MỞ ĐẦU Biến đổi khí hậu (BĐKH) là vấn đề đang được toàn nhân loại quan tâm. BĐKH đã và đang tác động trực tiếp tới đời sống, kinh tế - xã hội và môi trường toàn cầu. Việt Nam được đánh giá là một trong những nước trên thế giới sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng nhất do BĐKH, trong đó đồng bằng sông Cửu Long và đồng bằng sông Hồng là những khu vực có tính tổn thương đặc biệt cao do nước biển dâng. Huyện Giao Thủy là một huyện ven biển của tỉnh Nam Định, mức độ nhạy cảm và tính tổn thương với tác động của BĐKH và thiên tai rất lớn.
Với BĐKH và kèm theo nó là sự dâng lên của mực nước biển, chắc chắn ảnh hưởng của thiên tai tại khu vực này sẽ gia tăng. Mực nước biển dâng có thể gây hậu quả nghiêm trọng tới sinh kế và cuộc sống của người dân tại khu vực ven biển. Mức độ ảnh hưởng tới kinh tế, xã hội của nước biển dâng là rất rộng lớn. Cộng đồng địa phương ở các quốc gia đang phát triển là thành phần đặc biệt dễ bị tổn thương nhất bởi sự thay đổi khí hậu, phải hứng chịu những ảnh hưởng nghiêm trọng liên quan đến những hiện tượng thời tiết cực đoan mỗi năm ở cả thành thị lẫn nông thôn.
Đồng thời, cộng đồng địa phương luôn có những sáng kiến thích ứng với những trường hợp thay đổi nhất định. Tuy nhiên, có rất ít các nghiên cứu về những kinh nghiệm thích ứng mà người dân đã tích lũy cũng như những biện pháp thích ứng tương lai. Từ những nhận thức trên, chúng tôi đã chọn đề tài “Nghiên cứu và đề xuất các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng tại huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định”. Nghiên cứu nhằm tìm hiểu những biện pháp cộng đồng địa phương sử dụng để đối phó với BĐKH và các hình thức thiên tai nguy hiểm khác nhằm đề xuất các giải pháp thích ứng với BĐKH dựa vào người dân.
Thích ứng với BĐKH dựa vào cộng đồng là một cách thức tiếp cận mới trên thế giới và ở Việt Nam. Đây được xem là hướng tiếp cận bền vững. Nguyễn Thu Hà – Khoa học môi trƣờng [1] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sỹ Chƣơng 1: TỔNG QUAN 1. Biến đổi khí hậu trên thế giới 1.
Những khái niệm cơ bản Khí hậu – Climate: Đặc trưng của thời tiết được đặc trưng bởi các trị số thống kê dài hạn (trung bình, xác xuất các cực trị,…) của các yếu tố khí tượng biến đổi trong một khu vực địa lý. Thời kỳ tính trung bình thường là vài thập kỷ. Theo định nghĩa của Tổ chức khí tượng thế giới: Khí hậu là tổng hợp các điều kiện thời tiết của một khu vực nhất định hoặc đặc trưng bởi các thống kê dài hạn của các biến số của trạng thái khí quyển ở khu vực đó. Xoáy thuận nhiệt đới: là những hệ thống áp thấp được hình thành trên các vùng đại dương nhiệt đới có hoàn lưu xoáy thuận (ngược chiều kim đồng hồ ở Bắc Bán cầu).
Các xoáy thuận nhiệt có tốc gió duy trì cực đại nhỏ hơn 17 m/s được gọi là áp thấp nhiệt đới (tropical depression), từ 17 m/s đến 33 m/s được gọi là bão nhiệt đới (tropical cyclone hoặc tropical storm). Ở Việt Nam, các xoáy thuận nhiệt đới đổ bộ vào Biển Đông thường khá yếu. Bão được phân loại dựa trên cấp gió Beaufort. Nó bao gồm áp thấp nhiệt đới (có sức gió mạnh nhất từ cấp 6 đến cấp 7 và có thể có gió giật.) và bão nhiệt đới (có sức gió mạnh nhất từ cấp 8 trở lên và có thể có gió giật.
