Chương 1 LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ ĐẤU THẦU QUA MẠNG 1.1 Những vấn đề cơ bản về đấu thầu 1.1 Khái niệm đấu thầu Đấu thầu là một phương thức giao dịch đặc biệt. Nó dựa vào tính chất cạnh tranh công khai của thị trường. Hiểu đơn giản, đấu thầu là một hoạt động mua sắm đặc biệt mà người mua yêu cầu một hoặc nhiều người bán cung cấp những hàng hóa, dịch vụ mình cần với mức giá tốt nhất, tức là sử dụng đồng tiền một cách hiệu quả nhất. Theo từ điển Tiếng Việt (do Viện ngôn ngữ khoa học biên soạn, xuất bản năm 1998) đấu thầu được giải thích là “đọ công khai, ai nhận làm nhận bán với điều kiện tốt nhất thì được giao cho làm hoặc được bán hàng.
Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam “Đấu thầu là phương thức giao dịch đặc biệt, theo đó người muốn xây dựng một công trình (người gọi thầu) công bố trước các yêu cầu và điều kiện xây dựng công trình để người nhận xây dựng công trình (người dự thầu) công bố giá mà mình muốn nhận. Người gọi thầu sẽ lựa chọn người chủ thầu nào phù hợp với điều kiện của mình, và giá thấp hơn. Phương thức đấu thầu được áp dụng tương đối phổ biến trong việc mua sắm tài sản và xây dựng các công trình tư nhân và Nhà nước”. Theo khái niệm này, đấu thầu bị giới hạn chỉ dành cho lĩnh vực xây lắp, chỉ là một phần trong những hoạt động đấu thầu ngày nay thực hiện.
Theo quy chế đấu thầu hiện nay của Việt nam, đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu đáp ứng các yêu cầu của bên mời thầu. Bên mời thầu là chủ DA, chủ đầu tư hoặc pháp nhân đại diện hợp pháp của chủ DA, chủ đầu tư được giao trách nhiệm thực hiện công việc đấu thầu. Nhà thầu là tổ chức kinh tế có đủ tư cách pháp nhân tham gia đấu thầu. Nhà thầu là nhà xây dựng trong đấu thầu xây 5 lắp, là nhà cung cấp trong đấu thầu mua sắm hàng hóa, nhà tư vấn trong đấu thầu tuyển chọn tư vấn, là nhà đầu tư trong đấu thầu lựa chọn đối tác đầu tư.
Theo Điều 4, Luật Đấu thầu số 43/2013/QH13 của Việt Nam, thì “đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu để ký kết và thực hiện hợp đồng cung cấp dịch vụ tư vấn, dịch vụ phi tư vấn, mua sắm hàng hóa, xây lắp; lựa chọn nhà đầu tư để ký kết và thực hiện hợp đồng dự án đầu tư theo hình thức đối tác công tư, dự án đầu tư có sử dụng đất trên cơ sở bảo đảm cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế”. Từ các định nghĩa được trích dẫn ở trên, bản chất của đấu thầu là hoạt động mua bán đặc biệt, trong đó người mua- thường là bên mời thầu có quyền chọn người bán- nhà thầu tốt nhất một cách công khai theo một quy trình nhất định. Trong đấu thầu, tính cạnh tranh của các nhà thầu được xem xét như là yếu tố quyết định. Trước đây, khi nền kinh tế Việt Nam còn ở chế độ bao cấp, người mua không có quyền lựa chọn những hàng hóa phù hợp, thậm chí còn mua theo kiểu tem phiếu.
Chỉ đến khi nền kinh tế Việt Nam theo chế độ kinh tế thị trường định hướng XHCN thì tính cạnh tranh xuất hiện, người mua được quyền quyết định chọn người bán. Khái niệm về đấu thầu cũng dần được hình thành và được chấp nhận như một điều tất yếu.2 Đặc điểm của hoạt động đấu thầu Đấu thầu và đấu giá thường được hiểu là giống nhau. Tuy nhiên, trong hai hình thức này có những sự khác biệt cơ bản. Đấu giá hàng hoá là hoạt động thương mại, theo đó người bán hàng tự mình hoặc thuê người tổ chức đấu giá thực hiện việc bán hàng hoá công khai để chọn người mua trả giá cao nhất.
