Nghiên cứu giải pháp sử dụng hợp lý đất ngập nước nội địa ở tỉnh Quảng Ninh

Luận văn thạc sĩ HUS nghiên cứu giải pháp sử dụng hợp lý vùng đất ngập nước nội địa tại Quảng Ninh, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

• Tác giả: Hà Sao Linh
• Người hướng dẫn: Pgs.Ts Nguyễn Xuân Cự
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Khoa học Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu đề xuất giải pháp sử dụng hợp lý một số vùng đất ngập nước nội địa ở tỉnh Quảng Ninh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC NHỮNG TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU THAM KHẢO
• 1.1. Tổng quan về đất ngập nước
• 1.1.1. Khái niệm đất ngập nước
• 1.1.2. Phân loại đất ngập nước
• 1.2. Phân loại/ Kiểm kê đất ngập nước theo Lê Diên Dực (1989)
• 1.3. Vai trò của đất ngập nước
• 1.3.1. Cung cấp nước cho sinh hoạt
• 1.3.2. Nơi sinh sống lâu đời của các cộng đồng dân cư nông thôn
• 1.3.3. Đất ngập nước là những vùng sản xuất nông nghiệp và thủy sản quan trọng
• 1.3.4. Chắn sóng, chống xói lở, ổn định bờ biển; lưu trữ, chứa và chống ngập úng
• 1.3.5. Là nơi lưu trữ các giá trị về đa dạng sinh học
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp sử dụng hợp lý đất ngập nước tại Quảng Ninh

Đất ngập nước (ĐNN) là một phần quan trọng trong hệ sinh thái, đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì đa dạng sinh học và cung cấp các dịch vụ sinh thái. Tại Quảng Ninh, ĐNN không chỉ là nguồn tài nguyên thiên nhiên mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật quý hiếm. Tuy nhiên, việc quản lý và sử dụng hợp lý ĐNN đang gặp nhiều thách thức do sự phát triển kinh tế và đô thị hóa. Việc áp dụng các giải pháp bền vững là cần thiết để bảo tồn và phát huy giá trị của ĐNN.

1.1. Đặc điểm và vai trò của đất ngập nước tại Quảng Ninh

Đất ngập nước tại Quảng Ninh có diện tích lớn và đa dạng về sinh thái. Chúng không chỉ cung cấp nước cho sinh hoạt mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật. ĐNN còn có vai trò quan trọng trong việc điều hòa khí hậu và bảo vệ môi trường. Theo nghiên cứu, ĐNN tại Quảng Ninh chiếm khoảng 8% diện tích toàn tỉnh, đóng góp lớn vào sự phát triển kinh tế địa phương.

1.2. Tình trạng hiện tại của đất ngập nước tại Quảng Ninh

Hiện nay, ĐNN tại Quảng Ninh đang đối mặt với nhiều vấn đề như ô nhiễm, suy thoái và mất diện tích do các hoạt động khai thác tài nguyên và phát triển đô thị. Các nghiên cứu cho thấy, khoảng 30% diện tích ĐNN đã bị suy giảm chất lượng, ảnh hưởng đến hệ sinh thái và đời sống của người dân.

II. Vấn đề và thách thức trong quản lý đất ngập nước tại Quảng Ninh

Quản lý đất ngập nước tại Quảng Ninh đang gặp nhiều thách thức do sự gia tăng dân số và nhu cầu phát triển kinh tế. Các hoạt động khai thác tài nguyên, xây dựng cơ sở hạ tầng và ô nhiễm môi trường đang làm suy giảm chất lượng ĐNN. Việc thiếu các chính sách bảo vệ và quản lý hiệu quả cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này.

2.1. Tác động của phát triển kinh tế đến đất ngập nước

Sự phát triển kinh tế nhanh chóng tại Quảng Ninh đã dẫn đến việc khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách không bền vững. Các hoạt động như khai thác khoáng sản và xây dựng đô thị đã làm giảm diện tích và chất lượng ĐNN. Theo số liệu, khoảng 20% diện tích ĐNN đã bị biến đổi do các hoạt động này.

2.2. Thiếu chính sách bảo vệ đất ngập nước

Chính sách bảo vệ ĐNN tại Quảng Ninh còn nhiều hạn chế. Việc thiếu các quy định rõ ràng và biện pháp thực thi hiệu quả đã dẫn đến tình trạng khai thác bừa bãi. Nhiều khu vực ĐNN không được bảo vệ đúng mức, dẫn đến suy thoái và mất mát tài nguyên.

III. Phương pháp quản lý và bảo tồn đất ngập nước hiệu quả

Để bảo tồn và sử dụng hợp lý đất ngập nước tại Quảng Ninh, cần áp dụng các phương pháp quản lý bền vững. Các giải pháp này bao gồm việc xây dựng các chính sách bảo vệ, nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển các mô hình quản lý tích cực. Việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế là rất cần thiết.

