phần Mở đầu và Kết luận, Luận văn được kết cấu gồm 3 chương: 7 Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn về công tác kiểm soát chi thường xuyên Ngân sách nhà nước. Chƣơng 2: Thực trạng công tác kiểm soát chi thường xuyên Ngân sách nhà nước tại Kho bạc nhà nước Đông Triều. Chƣơng 3: Giải pháp tăng cường công tác kiểm soát chi thường xuyên Ngân sách nhà nước tại Kho bạc nhà nước Đông Triều đến năm 2020. 8 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN VỀ CÔNG TÁC KIỂM SOÁT CHI THƢỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1.
Các khái niệm cơ bản và vai trò của kiểm soát chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc qua Kho bạc Nhà nƣớc 1. Khái niệm ngân sách nhà nƣớc Ngân sách nhà nước là phạm trù lịch sử, phản ánh các mối quan hệ kinh tế trong điều kiện kinh tế hàng hóa- tiền tệ và được sử dụng như một công cụ để thực hiện chức năng của Nhà nước. Sự ra đời và tồn tại của NSNN gắn liền với sự ra đời và phát triển của Nhà nước. Tuy tồn tại khá lâu, nhưng đến nay NSNN vẫn được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau và khái niệm về NSNN vẫn chưa được thống nhất.
Nếu xem xét bề ngoài hay chỉ quan tâm về mặt lượng thi NSNN là bảng liệt kê các khoản thu và chi bằng tiền của Nhà nước trong một giai đoạn nhất định. Có ý kiến lại cho rằng, NSNN là một văn kiện được nghị viện soạn thảo và phê chuẩn mà trong đó, các nghiệp vụ tài chính của Nhà nước được dự kiến và cho phép. Có ý kiến cho rằng, NSNN là kế hoạch thu chi hàng năm của Nhà nước được xét duyệt theo trình tự pháp định. Theo luật NSNN năm 2015 được Quốc hội khóa XIII thông qua ngày 25 tháng 6 năm 2015 (Khoản 14 điều 14) “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”.
Tuy nhiên, nếu nhìn nhận theo khái quát và sâu xa hơn thì NSNN phản ánh các mối quan hệ phân phối cơ bản của nền tài chính quốc gia. Về mặt kinh tế NSNN thể hiện trong mối quan hệ kinh tế tài chính giữa Nhà nước với các chủ thể của nền kinh tế trong quá trình hình thành, phân bổ và sử dụng NSNN, quá trình phân phối và phân phối lại thu nhập,… nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế- xã hội của Nhà nước. 9 NSNN có tính niên hạn với niên độ hay năm tài khóa thường là một năm. Ở nước ta hiện nay năm NSNN bắt đầu từ ngày 01 tháng 01 và kết thúc vào ngày 31 tháng 12 năm dương lịch.
NSNN được quản lý thống nhất theo nguyên tắc tập trung, dân chủ, công khai, minh bạch, có phân công, phân cấp quản lý, gắn liền với trách nhiệm. Trong đó, Quốc hội là cơ quan cao nhất có quyền quyết định dự toán và phê chuẩn quyết toán NSNN. NSNN có hai chức năng cơ bản là chức năng phân phối và chức năng giám đốc. Chức năng phân phối của NSNN bao gồm phân phối các khoản thu nhập và các yếu tố đầu vào của sản xuất, đặc biệt là các nguồn lực tài chính.
Chức năng giám đốc thể hiện ở việc giám sát, đôn đốc, kiểm tra bằng đồng tiền gắn liền với quá trình thu, chi NSNN (Dương Đăng Chinh, Phạm Văn Khoan, 2009). NSNN có vai trò rất to lớn trong đời sống kinh tế- xã hội hiện đại. Vai trò đó thể hiện trên các mặt như: vừa là công cụ huy động nguồn tài chính để đảm bảo thực hiện chức năng của Nhà nước, vừa là công cụ điều tiết kinh tế nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế- xã hội, khắc phục những khiếm khuyết của kinh tế thị trường, đảm bảo tiến bộ và công bằng xã hội, góp phần bảo vệ môi trường. NSNN có hai nội dung cơ bản là thu NSNN và chi NSNN.