Đấu giá là việc tạo ra sự bình đẳng và môi trường cạnh tranh công bằng khi tất cả người tham gia trả giá đều có cơ hội ngang nhau, giúp quan hệ mua bán diển ra nhanh chóng, với thời gian và địa điểm xác định, thúc đẩy trao đổi thương mại phát triển. Trong khi đó, đấu thầu là khi bên mua có thể lựa chọn được người cung ứng hàng hóa, dịch vụ thỏa mãn tốt nhất yêu cầu mình đặt ta, giảm chi phí 6 đầu tư và tăng lợi ích cho mua sắm hàng hóa, tìm kiếm người cung ứng dịch vụ, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh về giá cả, năng lực, chất lượng của hàng hóa, dịch vụ đó. Đấu thầu có những đặc điểm chung với các hoạt động thương mại khác. Cụ thể là đấu thầu hàng hóa, dịch vụ được thực hiện bởi những nhà thầu tham dự có tư cách pháp nhân; được thực hiện nhằm mục đích sinh lời; có đối tượng là các hàng hóa, dịch vụ được phép lưu thông theo quy định của Pháp luật và quyền, nghĩa vụ của các bên tham gia đấu thầu được xác lập theo những hình thức pháp lý nhất định do pháp luật quy định.
Bên cạnh đó, đấu thầu cũng có những đặc trưng cơ bản liên quan đến quy mô bên mua và bên bán, đối tượng mua sắm, giá mua-bán, và hành lang pháp lý của đấu thầu. Thứ nhất, người mua có quyền lựa chọn người bán với quy mô lớn. Sự lựa chọn trong hoạt động đấu thầu đặc biệt hơn mua bán hàng hóa thông thường vì người mua sẽ đưa ra các yêu cầu và tổ chức một “cuộc thi” để những người bán có khả năng tới tham dự và cạnh tranh với nhau. Đấu thầu hàng hóa, dịch vụ là một quá trình gồm nhiều giai đoạn.
Muốn tiến hành hoạt động đấu thầu, các bên phải thực hiện qua nhiều giai đoạn mời thầu, dự thầu, mở thầu, xét thầu, xếp hạng và lựa chọn nhà thầu, công bố kết quả đấu thầu đến ký kết hợp đồng. Mỗi giai đoạn của quá trình đấu thầu đều hướng tới một mục tiêu khác nhau nhưng giữa chúng vẫn có mối liên hệ mật thiết, gắn bó. Vì vậy, quy mô của sự lựa chọn trong hoạt động đấu thầu lớn hơn hẳn các hoạt động mua bán khác. Thứ hai, hàng hóa trong hoạt động đấu thầu thường có giá trị lớn, số lượng nhiều hoặc có yêu cầu khắt khe về kỹ thuật.
Điều kiện để nhiều người bán quan tâm đến cuộc đấu thầu thường là người mua phải đem lại lợi ích cho bên bán bằng cách đặt hàng với số lượng lớn hoặc giá trị hàng hóa cao, kéo dài trong tương lai. Hoặc một trường hợp khác là khi hàng hóa, dịch vụ có yêu cầu đặc biệt về kỹ thuật, không thể áp dụng hình thức mua bán thông thường mà phải tổ chức đấu thầu. Khi đã đăng yêu cầu trên 7 các phương tiện thông tin đại chúng, người bán hàng phù hợp sẽ tìm đến cuộc đấu thầu và đưa ra các thỏa thuận. Thứ ba, trong đấu thầu có nhiều mức giá khác nhau mà các bên tham gia phải phân biệt được.