3.1. Xây dựng chính sách bảo vệ đất ngập nước

Cần thiết lập các chính sách bảo vệ ĐNN rõ ràng và hiệu quả. Các quy định về khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường cần được thực thi nghiêm ngặt. Việc xây dựng các khu bảo tồn ĐNN cũng là một giải pháp quan trọng để bảo vệ đa dạng sinh học.

3.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ đất ngập nước

Giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của ĐNN là rất cần thiết. Các chương trình tuyên truyền, hội thảo và hoạt động cộng đồng có thể giúp người dân hiểu rõ hơn về giá trị của ĐNN và cách bảo vệ chúng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về đất ngập nước

Các nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn về quản lý đất ngập nước tại Quảng Ninh đã cho thấy nhiều kết quả tích cực. Việc áp dụng các mô hình quản lý bền vững đã giúp cải thiện chất lượng ĐNN và nâng cao đời sống của người dân. Các dự án bảo tồn và phục hồi ĐNN đã được triển khai thành công, mang lại lợi ích cho cả môi trường và cộng đồng.

4.1. Các mô hình quản lý bền vững tại Quảng Ninh

Nhiều mô hình quản lý bền vững đã được áp dụng tại Quảng Ninh, như mô hình bảo tồn rừng ngập mặn và phục hồi hệ sinh thái ĐNN. Các mô hình này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn tạo ra nguồn thu nhập cho người dân thông qua du lịch sinh thái.

4.2. Kết quả từ các dự án bảo tồn đất ngập nước

Các dự án bảo tồn ĐNN đã mang lại nhiều kết quả tích cực, như tăng cường đa dạng sinh học và cải thiện chất lượng nước. Theo báo cáo, diện tích ĐNN được phục hồi đã tăng lên 15% trong vòng 5 năm qua, góp phần bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế địa phương.

V. Kết luận và tương lai của đất ngập nước tại Quảng Ninh

Việc quản lý và sử dụng hợp lý đất ngập nước tại Quảng Ninh là một nhiệm vụ cấp bách. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ để bảo vệ và phát triển bền vững ĐNN. Tương lai của ĐNN tại Quảng Ninh phụ thuộc vào các giải pháp quản lý hiệu quả và sự nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của chúng.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo vệ đất ngập nước

Bảo vệ ĐNN không chỉ là trách nhiệm của chính quyền mà còn là của toàn xã hội. ĐNN đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái và cung cấp các dịch vụ thiết yếu cho con người.

5.2. Hướng đi tương lai cho đất ngập nước tại Quảng Ninh

Tương lai của ĐNN tại Quảng Ninh cần được xây dựng trên nền tảng bền vững. Các chính sách và chương trình bảo vệ ĐNN cần được cập nhật và điều chỉnh để phù hợp với tình hình thực tế, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững cho cả môi trường và cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đất ngập nước chiếm khoảng 6% bề mặt Trái Đất với diện tích tương đương 8,6 triệu km2, đóng vai trò là không gian sinh tồn của hơn 70% dân số toàn cầu sinh sống tại các vùng ven biển và lưu vực nội địa. Tại Việt Nam, hệ thống đất ngập nước ước tính đạt 5,81 triệu ha, chiếm khoảng 8% tổng diện tích đất ngập nước của châu Á. Nằm ở vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ, tỉnh Quảng Ninh sở hữu tổng diện tích tự nhiên 610.235 ha, trong đó đất nông nghiệp chiếm 450.582 ha cùng đường bờ biển dài 250 km. Tuy nhiên, tốc độ đô thị hóa nhanh và hoạt động khai khoáng sôi động đang tạo ra áp lực suy thoái nghiêm trọng đối với các thủy vực nội địa.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu bắt nguồn từ sự xung đột gay gắt giữa nhu cầu phát triển công nghiệp khai thác than, dịch vụ du lịch với yêu cầu bảo tồn an ninh nguồn nước mặt. Nghiên cứu hướng đến mục tiêu đánh giá toàn diện hiện trạng chất lượng nước, biến động tài nguyên đất và phân tích các dịch vụ hệ sinh thái đất ngập nước nội địa tiêu biểu gồm sông Đá Bạc, hồ Yên Lập và vùng canh tác lúa nước Đông Triều. Phạm vi nghiên cứu được triển khai trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh với chuỗi số liệu quan trắc chuyên sâu giai đoạn 2012–2015.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc xác lập luận cứ khoa học nhằm phục hồi dung tích hữu ích 118,12 triệu m3 của hồ Yên Lập, kiểm soát nguồn nước khai thác mặt 3.669,86 triệu m3/năm và bảo vệ sinh kế cho hơn 1,22 triệu người dân địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng định nghĩa và hệ thống phân loại chuẩn quốc tế của Công ước Ramsar (1971), xác định đất ngập nước là những vùng đầm lầy, than bùn, vùng nước tự nhiên hoặc nhân tạo, ngập nước thường xuyên hoặc tạm thời. Đồng thời, luận văn kết hợp khung Đánh giá Hệ sinh thái Thiên niên kỷ của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP, 2005) để phân loại 4 nhóm dịch vụ hệ sinh thái trọng yếu: dịch vụ cung cấp, dịch vụ điều tiết, dịch vụ văn hóa và dịch vụ hỗ trợ.

