m.
Theo thời gian, đường ray và tàu hỏa bắt đầu xuất hiện và phát triển tại các khu vực trên thế giới. Vào khoảng những năm 1550, đường ray làm bằng gỗ đã xuất hiện ở châu Âu và những tuyến đường ray đầu tiên cũng đã được xây dựng ở Anh vào đầu thế kỷ XVII. Đến cuối thế kỷ XVIII, đường ray làm bằng sắt bắt đầu xuất hiện nhằm phục vụ cho hoạt động đi lại và thương mại. Điều này đã chứng minh cho sự hiệu quả của một phương thức vận tải mới lúc bấy giờ.
Hàng loạt các sáng chế về đầu máy hơi nước, động cơ và công trình đường sắt được xây dựng, nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của ngành đường sắt, tiêu biểu là sự ra đời của đường sắt tốc độ cao. Tại Việt Nam, tuyến đường sắt Sài Gòn – Mỹ Tho dài 70 km được xây dựng vào năm 1881 đã đánh dấu cho sự ra đời của đường sắt Việt Nam. Đây cũng là tuyến đường sắt đầu tiên của Đông Dương do người Pháp xây dựng với mục đích đi tới các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long để khai thác vùng đất giàu có này. Ngày 20/7/1885, chuyến tàu đầu tiên của Việt Nam được khởi hành.
Theo thời gian, các tuyến đường sắt Việt Nam được khôi phục và xây dựng nhằm đáp ứng nhu cầu đi lại của hành khách và vận chuyển hàng hóa. Dưới góc độ của đề tài nghiên cứu, chúng ta sẽ chỉ tập trung đến mục đích vận chuyển hàng hóa của đường sắt. Khái niệm của vận tải hàng hóa bằng đường sắt Vận tải hàng hóa bằng đường sắt là một hình thức chuyên chở hàng hóa trên một phương tiện có bánh chạy gọi là tàu hỏa và chạy trên một loại đường đặc biệt, gọi là đường ray. Đường ray được thiết kế gồm hai thanh thép chạy song song với nhau và được đặt trên các thanh ngang làm bằng gỗ, bê tông hoặc sắt thép, gọi là tà vẹt.
8 Khoảng cách giữa hai thanh ray gọi là khổ đường. Các thanh ray và tà vẹt được đặt trên nền có khả năng chịu lực nén lớn như nền rải đá dăm, nền bê tông,. Đoàn tàu hỏa sẽ chạy trên đường ray, nối các toa xe phía sau chở hàng hóa hoặc container để di chuyển đến điểm đích. Đặc điểm của phương thức vận tải hàng hóa bằng đường sắt Là một trong những ngành công nghiệp lâu đời nhất tại Việt Nam, ngành đường sắt đã và đang không ngừng cải tiến và nâng cao chất lượng để đáp ứng nhu cầu của thời đại.
Nhờ vậy, hành trình của những chuyến tàu được rút ngắn đáng kể và mức độ an toàn cho từng kiện hàng chuyên chở cũng được tăng lên. Vận tải đường sắt khẳng định chỗ đứng vững chắc của mình, không chỉ bởi xu hướng luôn không ngừng đổi mới trong việc áp dụng khoa học công nghệ mà còn bởi những thế mạnh mà vận tải đường sắt đã vốn có sẵn. Vận tải hàng hóa đường sắt có những tính chất riêng biệt sau đây: Tính phân tán rộng. Vận tải đường sắt khai thác và hoạt động tại nhiều khu vực địa lý, không bị giới hạn tại một quốc gia mà còn mở rộng trên phạm vi thế giới.
Bất kỳ một khu vực nào, nếu có đủ điều kiện về cơ sở hạ tầng và trang thiết bị xây dựng cho vận tải đường sắt, những chuyến tàu hỏa đều có thể khai thác và hoạt động tại đó. Tại Việt Nam, hệ thống đường sắt được phân bố dọc theo chiều Bắc – Nam, nối liền ba miền đất nước. Tính liên tục, thường xuyên. Vận tải đường sắt hoạt động hàng ngày với lịch trình cố định, cụ thể.
Các đoàn tàu chuyên chở hàng hóa đi và đến giữa các địa điểm một cách thường xuyên. Sau khi hoàn thành xong một hành trình, đoàn tàu lại tiếp tục nhận hàng và chuyên chở. Tính chuyên dùng. Cơ sở hạ tầng vật chất của vận tải đường sắt là hoàn toàn riêng biệt, các hệ thống thông tin tín hiệu và cầu đường hầm là chuyên dùng cho ngành vận tải đường sắt, vì vậy không có bất kỳ phương tiện vận tải nào khác cùng sử dụng chung với đường sắt.
Tính kết nối. Trên mạng lưới đường sắt, các bộ phận đầu máy, toa xe, hệ thống tín hiệu là những bộ phận khác nhau nhưng lại ăn khớp chính xác và chặt chẽ với nhau theo một quy định tác nghiệp thống nhất để có thể thực hiện biểu đồ chạy tàu. 9 Ưu và nhược điểm của vận tải hàng hóa đường sắt Ưu điểm: Năng lực vận tải lớn, chuyên chở đa dạng các mặt hàng. Vận tải đường sắt có khả năng vận chuyển hàng hóa có khối lượng lớn, kích thước cồng kềnh, hàng siêu trường, siêu trọng trong một quãng đường dài.
Các mặt hàng vận chuyển bằng đường sắt rất đa dạng như hàng tiêu dùng, thực phẩm, hàng nông sản, hàng đông lạnh, hàng phục vụ sản xuất, hàng công nghiệp, máy móc thiết bị,… Chi phí vận tải thấp hơn so với phương thức vận tải đường bộ. Giá cước rẻ, ít biến động và không bị ảnh hưởng quá nhiều vào chi phí nhiên liệu do mức tiêu hao nhiên liệu của đường sắt thấp. Không bị ảnh hưởng nhiều bởi các điều kiện khí hậu, thời tiết. Ưu điểm này vượt trội hơn so với vận tải đường biển và đường hàng không.
