Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu Trong chƣơng này sẽ trình bày một số khái niệm liên quan, tổng quan những nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam về vấn đề nâng cao nhận thức cộng đồng về biến đổi khí hậu và các hiện tƣợng KTTV nguy hiểm và đặc điểm, phạm vi đối tƣợng nghiên cứu. Chương 2: Số liệu và phương pháp nghiên cứu Trong chƣơng này sẽ trình bày về các phƣơng pháp và số liệu đƣợc sử dụng phục vụ nghiên cứu của luận văn. Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.
Một số khái niệm Tất cả những khái niệm này đều đƣợc trích chính các từ Luật Khí tƣợng Thủy văn đã đƣợc Quốc hội thông qua vào năm 2015. - Khí tƣợng thủy văn (KTTV) là cụm từ chung chỉ các chuyên ngành khí tƣợng, thủy văn và hải văn. - Khí tƣợng là trạng thái của khí quyển, quá trình diễn biến của các hiện tƣợng tự nhiên trong khí quyển. - Thủy văn là trạng thái, quá trình diễn biến và sự vận động của nƣớc sông, suối, kênh, rạch, hồ.
- Quan trắc khí tƣợng thủy văn là việc quan sát, đo đạc trực tiếp hoặc gián tiếp một cách có hệ thống các thông số biểu hiện trạng thái, hiện tƣợng, quá trình diễn biến của khí quyển, nƣớc sông, suối, kênh, rạch, hồ và nƣớc biển. - Thời tiết là trạng thái của khí quyển tại một thời điểm và khu vực cụ thể đƣợc xác định bằng các yếu tố và hiện tƣợng khí tƣợng. - Dự báo khí tƣợng thủy văn là đƣa ra thông tin, dữ liệu về trạng thái, quá trình diễn biến và hiện tƣợng khí tƣợng thủy văn trong tƣơng lai ở một khu vực, vị trí với khoảng thời gian xác định. - Cảnh báo khí tƣợng thủy văn là đƣa ra thông tin, dữ liệu về nguy cơ xảy ra các hiện tƣợng khí tƣợng thủy văn nguy hiểm, bất thƣờng có thể ảnh hƣởng hoặc gây thiệt hại về ngƣời, tài sản và môi trƣờng.
- Thiên tai khí tƣợng thủy văn là hiện tƣợng khí tƣợng thủy văn bất thƣờng có thể gây thiệt hại về ngƣời, tài sản, ảnh hƣởng đến môi trƣờng, điều kiện sống và các hoạt động kinh tế - xã hội. - Khí hậu là tổng hợp các điều kiện thời tiết ở một khu vực nhất định, đặc trƣng bởi các đại lƣợng thống kê dài hạn của các yếu tố khí tƣợng tại khu vực đó. - Biến đổi khí hậu: Là sự thay đổi của khí hậu đƣợc quy trực tiếp hay gián tiếp là do hoạt động của con ngƣời làm thay đổi thành phần của khí quyển toàn cầu và 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đóng góp thêm vào sự biến động của tự nhiên trong các thời gian có thể so sánh đƣợc. - Hiện tƣợng KTTV nguy hiểm: Hiện tƣợng KTTV nguy hiểm là trạng thái, diễn biến thất thƣờng của các yếu tố KTTV có thể gây ra thiệt hại về ngƣời và tài sản ảnh hƣởng đến môi trƣờng, điều kiện sống và các hoạt động kinh tế xã hội.