Nhằm làm sáng tỏ mối quan hệ tương tác phức tạp giữa tự nhiên và nhân tạo, mô hình DPSIR (Động lực - Áp lực - Trạng thái - Tác động - Phản hồi) do Cơ quan Môi trường Châu Âu (EEA, 1999) ban hành được sử dụng làm trụ cột phân tích. Các khái niệm nền tảng xuyên suốt bao gồm: đất ngập nước nội địa, dịch vụ hệ sinh thái, tải lượng ô nhiễm, hoàn nguyên môi trường mỏ và nguyên lý sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tích hợp từ hai kênh: dữ liệu thứ cấp gồm các báo cáo thống kê kinh tế - xã hội, dữ liệu khí tượng thủy văn với lượng mưa trung bình năm 2.000–2.500 mm và số liệu quan trắc môi trường giai đoạn 2010–2015 từ Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Quảng Ninh.

Về nguồn dữ liệu sơ cấp, nghiên cứu áp dụng phương pháp Đánh giá nhanh nông thôn (RRA) thông qua phỏng vấn bảng hỏi mở với cỡ mẫu gồm 15 hộ gia đình được lựa chọn ngẫu nhiên phân tầng tại 3 tiểu vùng sinh thái đại diện: khu vực lòng hồ Yên Lập thuộc thành phố Hạ Long, lưu vực sông Đá Bạc tại thị xã Quảng Yên và vùng thâm canh lúa nước tại thị xã Đông Triều. Đồng thời, nghiên cứu thực hiện thu thập và kiểm nghiệm thực nghiệm 20 mẫu nước mặt và 20 mẫu đất canh tác tại các khu vực trọng điểm như Phú Linh, Quảng Lợi, Tràng Vinh và Hoành Bồ.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích hóa lý phòng thí nghiệm đối chiếu với QCVN 08:2015/BTNMT kết hợp mô hình DPSIR là nhằm lượng hóa chính xác các thông số ô nhiễm thực tế (pH, COD, BOD5, kim loại nặng Pb, As), từ đó bóc tách chuỗi quan hệ nhân quả giữa hoạt động khai thác than và sự suy giảm chức năng sinh thái trong giai đoạn nghiên cứu 2012–2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu khai thác và sử dụng nguồn nước mặt của tỉnh Quảng Ninh có sự chênh lệch cực đoan. Tổng lượng nước mặt khai thác toàn tỉnh đạt 3.669,86 triệu m3/năm, trong đó ngành sản xuất công nghiệp chiếm tỷ trọng áp đảo lên tới 88,4% tương đương 3.243,04 triệu m3/năm. Ngược lại, lượng nước phục vụ sản xuất nông nghiệp chỉ chiếm 10,5% (385,57 triệu m3/năm), và nguồn nước cấp cho sinh hoạt cùng du lịch chỉ chiếm 1,1% (41,25 triệu m3/năm).

Thứ hai, ô nhiễm và axit hóa nguồn nước mặt diễn ra nghiêm trọng tại các thủy vực tiếp giáp mỏ khoáng sản. Hồ Nội Hoàng tại Đông Triều ghi nhận mức pH chỉ đạt 3,70, nằm sâu ngoài ngưỡng cho phép (từ 6,5 đến 8,5) theo QCVN 08:2015/BTNMT. Hàm lượng kim loại nặng Asen (As) và Chì (Pb) tại đây lần lượt vượt quy chuẩn cột A2 gấp 2 lần và 1,5 lần. Tại hồ Yên Lập với dung tích 127,5 triệu m3, chỉ số BOD5 năm 2012 từng ở mức cao 7,32 mg/l (vượt chuẩn A2), sau đó giảm về 3,75 mg/l năm 2013 nhưng đến năm 2015 lại bắt đầu xuất hiện dấu hiệu nhiễm chì cục bộ.