Thu NSNN bao gồm các khoản tiền nhà nước huy động vào NSNN nhằm đáp ứng nhu cầu chi tiêu và nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của nhà nước. Phần lớn các khoản thu NSNN đều mang tính bắt buộc. Có nhiều nguồn thu NSNN nhưng chủ yếu bao gồm các nguồn thu sau: Thuế, phí, lệ phí, thu từ hoạt động kinh tế của nhà nước, thu từ hoạt động sự nghiệp, tiền thuê đất, sử dụng đất của nhà nước, thu từ hoạt động vốn đầu tư các công trình, đóng góp tự nguyện,. Trong đó nguồn thu từ thuế, phí, lệ phí là nguồn thu chủ yếu chiếm tỷ trọng lớn trong tổng nguồn thu NSNN.
Khái niệm chi ngân sách nhà nƣớc a. Khái niệm chi ngân sách nhà nước Chi ngân sách nhà nước là quá trình phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm trang trải các khoản chi phí của bộ máy nhà nước và thực hiện các mục tiêu kinh tế, chính trị, xã hội, an ninh, quốc phòng. Hay chi NSNN là việc phân phối và sử dụng quỹ ngân sách nhà nước nhằm đảm bảo thực hiện chức năng của nhà nước theo những nguyên tắc nhất định (Dương Đăng Chinh, Phạm Văn Khoan, 2009). 10 Chi ngân sách nhà nước là quá trình phân phối lại các nguồn tài chính đã được tập trung vào ngân sách nhà nước và đưa chúng đến mục đích sử dụng.
Do đó, chi ngân sách nhà nước là những việc cụ thể không chỉ dừng lại trên các định hướng mà phải phân bổ cho từng mục tiêu, từng hoạt động và từng công việc thuộc chức năng của nhà nước (Nguyễn Ngọc Hùng, 2006). Phân loại chi ngân sách nhà nước Có nhiều tiêu thức phân loại chi ngân sách nhà nước: + Theo lĩnh vực hoạt động, chi NSNN bao gồm: Chi quản lý hành chính, chi đầu tư kinh tế, chi cho y tế, chi cho giáo dục, chi cho phúc lợi xã hội, chi cho an ninh quốc phòng + Theo mục đích chi tiêu, chi NSNN bao gồm: chi tích lũy, chi tiêu dùng + Theo thời hạn tác động của các khoản chi, chi NSNN bao gồm: Chi thường xuyên, chi đầu tư phát triển và chi khác (Chi cho vay, chi trả nợ, viện trợ,. Đặc điểm chi ngân sách nhà nước + Chi NSNN thể hiện các quan hệ tài chính - tiền tệ được hình thành trong quá trình phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm bảo đảm các nhu cầu chi tiêu của bộ máy Nhà nước và thực hiện các chức năng chính trị, kinh tế, xã hội của Nhà nước. + Chi NSNN là sự kết hợp hài hoà giữa quá trình phân phối quỹ NSNN để hình thành các quỹ tài chính của các cơ quan, đơn vị và quá trình sử dụng các quỹ tài chính này, tức là quá trình sử dụng các khoản kinh phí được cấp phát từ quỹ NSNN.
+ Chi NSNN là các khoản cấp phát, thanh toán từ quỹ NSNN cho các cơ quan, đơn vị và cá nhân có tính không hoàn lại. Chi NSNN phải đảm bảo phạm vi hoạt động của Nhà nước trên tất cả các lĩnh vực. Quy mô của chi NSNN phụ thuộc vào quy mô các khoản thu của NSNN và những nhiệm vụ chi mà Nhà nước cần phải thực hiện. + Chi NSNN gắn với quyền lực Nhà nước và việc triển khai thực hiện những nhiệm vụ chính trị, kinh tế, xã hội mà Nhà nước đảm nhận.