- Thiên tai là hiện tƣợng tự nhiên bất thƣờng có thể gây thiệt hại về ngƣời, tài sản, môi trƣờng, điều kiện sống và các hoạt động kinh tế - xã hội, bao gồm: bão, áp thấp nhiệt đới, lốc, sét, mƣa lớn, lũ, lũ quét, ngập lụt, sạt lở đất do mƣa lũ hoặc dòng chảy, sụt lún đất do mƣa lũ hoặc dòng chảy, nƣớc dâng, xâm nhập mặn, nắng nóng, hạn hán, rét hại, mƣa đá, sƣơng muối, động đất, sóng thần và các loại thiên tai khác. - Rủi ro thiên tai là thiệt hại mà thiên tai có thể gây ra về ngƣời, tài sản, môi trƣờng, điều kiện sống và hoạt động kinh tế - xã hội. - Rủi ro thiên tai đƣợc định nghĩa là khả năng xảy ra các thay đổi nghiêm trọng trong các chức năng bình thƣờng của một cộng đồng hay một xã hội ở một giai đoạn thời gian cụ thể, do các hiểm họa tự nhiên tƣơng tác với các điều kiện dễ bị tổn thƣơng của xã hội, dẫn đến các ảnh hƣởng bất lợi rộng khắp đối với con ngƣời, vật chất, kinh tế hay môi trƣờng, đòi hỏi phải ứng phó khẩn cấp để đáp ứng các nhu cầu cấp bách của con ngƣời và có thể phải cần đến sự hỗ trợ từ bên ngoài để phục hồi (IPCC, 2012). Rủi ro thiên tai xuất hiện từ việc kết hợp giữa hiểm họa tự nhiên và tính dễ bị tổn thƣơng của các yếu tố bị phơi bày trƣớc hiểm họa, và làm tăng khả năng không thực hiện các chức năng bình thƣờng của xã hội khi thiên tai xảy ra.
- Trẻ em dễ bị tổn thƣơng là nhóm ngƣời có đặc điểm và hoàn cảnh khiến họ có khả năng phải chịu nhiều tác động bất lợi hơn từ thiên tai so với những nhóm ngƣời khác trong cộng đồng. - Phòng, chống thiên tai là quá trình mang tính hệ thống, bao gồm hoạt động phòng ngừa, ứng phó và khắc phục hậu quả thiên tai. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Truyền thông: Truyền thông là một quá trình trong đó ngƣời làm công tác truyền thông (tuyên truyền viên) truyền đạt các thông tin (thông điệp truyền thông) tới ngƣời nhận thông tin nhằm mục đích nâng cao kiến thức, thay đổi nhận thức, thái độ và hành vi của ngƣời nhận thông tin thông qua các cách tiếp cận, hình thức và phƣơng tiện khác nhau. - Trung tâm Khí tƣợng Thủy văn quốc gia là tổ chức sự nghiệp công lập trực thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng, thực hiện chức năng điều tra cơ bản, dự báo, thông tin tƣ liệu khí tƣợng thủy văn, quan trắc môi trƣờng không khí và môi trƣờng nƣớc, quan trắc định vị sét, giám sát biến đổi khí hậu phục vụ phòng, chống thiên tai, phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh, quốc phòng trên phạm vi cả nƣớc; tổ chức thực hiện các dịch vụ công khác theo quy định của pháp luật.
Những nghiên cứu trên thế giới Từ năm 1995, Chƣơng trình môi trƣờng của Liên Hợp Quốc (UNEP) đã xuất bản cuốn “Hãy hành động: hƣớng dẫn hành động cho bạn và cộng đồng”. Trong cuốn này đã kêu gọi cộng đồng hãy mở rộng cơ hội cho các em đƣợc đào tạo, đƣợc nâng cao nhận thức về môi trƣờng thông qua các bài giảng trên lớp. Tổ chức Khí tƣợng thế giới (WMO), tiền thân là Tổ chức Khí tƣợng quốc tế thành lập năm 1873, có nhiệm vụ trọng tâm là hỗ trợ các quốc gia phục vụ công tác khí tƣợng thủy văn để bảo vệ tính mạng và tài sản của ngƣời dân trƣớc các thiên tai liên quan đến thời tiết và khí hậu, giữ gìn môi trƣờng tự nhiên và đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nƣớc. Theo báo cáo của Tổ chức Khí tƣợng thế giới (WMO), hơn 70% thiên tai trên toàn cầu xảy ra do các hiện tƣợng khí tƣợng thuỷ văn (KTTV), do vậy trách nhiệm của các cơ quan KTTV của các quốc gia là phải đảm bảo thông tin về các hiện tƣợng khí tƣợng thuỷ văn nguy hiểm nhằm tránh tổn thất về ngƣời và của cho nhân dân của mình (WMO, 2006).