Thứ ba, sự thu hẹp mạnh mẽ của quỹ đất canh tác nông nghiệp do quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng đất. Trong giai đoạn 2010–2015, có tới 24.852 ha đất nông nghiệp đã chuyển đổi sang đất phi nông nghiệp phục vụ xây dựng hạ tầng cơ sở và khu công nghiệp. Diện tích đất trồng lúa nước toàn tỉnh giảm xuống còn 26.590 ha, chỉ chiếm 5,90% diện tích đất nông nghiệp, cùng với chất lượng đất canh tác có độ phì thấp, hàm lượng mùn chỉ dao động từ 1,7% đến 2,8%.

Thứ tư, khu hệ sinh vật thủy sinh nội địa ghi nhận mức độ đa dạng cao nhưng đứng trước rủi ro lớn. Toàn tỉnh xác định được 147 loài thực vật nổi (ngành tảo Lục chiếm ưu thế 45% với 67 loài, tảo Silic chiếm 31% với 45 loài) và 77 loài động vật nổi với mật độ dao động từ 15.680 đến 30.843 cá thể/m3. Đáng chú ý, nghiên cứu ghi nhận 5 loài cá đặc hữu quý hiếm của Việt Nam phân bố tại các lưu vực sông Ba Chẽ, Tiên Yên gồm: cá lá giang (Parazacco vuquangensis) cùng 4 loài cá bống đá (Rhinogobius boa, Rhinogobius sulcatus, Rhinogobius variolatus, Rhinogobius virgigena).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng suy giảm chất lượng nước và biến động cảnh quan đất ngập nước xuất phát từ hoạt động bóc đất đá thải than và mở rộng đô thị. Khi nước mưa thẩm thấu qua các bãi thải mỏ chưa hoàn nguyên, các khoáng vật sulfide bị oxy hóa tạo thành dòng thải axit mỏ kéo theo hàm lượng lớn ion kim loại nặng chảy thẳng vào các hồ thủy lợi như hồ Nội Hoàng.

Các dữ liệu quan trắc có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ cột so sánh tương quan nồng độ BOD5 và COD giữa các năm 2012–2013 trên 8 trạm quan trắc chính, kết hợp với bảng phân bổ lưu lượng khai thác nước mặt theo 14 đơn vị hành chính. Cách trình bày này giúp làm nổi bật bức tranh tương phản giữa nhu cầu nước công nghiệp khổng lồ tại Cẩm Phả (812,12 triệu m3/năm) so với năng lực đáp ứng nước sinh hoạt hạn chế tại các vùng hạ lưu. So với các báo cáo môi trường đồng bằng sông Hồng, tính tổn thương của đất ngập nước Quảng Ninh cao hơn do địa hình đồi núi dốc, sông ngắn khiến lũ lên nhanh và khả năng tự làm sạch của thủy vực bị suy giảm nhanh chóng khi bị ô nhiễm kim loại nặng.

Đề xuất và khuyến nghị

Kiểm soát ô nhiễm nước thải mỏ và hoàn nguyên bãi thải: Yêu cầu Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) phối hợp cùng Sở Tài nguyên và Môi trường đẩy mạnh phủ xanh 100% diện tích các bãi thải mỏ, lắp đặt hệ thống trung hòa nước chua mỏ nhằm nâng độ pH của hồ Nội Hoàng từ 3,7 lên mức 6,5–8,5 theo đúng tiêu chuẩn QCVN 08:2015/BTNMT, hoàn thành trước năm 2020.

Thiết lập hành lang bảo vệ nghiêm ngặt nguồn nước hồ Yên Lập và sông Đá Bạc: Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh cùng Công ty TNHH MTV Thủy lợi Yên Lập cần khoanh định vành đai bảo vệ bán kính 500m xung quanh lòng hồ Yên Lập với dung tích 127,5 triệu m3, cấm tuyệt đối mọi hoạt động xả thải chưa qua xử lý nhằm duy trì nguồn nước sinh hoạt đạt chuẩn cho hơn 80% dân số thị xã Quảng Yên và thành phố Hạ Long trong giai đoạn 2016–2020.

Bảo vệ quỹ đất lúa và thúc đẩy nông nghiệp bền vững: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cần giữ vững diện tích tối thiểu 26.000 ha đất trồng lúa nước chất lượng cao tại Đông Triều, Đầm Hà; đẩy mạnh nhân rộng chương trình OCOP kết hợp kỹ thuật canh tác hữu cơ, giảm 30% lượng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật xả tràn ra các dòng sông trong giai đoạn 2016–2022.