Quốc hội là cơ quan quyền lực cao nhất quyết định quy mô, nội dung, cơ cấu chi và phân bổ nguồn tài chính cho các mục tiêu quan trọng nhất. Chính phủ là cơ quan hành pháp có nhiệm vụ quản lý và quyết định các khoản chi NSNN. Cơ cấu chi NSNN của các quốc gia và trong từng giai đoạn lịch sử của mỗi quốc gia cũng có sự khác nhau. Điều này nói lên tính đa 11 dạng, phong phú và phức tạp của chi NSNN cũng như công tác kiểm soát chi NSNN trong tiến trình phát triển.
+ Các khoản chi NSNN phải đáp ứng lợi ích quốc gia, lợi ích toàn dân, lợi ích trước mắt cũng như lợi ích lâu dài. Chi NSNN là để duy trì và phát triển đất nước. Chi NSNN thường có quy mô lớn, phức tạp, gắn liền với cung cấp hàng hoá dịch vụ đa dạng, do vậy tác động mạnh mẽ đến môi trường tài chính vĩ mô, tác động đến tổng cung, tổng cầu về vốn tiền tệ. Chính vì lẽ đó Nhà nước phải tự giải quyết trước tiên cung và cầu về tài chính cho mình.
Nếu cung và cầu về tài chính của Nhà nước được cân đối thì tổng cung, tổng cầu về hàng hoá, dịch vụ của xã hội sẽ được kiểm soát và bảo đảm ổn định về tiền lương, giá cả, lãi suất, tỷ giá hối đoái và các phạm trù khác thuộc lĩnh vực tiền tệ.3 Khái niệm kiểm soát chi ngân sách nhà nƣớc a. Khái niệm kiểm soát chi ngân sách nhà nước Kiểm soát chi (KSC) NSNN là quá trình các cơ quan nhà nước có thẩm quyển thực hiện thẩm định, kiểm tra, kiểm soát các khoản chi NSNN theo các chính sách, chế độ, tiêu chuẩn và định mức chi tiêu của nhà nước quy định dựa trên những cơ sở, nguyên tắc, hình thức và phương pháp quản lý tài chính trong từng thời kỳ (Nguyễn Thị Chắt, 2005). Vì vậy kiểm soát chi NSNN được đặt ra đối với mỗi quốc gia, dù đó là quốc gia phát triển hay đang phát triển Kiểm soát chi NSNN là việc kiểm tra, kiểm soát các khoản chi NSNN diễn ra theo các khâu của quy trình NSNN, từ lập dự toán, chấp hành dự toán được phê duyệt đến quyết toán NSNN nhằm đảm bảo mỗi khoản chi NSNN đều có dự toán từ trước, được thực hiện theo đúng dự toán được duyệt, đúng theo tiêu chuẩn định mức, tiêu chuẩn được duyệt, và đem lại hiệu quả kinh tế - xã hội (Nguyễn Thị Chắt, 2005). Kiểm soát chi NSNN qua KBNN: là việc KBNN thực hiện kiểm tra, kiểm soát các khoản chi NSNN theo các chính sách, chế độ, tiêu chuẩn và định mức chi tiêu do Nhà nước quy định theo những nguyên tắc, hình thức và phương pháp quản lý tài chính trong quá trình cấp phát, thanh toán và chi trả các khoản chi của NSNN (Nguyễn Ngọc Hùng, 2006).
Phân loại kiểm soát chi sách nhà nước - Theo tiêu thức thời gian kiểm soát 12 Có thể phân loại kiểm soát chi NSNN thành kiểm soát trước, kiểm soát trong và kiểm soát sau khi nghiệp vụ chi NSNN thực hiện.