Thời gian vận chuyển nhanh hơn so với đường biển và lịch tàu chạy cố định, ít xê dịch. Điều này sẽ giúp cho người sử dụng dịch vụ vận tải chủ động trong kế hoạch kinh doanh. Hàng hóa đảm bảo an toàn. Do tính chất chuyên dùng, tuyến đường sắt được thiết kế chỉ dành riêng cho tàu hỏa, không có sự tham gia của bất kỳ phương tiện nào khác giúp tránh các vụ va chạm và tình trạng tắc nghẽn.
Nhược điểm: Vận tải đường sắt có một yếu điểm, đó là không linh hoạt. Hoạt động vận tải chỉ có thể diễn ra tại các khu vực có tuyến đường sắt. Do đó, ở một số địa điểm, đường sắt cần kết hợp với các phương thức vận tải khác để đi sâu vào địa điểm đó. So sánh đặc điểm của vận tải đường sắt với các phương thức vận tải khác Bảng 1.1 – Bảng so sánh ưu và nhược điểm giữa các phương thức vận tải (1 là tốt nhất, nhanh nhất và rẻ nhất; 5 là kém nhất, chậm nhất và đắt nhất) Tiêu chí Đường sắt Đường bộ Đường biển Đường Đường ống hàng không Thời gian 3 2 4 1 5 Tính đều 4 2 5 3 1 đặn Độ tin cậy 3 2 4 5 1 10 Năng lực 3 4 1 2 5 vận chuyển Tính linh 2 1 4 3 5 hoạt Chi phí 2 3 1 5 4 Nguồn: Cuốn sách “Logistics và vận tải quốc tế”, HVNH Qua bảng 1.1, chúng ta có thể thấy rằng: Không có một phương thức vận tải nào là tối ưu nhất.
Mỗi phương thức vận tải đều có những lợi thế và yếu điểm nhất định. Trong khi, chi phí của vận tải đường biển là rẻ nhất thì thời gian vận chuyển là lâu nhất. Ngược lại, vận tải đường hàng không có thời gian vận chuyển nhanh nhất nhưng chi phí lại đắt nhất. Vận tải đường bộ tuy linh hoạt, có thể dễ dàng xử lý sự cố trong quá trình vận chuyển nhưng năng lực vận tải lại hạn chế.
Vì vậy, tùy thuộc vào từng loại hàng hóa và hành trình vận chuyển mà các doanh nghiệp sẽ lựa chọn phương thức vận tải phù hợp hoặc có thể áp dụng kết hợp vận tải đa phương thức. Tại Việt Nam, vận tải đường biển và vận tải đường bộ vẫn là hai hình thức chuyên chở được khai thác phổ biến nhất, trong khi vận tải đường sắt dù có những ưu thế nhất định nhưng vẫn chưa được khai thác triệt để. Vận chuyển hàng hóa quốc tế là hoạt động di chuyển hàng hóa từ lãnh thổ quốc gia này sang lãnh thổ quốc gia khác. Tuy nhiên hành trình vận chuyển ấy trở nên khó khăn hơn bao giờ hết trong thời kỳ toàn cầu đang phải đối diện với đại dịch.
Những hậu quả tiêu cực do yếu tố dịch bệnh gây ra đã khiến cho các quốc gia ngần ngại trong việc mở cửa biên giới và do vậy hàng loạt các chỉ thị phòng dịch được ban hành nhằm ứng phó trước hàng loạt các làn sóng lây nhiễm đến từ các quốc gia khác. Chính yếu tố này là rào cản khiến cho hoạt động lưu thông hàng hóa qua biên giới diễn ra trì trệ, tắc nghẽn. Là quốc gia láng giếng và có hoạt động trao đổi thương mại nhộn nhịp với Trung Quốc, Việt Nam cũng đã gặp rất nhiều thách thức khi muốn vận chuyển hàng hóa sang nước bạn bởi tình hình dịch bệnh diễn biến vô cùng phức tạp tại các tỉnh biên giới khiến Trung Quốc liên tục ban hành những biện pháp nghiêm ngặt và khắt khe để hạn chế số ca lây nhiễm. Để tuân thủ những biện pháp hạn chế dịch bệnh, thủ tục kiểm dịch, đánh giá chất lượng hàng thông quan tại các cửa khẩu diễn ra khắt khe hơn, chặt chẽ hơn và kéo dài thời gian hơn.
Và đây chính là nguyên nhân khiến cho vận tải 11 đường bộ đang loay hoay tìm cách giải quyết do thời gian thông quan chậm trong khi số lượng xe đến các cửa khẩu ngày càng tăng. So với các phương thức, vận tải đường bộ có thời gian vận chuyển khá nhanh nhưng với tình trạng thời gian thông quan kéo dài thì liệu rằng việc cứ mãi sử dụng loại hình vận tải đường bộ có phải là một hướng đi hiệu quả cho các doanh nghiệp? Khi chuỗi cung ứng có thể gián đoạn ở bất kỳ thời điểm nào, việc hàng hóa có thể đáp ứng nhanh nhất nhu cầu cấp thiết cho thị trường mục tiêu sẽ là đòn bẩy giúp gia tăng hoạt động thương mại. Nếu có thể đáp ứng nhu cầu trong thời gian nhanh nhất thì vận chuyển bằng đường hàng không là một giải pháp. Tuy nhiên, rõ ràng so với các phương thức vận tải, giá cước vận tải hàng không là cao nhất.