Bảo tồn nguồn gen thủy sản nội địa và các loài đặc hữu: Chi cục Thủy sản tỉnh Quảng Ninh phối hợp với Ủy ban nhân dân các huyện Ba Chẽ, Tiên Yên quy hoạch khu bảo tồn sinh cảnh bãi đẻ tự nhiên, nghiêm cấm 100% các hành vi sử dụng xung điện, chất nổ đánh bắt cá mòi cờ hoa và bảo vệ nghiêm ngặt 5 loài cá đặc hữu quý hiếm từ năm 2017 trở đi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Cơ quan quản lý nhà nước về môi trường và nông nghiệp: Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Quảng Ninh sử dụng luận văn làm căn cứ khoa học để xây dựng quy hoạch phân vùng tài nguyên nước, phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường các dự án khai khoáng.

Doanh nghiệp khai thác khoáng sản và công ty khai thác thủy lợi: Tập đoàn Than - Khoáng sản Việt Nam và các công ty quản lý hồ đập áp dụng quy trình xử lý nước chua mỏ, quản lý an toàn dung tích hữu ích 118,12 triệu m3 tại các hồ cấp nước dân sinh.

Học viên, giảng viên và nhà nghiên cứu học thuật: Các chuyên gia ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Đất đai, Sinh thái học kế thừa phương pháp tiếp cận mô hình DPSIR và bộ cơ sở dữ liệu phân tích hóa lý 20 mẫu nước và 20 mẫu đất để mở rộng nghiên cứu dịch vụ hệ sinh thái.

Các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng bảo tồn thiên nhiên: Nhóm dự án môi trường ứng dụng tư liệu về 5 loài cá đặc hữu cùng hệ thống thực vật nổi để thiết kế các mô hình đồng quản lý đất ngập nước dựa vào cộng đồng địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Đất ngập nước nội địa Quảng Ninh có vai trò kinh tế quan trọng nhất ở khía cạnh nào? Hệ sinh thái đất ngập nước giữ vai trò then chốt trong cung cấp nước ngọt phục vụ kinh tế và dân sinh. Khảo sát thực tế cho thấy 86,2% người dân đánh giá rất cao vai trò cung cấp nước, tiêu biểu như hồ Yên Lập cung cấp nước tưới cho hơn 8.300 ha đất nông nghiệp và 33 triệu m3 nước sinh hoạt, công nghiệp mỗi năm.

Nguyên nhân chính khiến hồ Nội Hoàng bị axit hóa nghiêm trọng là gì? Hồ Nội Hoàng nằm liền kề tuyến vận tải than chuyên dụng và dưới chân các bãi thải mỏ. Quá trình phong hóa và rửa trôi đất đá chứa quặng sulfide từ các mỏ than phía thượng nguồn làm nước hồ bị axit hóa nặng với pH xuống mức 3,70, đồng thời hàm lượng Asen và Chì vượt chuẩn quy định.

Cơ cấu sử dụng nguồn nước mặt của tỉnh Quảng Ninh bộc lộ bất cập gì? Nguồn nước mặt đang chịu áp lực khai thác không đồng đều với 88,4% (3.243,04 triệu m3/năm) dành riêng cho công nghiệp, trong khi nông nghiệp chỉ nhận 10,5% và nước sinh hoạt, du lịch chỉ chiếm 1,1%, gây ra nguy cơ thiếu hụt nước sạch cục bộ cho người dân vào mùa khô.

Luận văn đã ghi nhận những loài thủy sản đặc hữu quý hiếm nào tại các sông suối Quảng Ninh? Nghiên cứu xác định được 5 loài cá đặc hữu có giá trị bảo tồn sinh học cao gồm cá lá giang (Parazacco vuquangensis) tại Hoành Bồ, Tiên Yên và 4 loài cá bống đá (Rhinogobius boa, Rhinogobius sulcatus, Rhinogobius variolatus, Rhinogobius virgigena) phân bố hẹp dọc lưu vực sông Ba Chẽ và Tiên Yên.

Mô hình DPSIR mang lại ưu thế gì trong đánh giá đất ngập nước tại đề tài? Mô hình DPSIR giúp xâu chuỗi logic từ Động lực phát triển kinh tế (khai thác than, đô thị hóa) tạo ra Áp lực thải chất độc, làm thay đổi Trạng thái chất lượng nước/đất, dẫn đến Tác động xấu tới sinh kế và đa dạng sinh học, từ đó xây dựng các nhóm Đáp ứng chính sách chuẩn xác.