Bão từ cấp 10 đến cấp 11 được gọi là bão mạnh; từ cấp 12 trở lên được gọi là bão rất mạnh). Biến đổi khí hậu (theo Công ước khung của Liên hợp quốc về BĐKH - UNFCCC): sự thay đổi của khí hậu được quy trực tiếp hay gián tiếp là do hoạt động của con người làm thay đổi thành phần của khí quyển toàn cầu và đóng góp thêm vào sự biến động khí hậu tự nhiên trong các thời gian có thể so sánh được. Ngoài ra, BĐKH xác định sự khác biệt giữa các giá trị trung bình dài hạn của một tham số hay thống kê khí hậu, trong đó, trung bình được thực hiện trong một khoảng thời gian xác định, thường là vài thập kỷ. Nóng lên toàn cầu – Global warming: Nói một cách chặt chẽ, sự nóng lên và lạnh đi toàn cầu là các xu thế nóng lên và lạnh đi tự nhiên mà Trái đất đã trải qua Nguyễn Thu Hà – Khoa học môi trƣờng [2] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sỹ trong suốt quá trình lịch sử của nó.
Tuy nhiên, hiện nay, thuật ngữ này được dùng để chỉ sự tăng dần nhiệt độ của Trái đất do sự gia tăng nồng độ các khí nhà kính. Nước biển dâng – Sea level rise: Là sự dâng lên của mực nước của đại dương trên toàn cầu, trong đó không bao gồm triều dâng, dâng do bão,… Nước biển dâng tại một vị trí nào đó có thể cao hơn hoặc thấp hơn so với trung bình toàn cầu vì có sự khác nhau về nhiệt độ của đại dương và các yếu tố khác. Công ước khung của Liên Hợp Quốc về BĐKH – UNFCCC: Thường gọi tắt là công ước khí hậu, được hơn 150 quốc gia ký tại Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất đươc tổ thức ở Rio de Janeiro năm 1992. Mục tiêu cuối cùng cuả nó là “ổn định nồng độ khí nhà kính trong khí quyển ở mức có thể ngăn ngừa được sự can thiệp nguy hiểm của con người vào hệ thống khí hậu”.
Công ước không nêu rằng buộc pháp lý về mức phát thải mà chỉ nêu các nước thuộc Phụ lục 1 cần phải quay lại mức phát thải vào năm 1990 và năm 2000. Công ước có hiệu lực vào tháng 3/1998 sau khi nhận được sự phê chuẩn của 50 quốc gia. Hiện nay, đã có hơn 180 quốc gia phê chuẩn. Nghị định thư Kyoto – Kyoto Protocol: Nghị định thư được soạn thảo theo cam kết Berlin, khi có hiệu lực sẽ đòi hỏi các nước trong phụ lục B (các quốc gia phát triển) đáp ứng các mục tiêu giảm phát thải ở mức khác nhau trong giai đoạn 2008 – 2012 đối với khí nhà kính nêu trong Nghị định thư so với mức phát thải năm 1990.
Nghị định thư này được các bên của Công ước khí hậu (UNFCCC) thông qua ở Kyoto, Nhật Bản tháng 12 năm 1997. Ban liên chính phủ về BĐKH – Intergovermental Panel on Climate Change (IPCC): Là tổ chức quốc tế hàng đầu về đánh giá BĐKH do Tổ chức khí tượng thế giới (WMO) và Chương trình môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) thành lập năm 1998. Là tổ chức khoa học liên chính phủ của tất cả các nước là thành viên của Liên Hợp Quốc và Tổ chức Khí tượng Thế giới. Các nhà khoa học của các nước đều có thể đóng góp công sức của mình vào hoạt động của IPCC trên cơ sở tự nguyện.