Muốn đạt được thỏa thuận khi đấu thầu, cả người bán và người mua cần nắm được các mức giá của một cuộc đấu thầu. Khi bắt đầu, bên mời thầu đưa ra một mức ngân sách có thể để người bán dựa vào đó giới thiệu những sản phẩm đạt đủ yêu cầu với mức giá thấp hơn hoặc bằng mức ngân sách. Mức ngân sách không phải là giá mua mà là giá trần của sản phẩm thường gọi là giá gói thầu. Mỗi người mua sẽ đưa ra các mức giá khác nhau.
Mức giá cuối cùng của sản phẩm sẽ là mức giá của nhà thầu trúng tuyển và được đưa vào ký kết hợp đồng chính thức. Thứ tư, cơ sở pháp lý của đấu thầu là các loại hồ sơ mời thầu, đấu thầu Đấu thầu hàng hóa, dịch vụ được thực hiện dưới hình thức pháp lý là hồ sơ mời thầu và hồ sơ dự thầu. Hồ sơ mời thầu là văn bản do bên mời thầu lập ra, trong đó thể hiện đầy đủ những yêu cầu về mặt kỹ thuật, tài chính, thương mại… của hàng hóa, dịch vụ cần mua sắm, sử dụng và những điều kiện khác của gói thầu. Căn cứ vào hồ sơ dự thầu, bên mời thầu xem xét, lựa chọn người thắng cuộc để ký kết hợp đồng.
Những hồ sơ này chính là những căn cứ pháp lý làm xác lập, thay đổi, chấm dứt quyền và nghĩa vụ giữa các bên trong quan hệ đấu thầu hàng hóa, dịch vụ. Thứ năm, trong đấu thầu có rất nhiều các khoản đặt cọc. Thông thường, trong mua bán, người ta hay sử dụng việc đặt cọc để đảm bảo cho việc mua hàng hay người mua là người chi trả các khoản đặt cọc. Tuy nhiên, khi tham gia đấu thầu, các nhà thầu tức là người bán lại phải thực hiện nhiều lần đặt cọc khác nhau trong cả quá trình như bảo đảm dự thầu, bảo lãnh hợp đồng, bảo lãnh tạm ứng dự án.
Vì việc tổ chức đấu thầu diễn ra phức tạp và đòi hỏi khá nhiều chi phí như thành lập tổ chuyên gia đấu thầu, tổ kiểm định, tổ 8 chức buổi đấu thầu … nên những khoản đặt cọc này sẽ đảm bảo cho bên mời thầu không bị thiệt khi nhà thầu bỏ tham gia đấu thầu. Đặc điểm cuối cùng là tiêu chí lựa chọn. Trong các hoạt động mua sắm khác, tiêu chí lựa chọn có thể là giá cả, mối quan hệ tùy theo mục tiêu hướng tới của các bên tham gia. Tuy nhiên, trong hoạt động đấu thầu, tiêu chí lựa chọn quan trọng nhất là kỹ thuật, đó là tiêu chí tiên quyết cho mọi đánh giá.
Vì bên mời thầu luôn đưa ra mức giá trần cho nhà thầu nên giá cả không phải là yếu tố được quan tâm đầu tiên, chỉ cần nhỏ hơn và bằng mức giá trần cho phép. Tất cả các hồ sơ dự thầu đều được đánh giá kỹ càng về kỹ thuật, những nhà thầu nào vượt qua được yêu cầu kỹ thuật mới xem xét tới giá cả. Như vậy, bản thân hoạt động đấu thầu đã thể hiện chất lượng của hoạt động mua bán trao đổi.3 Vai trò và ý nghĩa của đấu thầu 1.1 Vai trò của đấu thầu Thứ nhất, hoạt động đấu thầu mang lại lợi ích cho bên mời thầu (người mua) Đấu thầu là một công cụ quan trọng của nền kinh tế thị trường, giúp người mua (bên mời thầu) và người bán (nhà thầu) gặp nhau thông qua cạnh tranh. Nó giúp nhà thầu mua được hàng hóa dịch vụ mình cần một cách tốt nhất, còn chủ đầu tư thì tiết kiệm được chi phí tìm hiểu thông tin về sản phẩm và người cung cấp cũng như được đăng tải miễn phí thông tin yêu cầu của mình trên các phương tiện thông tin đại chúng.