Kết luận

• Hệ thống hóa hiện trạng tài nguyên đất ngập nước nội địa tỉnh Quảng Ninh trên tổng diện tích tự nhiên 610.235 ha, khẳng định vai trò cấp nước sinh hoạt và sản xuất trọng yếu của các hồ đập lớn.
• Bóc tách cấu trúc sử dụng 3.669,86 triệu m3 nước mặt mỗi năm, chỉ rõ sự áp đảo của công nghiệp (chiếm 88,4%) so với nhu cầu dân sinh và du lịch (chỉ chiếm 1,1%).
• Cảnh báo thực trạng suy thoái môi trường nước nghiêm trọng tại khu vực mỏ than, điển hình là hiện tượng axit hóa (pH đạt 3,70) và ô nhiễm kim loại nặng tại hồ Nội Hoàng.
• Phát hiện và ghi nhận giá trị đa dạng sinh học phong phú gồm 147 loài thực vật nổi, 77 loài động vật nổi cùng 5 loài cá đặc hữu quý hiếm tại lưu vực sông Ba Chẽ và Tiên Yên.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp công nghệ và chính sách đồng bộ nhằm cân bằng giữa tăng trưởng công nghiệp và bảo tồn bền vững đất ngập nước.

Các cơ quan quản lý và doanh nghiệp cần bắt tay triển khai ngay kế hoạch hoàn nguyên mỏ và thiết lập hành lang bảo vệ nguồn nước trong giai đoạn 2016–2020. Hãy tải toàn văn luận văn thạc sĩ khoa học môi trường của tác giả Hà Sao Linh để khai thác trọn vẹn kho dữ liệu và phương pháp luận chuyên sâu!

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Đất ngập nƣớc (ĐNN) có mặt khắp mọi nơi trên thế giới, từ vùng ẩm nhiệt đới đến các vùng ôn đới và chiếm diện tích khoảng 6% bề mặt trái đất, nghĩa là khoảng 8,6 triệu km2. ĐNN có vai trò quan trọng đối với đời sống của các cộng đồng dân cƣ. Hiện nay, khoảng 70% dân số thế giới ở các vùng cửa sông ven biển và xung quanh các thủy vực nội địa. ĐNN còn là nơi sinh sống của một số lƣợng lớn các loài động và thực vật, trong đó có nhiều loài quý hiếm.

Ở Việt Nam, ĐNN rất đa dạng với diện tích xấp xỉ 5.000 ha, chiếm khoảng 8% diện tích toàn bộ các vùng ĐNN của Châu Á. ĐNN Việt Nam gồm 2 nhóm: ĐNN nội địa và ĐNN ven biển. ĐNN ven biển phân bố rộng khắp chiều dài bờ biển Việt Nam bao gồm rừng ngập mặn (RNM), ĐNN cửa sông, bãi triều, đầm phá và vùng biển có độ nƣớc sâu không quá 6 m khi triều kiệt. Tuy nhiên, ĐNN của thế giới cũng nhƣ tại Việt Nam đang bị suy giảm khá mạnh cả về chất và lƣợng do nhiều nguyên nhân khác nhau trong đó có nguyên nhân do các tác động của các hoạt động phát triển kinh tế, xã hội của con ngƣời cũng nhƣ ảnh hƣởng của các yếu tố tự nhiên.

ĐNN thƣờng rất nhạy cảm với các hoạt động của con ngƣời và các tác động của thiên nhiên. Do đó, việc quản lý ĐNN một cách hợp lý, sao cho vừa sử dụng những tài nguyên của ĐNN để phục vụ cuộc sống của ngƣời dân và cho xã hội nhƣng vẫn duy trì đƣợc các chức năng và thuộc tính của ĐNN đang trở thành mối quan tâm của các nhà quản lý, các nhà hoạch định chính sách và ban hành các quyết định liên quan đến ĐNN. Quảng Ninh là một tỉnh ở vùng Đông Bắc Việt Nam , với diện tích đất tự nhiên trên 609.000 ha và dân số hơn 1,1 triệu ngƣời. Quảng Ninh có đƣờng biên giới giáp với Trung Quốc dài 112 km , đƣờng bờ biển dài 250 km nên giữ một vị trí đặc biệt quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội , quốc phòng , an ninh của đất nƣớc.

Với vị trí nhƣ trên , Quảng Ninh là một trong những địa bàn trọng điểm trong chiến lƣợc phát triển kinh tế - xã hội vùng vịnh Bắc Bộ và vùng KTTĐ Bắc Bộ đến năm 2020. Là một tỉnh giàu tiềm năng phát triển kinh tế xã hội , có Vịnh Hạ Long - Di sản thiên nhiên thế giới và có trữ lƣợng các mỏ than lớn ; Quảng Ninh có các hoạt động kinh tế sôi động đặc biệt là công nghiệp , du lịch và thƣơng mại. Đây là những điều kiện cho tỉnh Quảng Ninh có quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa, quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ. Đây vừa là động lực phát triển nhƣng đồng thời cũng là những nguyên nhân gây ra những tác động mạnh đến môi trƣờng ở Quảng Ninh nói 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chung và môi trƣờng nƣớc nói riêng.