Năm 1994, Tổ chức Khí tƣợng thế giới (WMO) đã sáng lập ra Chƣơng trình Phục vụ Thời tiết cộng đồng (PWS) để hỗ trợ các nƣớc thành viên trong việc cung cấp các thông tin dự báo về thời tiết, khí hậu cho ngƣời dân để hỗ trợ các hoạt động hàng ngày, cung cấp các cảnh báo và thông tin về tác động của thời tiết, cực trị khí 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hậu cho các nhà chức trách nhằm mục đích hỗ trợ nhiệm vụ bảo vệ tính mạng, tài sản của ngƣời dân. Chƣơng trình PWS đặc biệt chú trọng đến công tác giáo dục, nâng cao nhận thức cộng đồng về hoạt động KTTV và các hoạt động phòng tránh, hỗ trợ ngƣời dân sử dụng các thông tin dự báo, cảnh báo một cách tốt nhất, ngƣời dân có thể hiểu về khả năng tác động tiềm tàng của các hiện tƣợng thời tiết và nhận thức đƣợc cần có những hành động phù hợp (WMO, 2006). Tại Hƣớng dẫn số WMO/No 1354, WMO đã đƣa ra những lý do rất cụ thể rõ ràng về việc cần thiết phải nâng cao nhận thức cộng đồng: (i) Một công dân có khả năng đƣa ra những quyết định sáng suốt về những vấn đề liên quan đến thời tiết, khí hậu và nƣớc là rất cần thiết cho phúc lợi của nhân loại và trái đất. (ii) Các cơ quan KTTV có nghĩa vụ tối đa hoá lợi ích từ công tác phục vụ thời tiết cộng đồng mà kinh phí thu về có đƣợc chính từ túi cộng đồng.
Trong các hoạt động của các cơ quan KTTV quốc gia, mục đích chung của giáo dục cộng đồng là cung cấp thông tin và giáo dục cho sinh viên, học sinh tiểu học và trung học, các nhà hoạch định chính sách và ra quyết định, những ngƣời sử dụng dịch vụ thời tiết công cộng khác về sự khoa học và lợi ích kinh tế xã hội đƣợc bắt nguồn từ thời tiết, khí hậu và nƣớc, các dịch vụ môi trƣờng liên quan. Theo hƣớng dẫn này, nội dung để nâng cao nhận thức cho cộng đồng cần tập trung vào các chủ đề sau: - Vai trò của cơ quan KTTV; - Các dịch vụ thời tiết công cộng đƣợc cung cấp và cách sử dụng chúng; - Thời tiết nguy hiểm và các loại cảnh báo đƣợc ban hành bởi cơ quan KTTV; - Lợi ích kinh tế của dịch vụ thời tiết; - Hiện tƣợng thời tiết (nói chung hoặc đặc thù của một khu vực); - Thuật ngữ khí tƣợng học (đặc biệt là các thuật ngữ sử dụng trong dự báo và cảnh báo); - Công tác khí hậu, thuỷ văn và khí tƣợng thuỷ văn; 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Khí tƣợng thuỷ văn có liên quan đến sự phát triển bền vững và thiên tai; - Các chủ đề về môi trƣờng (ví dụ lỗ thủng tầng ozone, sự nóng lên toàn cầu và biến đổi khí hậu); - Tạo cơ hội để tuyên truyền viên và học sinh học hỏi về thời tiết và khí hậu. Các phƣơng pháp nâng cao nhận thức cộng đồng có thể tập trung áp dụng nhƣ sau: - Sử dụng công nghệ truyền thông mới nhất: Sử dụng công nghệ truyền thông mới nhất nhƣ Internet để cung cấp tài liệu, cung cấp thông tin khí tƣợng và cung cấp liên kết đến các nguồn thông tin khác để đáp ứng nhu cầu cá nhân của ngƣời sử dụng.