IPCC không thực hiện các nghiên cứu và chỉ tổng quan, đánh giá cac thông tin khoa học, kỹ thuật, kinh tế - xã hội cập nhật nhất được công bố rộng rãi trên thế giới liên Nguyễn Thu Hà – Khoa học môi trƣờng [3] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sỹ quan tới BĐKH. Ban này chuẩn bị những báo cáo đánh giá và hướng dẫn mới nhất về khoa học BĐKH và các tác động tiềm tàng về môi trường, kinh tế và xã hội, những phát triển về công nghệ, khả năng ứng phó của các quốc gia và quốc tế với BĐKH; và các vấn đề liên quan giữa chúng. IPCC được tổ chức thành 3 nhóm công tác chuyên trách gồm: 1- Đánh giá khoa học của BĐKH; 2- Đánh giá tác động của BĐKH đế môi trường, kinh tế và xã hội; và 3- Đề xuất các chiến lược ứng phó với BĐKH. Ngoài ra còn có một nhóm công tác về kiểm kê khí nhà kính.
Quỹ Môi trường toàn cầu – Global Environment Facility (GEF): Một chương trình tài trợ chung do các nước phát triển lập ra để thực hiện nghĩa vụ cuả họ theo các hiệp ước môi trường quốc tế. GEF phục vụ như cơ chế tài chính lâm thời cho Công ước Khí hậu, đặc biệt để trả chi phí xây dựng báo cáo của các nước không thuộc phụ lục I. Nó cung cấp nguồn hỗ trợ, tài trợ cho phát triển truyền thống bằng các chi trả “các chi phí gia tăng đã được nhất trí” của các nước không thuộc phụ lục I phải chịu khi xây dựng một dự án phát triển nhằm hướng tới những mục tiêu môi trường toàn cầu. Kịch bản BĐKH: Climate Scenario: Là giả định có cơ sở khoa học và độ tin cậy về sự tiến triển trong tương lai của các mối quan hệ giữa kinh tế - xã hội, GDP, phát thải khí nhà kính, BĐKH và mực nước biển dâng.
Ứng phó với BĐKH – Responding to Climate change: Là các hoạt động của con người nhằ m thić h ứng và giảm nhe ̣ các tác nhân gây ra BĐKH. Giảm nhẹ BĐKH – Climate change mitigation: Là những hoạt động nhằm giảm mức độ hoặc cường độ phát thải khí nhà kính. Thích ứng với BĐKH – Climate change adaption: Thích ứng là sự điều chỉnh các hệ thống tự nhiên và con người để phù hợp với môi trường mới hoặc môi trường bị thay đổi. Sự thích ứng với BĐKH là sự điều chỉnh các hệ thống tự nhiên và con người để ứng phó với tác động trong hiện tại và những tác động tiềm tàng trong tương lai của BĐKH, do đó làm giảm bớt tác động có hại và tận dụng những mặt có lợi.
Nguyễn Thu Hà – Khoa học môi trƣờng [4] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sỹ Kế hoạch hành động quốc gia – National Action Plans (NAPs): Kế hoạch hành động của các nước trình lên Hội nghị các bên, vạch ra các bước nhằm hạn chế phát thải khí nhà kính do con người gây ra. Các nước phải nộp các kế hoạch này như là một điều kiện để được tham gia vào Công ước Khí hậu, và do đó, phải thông báo thường kỳ tiến trình của kế hoạch lên Hội nghị các bên. Kế hoạch này là một phần trong Thông báo quốc gia, bao gồm cả việc kiểm kê nguồn phát thải và bể hấp thụ khí nhà kính. Biểu hiện biến đổi khí hậu trên thế giới Bằng chứng về sự nóng lên của hệ thống khí hậu được thể hiện ở sự gia tăng nhiệt độ trung bình của không khí và đại dương trên toàn cầu, tình trạng băng tan và tăng mực nước biển trung bình trở nên phổ biến.