Trên thực tế hiện nay, Quảng Ninh đang phải đối mặt với nguy cơ suy thoái môi trƣờng nƣớc mặt do tác động của quá trình phát triển, đặc biệt là các hoạt động khai thác khoáng sản, đô thị hóa và dịch vụ du lịch. Quảng Ninh là là một tỉnh ven biển với các hệ sinh thái ĐNN rất đa dạng và phong phú. Đây là nguồn sinh kế chủ yếu của phần lớn ngƣời dân Quảng Ninh ,đặc biệt là các cộng dân cƣ nông thôn .Với hệ thống sông , hồ dầy đặc và đƣờng bờ biển kéo dài , các hệ sinh thái ĐNN Quảng Ninh đóng góp quan trọng trong sự phát triển kinh tế xã hội của tỉnh. Nhận thức đƣợc tầm quan trọng của ĐNN , đề tài “ Nghiên cứu đề xuất giải pháp sử dụng hợp lý một số vùng đất ngập nước nội địa ở tỉnh Quảng Ninh’’ đƣợc đặt ra nhằm nghiên cứu , phân tích và đánh giá hiện trạng đất ngập nƣớc nội địa ở tỉnh Quảng Ninh.

Đây là những thông tin quan trọng góp phần quản lý khai thác hợp lý và bền vững các vùng đất ngập nƣớc nội địa ở Quảng Ninh, góp phần vào nghiên cứu cơ sở khoa học và thực tiễn về sử dụng hợp lý ĐNN nội địa , các yếu tố ảnh hƣởng đến chất lƣợng và hiệu quả quản lý, bảo tồn, khai thác và sử dụng tài nguyên ĐNN nội địa ở tỉnh Quảng Ninh, trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp sử dụng hợp lý một số vùng ĐNN nội địa ở tỉnh Quảng Ninh Các giải pháp sử dụng hợp lý một số vùng ĐNN nội địa có thể sử dụng là tài liệu tham khảo cho các nhà quản lý địa phuơng, góp phần nâng cao hiệu quả các hoạt động quản lý ,bảo tồn và sử dụng hợp lý ĐNN ở tỉnh Quảng Ninh. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU THAM KHẢO 1.Tổng quan về đất ngập nƣớc 1.Khái niệm đất ngập nƣớc Đất ngập nƣớc rất đa dạng, có mặt ở khắp mọi nơi và là cấu thành quan trọng của cảnh quan trên mọi miền trên thế giới. Hàng thế kỷ nay, con ngƣời và các nền văn hóa nhân loại đƣợc hình thành và phát triển dọc theo các triền sông hoặc ngay trên các vùng đất ngập nƣớc (ĐNN).

ĐNN đã và đang bị suy thoái và mất đi ở mức báo động, mặc dù ngày nay ngƣời ta đã nhận biết đƣợc các chức năng và giá trị to lớn của chúng (Mitsch và Gosselink, 1986&1993; Dugan, 1990; Keddy, 2000). Một điểm chung của ĐNN thuộc các loại hình khác nhau, đó là chúng đều có nƣớc nông hoặc đất bão hòa nƣớc, tồn trữ các chất hữu cơ thực vật phân hủy chậm, và nuôi dƣỡng rất nhiều loài động vật, thực vật thích ứng với điều kiện bão hòa nƣớc. Tuy nhiên, tùy thuộc vào loại hình, sự phân bố cùng với những mục đích sử dụng khác nhau mà có nhiều định nghĩa về ĐNN. Trên thế giới hiện nay có khoảng trên 50 định nghĩa, khái niệm khác nhau về ĐNN.

Theo công ƣớc RAMSAR (Công ƣớc về các vùng ĐNN có tầm quan trọng quốc tế, đặc biệt nhƣ là nơi cƣ trú của các loài chim nƣớc – Convention on wetland of international importance, especially as waterfowl habitat), ĐNN đƣợc xác định là: “Các vùng đầm lầy, than bùn hoặc vùng nƣớc tự nhiên hay nhân tạo, có nƣớc thƣờng xuyên hay tạm thời, nƣớc đứng hay nƣớc chảy, nƣớc ngọt, nƣớc lợ hay nƣớc mặn, kể cả các vùng nƣớc ven biển có độ sâu không quá 6m khi thủy triều thấp đều là các vùng ĐNN” (Điều 1. Công ƣớc Ramsar, 1971 và có hiệu lực ngày 21 tháng 12 năm 1975 ) 1. Phân loại đất ngập nƣớc Cũng nhƣ cách định nghĩa ĐNN, hiện nay cũng có rất nhiều cách phân chia các loại ĐNN tùy thuộc vào từng mục đích sử dụng mà ở mỗi quốc gia lại có những cách phân chia khác nhau. Ở Việt Nam, việc phân loại ĐNN đã đƣợc nghiên cứu và áp dụng từ năm 1989 (D.Scott, Lê Diên Dực, Mai Đình Yên, 2002).

Đến nay, đã có một số công trình nghiên cứu về phân loại ĐNN của Việt Nam (Phan Nguyên Hồng và cs , 1997; Lê Diên Dực, 1998; Nguyễn Chu Hồi và cs, 1999; Nguyễn Ngọc Anh và cs, 1999; Bộ KHCN&MT, 2001; Nguyễn Chí Thành và cs, 1999, 2002; Vũ Trung Tạng, 2004, 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Hoàng Văn Thắng, 2005). Các công trình này dựa chủ yếu vào hệ thống phân loại của Công ƣớc Ramsar và chỉ dừng lại ở mức nêu ra những vùng ĐNN mà chƣa hoặc ít đƣa ra các yếu tố để “xác định ranh giới” cũng nhƣ “phân biệt” giữa các loại hình ĐNN (Nguyễn Chí Thành và cs. Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (2004) cũng đã đƣa ra hệ thống phân loại tiêu chuẩn ngành với 2 hệ thống, 6 hệ thống phụ, 12 lớp, và 69 lớp phụ. Công ƣớc Ramsar và phân loại đất ngập nƣớc của Việt Nam / Cục Bảo vệ Môi trƣờng Theo dự thảo Chiến lƣợc Đất ngập nƣớc Việt Nam của Cục Môi trƣờng (Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trƣờng), các kiểu ĐNN đƣợc liệt kê và mô tả bao gồm: 1) Các vịnh nông và các eo biển có độ sâu 6m khi triều thấp 2) Các vùng cửa sông, châu thổ, bãi triều 3) Những vùng bờ biển có đá, vách đá, bãi cát hay bãi sỏi 4) Vùng đầm lầy ngập mặn, rừng ngập mặn 5) Những đầm phá ven biển dù là nƣớc mặn hay nƣớc lợ 6) Ruộng muối (nhân tạo) 7) Ao nuôi trồng thủy sản 8) Sông suối và hệ thống thoát nƣớc nội địa 9) Đầm lầy ven sông, đầm lầy nƣớc ngọt 10) Hồ chứa nƣớc tự nhiên, hồ chứa nƣớc nhân tạo 11) Rừng ngập nƣớc theo mùa (nhƣ rừng Tràm) 12) Đất cấy ngập nƣớc, đất đƣợc tƣới tiêu 13) Bãi than bùn 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Phân loại/ Kiểm kê đất ngập nƣớc theo Lê Diên Dực (1989) Lê Diên Dực (1989) dựa trên hệ thống phân loại ĐNN của Công ƣớc Ramsar (1971), chia ĐNN ở Việt Nam thành 20 loại ĐNN nhƣ sau: 1) Các vịnh nông từ 6m trở lại khi triều thấp 2) Các vùng cửa sông, châu thổ 3) Những đảo nhỏ xa bờ 4) Những vùng bờ biển có đá, vách đá ven biển 5) Những bãi biển dù là cát hay sỏi 6) Những bãi biển dù là bùn hay là cát 7) Vùng đầm lầy có rừng ngập mặn 8) Những đầm phá ven biển dù là nƣớc lợ hay nƣớc mặn 9) Những ruộng muối 10) Ao tôm, cá 11) Sông suối chảy chậm dƣới mức trung bình 12) Sông suối chảy nhanh trên mức trung bình 13) Đầm lầy ven sông 14) Hồ nƣớc ngọt 15) Ao nƣớc ngọt (< 8 ha), đầm lầy nƣớc ngọt 16) Ao nƣớc mặn, những hệ thống thoát nƣớc nội địa 17) Đập chứa nƣớc; 18) Rừng ngập nƣớc, đất đƣợc tƣới tiêu 19) Đất cày cấy ngập nƣớc, đất đƣợc tƣới tiêu 20) Bãi than bùn Theo Nguyễn Chu Hồi và các tác giả khác (1999), những vùng ĐNN và hệ sinh thái ĐNN ven biển thực chất là những đơn vị cấu trúc tự nhiên tồn tại độc lập nhƣng phát triển trong mối quan hệ gắn bó với các hệ lân cận… Vì vậy đòi hỏi phải có 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] phƣơng thức khai thác, sử dụng và quản lý phù hợp.

Với mục đích nhƣ vậy và dựa vào hệ thống phân loại ĐNN của Cowardin.M (1979) cùng những kết quả áp dụng cho các vùng ven biển SriLanka (1994), Nguyễn Chu Hồi đã chia ĐNN ven biển thành ba nhóm lớn: các vùng đất thấp ven biển; vùng ĐNN triều và các đảo hoang nhỏ.