CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN QUY HOẠCH NÂNG CẤP ĐÔ THỊ I. Các khái niệm có liên quan 1. Khái niệm về đô thị “Đô thị là sản phẩm của văn minh nhân loại phát triển đến một trình độ nhất định, là hình thức quần cư phức tạp xuất hiện trong quá trình đô thị hóa, nó phản ánh một cách tổng hợp quá trình và trình độ phát triển của xã hội”. Điểm dân cư đô thị là điểm dân cư tập trung phần lớn những người dân phi nông nghiệp, có vai trò thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của một vùng lãnh thổ, có cơ sở hạ tầng thích hợp.
Mỗi điểm dân cư đô thị là trung tâm tổng hợp hay trung tâm chuyên ngành của một vùng lãnh thổ nào đó, có thể là trung tâm của một quốc gia. Điểm dân cư đô thị là nơi tập trung hành chính của địa phương và là nơi tập trung giao lưu các bộ phận của sản xuất như đầu mối giao thông, đầu mối buôn bán, sản xuất công nghiệp tập trung,… Quy mô điểm dân cư đô thị được xác định dựa vào đặc điểm kinh tế của từng nước và tỷ lệ phần trăm dân cư nông nghiệp của một đô thị. Ở Việt Nam, theo các văn bản hiện hành quy định : Đô thị là một khu dân cư tập trung có đủ hai điều kiện về cấp quản lý và về trình độ phát triển. Tại Việt Nam hiện có 6 loại hình đô thị: loại đặc biệt và loại I, loại II đến loại V.
Khái niệm về quy hoạch đô thị Quy hoạch đô thị là bộ môn khoa học kỹ thuật, xã hội, nhân văn, là nghệ thuật về tổ chức không gian sống cho các đô thị và các khu vực đô thị. Nó là nghệ thuật sắp xếp tổ chức các không gian chức năng, khống chế hình thái kiến trúc trong đô thị trên cơ sở các điều tra, dự báo, tính toán sự phát triển, đặc điểm, vai trò, nhu cầu và nguồn lực của đô thị, nhằm cụ thể hóa chính sách phát triển, giảm thiểu các tác động có hại phát sinh trong quá trình đô thị “Nghiên cứu các giải pháp quy hoạch nâng cấp đô thị Trà Vinh” 13 hóa, tận dụng tối đa mọi nguồn lực, và hướng tới sự phát triển bền vững. Các không gian đô thị, công trình hạ tầng kỹ thuật, công trình hạ tầng xã hội đô thị cần được quy hoạch phù hợp với phát triển tổng thể kinh tế - xã hội- môi trường. Quy hoạch đô thị, cũng giống như quy hoạch nói chung, là những sự can thiệp cố ý.
Những hành động này cũng là một sự thực hành, một cách làm, nghĩa là thực nghiệm việc áp dụng, thực hiện một phương pháp làm việc, một sự sử dụng, một sự đối đầu với thực tại, một sự do dự, mà từ đó nảy sinh nhiều kinh nghiệm hơn là trí thức. Quy hoạch đô thị là một quá trình phức tạp, thật khó mà có thể ra đưa ra các đề xuất quy hoạch mà lại không gây ra nhiều tranh cãi. Đương nhiên các đề xuất quy hoạch phải thoả mãn các nhu cầu hiện tại, trước hết của nhà chính trị, nhà quản lý và nhà đầu tư và phải xem xét đến thời gian dài của phát triển kinh tế - xã hội, môi trường để ra quyết định được hợp lý hơn. Sự thành công của một giải pháp quy hoạch chắc chắn cũng không thể thiếu được việc bảo tồn, tôn tạo các không gian đã mang nặng ký ức cộng đồng - như một yếu tố của bản sắc văn hóa trong các đô thị hiện hữu và việc hình thành các không gian, nơi mà nảy sinh các ký ức tập thể của cộng đồng dân cư trong các đô thị mới.
Nghệ thuật quy hoạch đô thị không thể chỉ dừng ở nghệ thuật quy hoạch không gian đô thị, nơi mà con người tồn tại, mà còn phải là nghệ thuật của việc tạo lập ra các ký ức, là sợi chỉ đỏ liên kết con người và không gian. Khái niệm về nâng cấp đô thị Nâng cấp đô thị là các hoạt động có tính hành động thực tiễn cung cấp các dịch vụ hạ tầng cơ bản, đồng bộ nhằm cải thiện và từng bước nâng cao điều kiện sống của các cộng đồng dân cư nghèo nơi môi trường sống có chất lượng thấp. Nâng cấp đô thị là sự tăng trưởng về cơ sở hạ tầng, kỹ thuật, sự phát triển về kinh tế, sự mở rộng về diện tích, sự gia tăng mật độ hoặc số dân, sự phát triển cân đối về cơ cấu kinh tế, xã hội, môi trường. Sự chuyển bước của một đô thị bậc thấp đến đô thị bậc cao, một đô thị bậc cao đến đô thị bậc cao hơn.
“Nghiên cứu các giải pháp quy hoạch nâng cấp đô thị Trà Vinh” 14 Mức độ nâng cấp đô thị là tỷ lệ các yếu tố trên sau khi nâng cấp so với trước đó. Tốc độ nâng cấp đô thị là tỷ lệ gia tăng của các yếu tố trên theo thời gian. Cơ sở nâng cấp đô thị Ở Việt Nam hiện có 755 đô thị gồm 2 đô thị đặc biệt là Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh, 10 đô thị loại I, 12 đô thị loại II, 47 đô thị loại III, 50 đô thị loại IV và 634 đô thị loại V. Dân số sinh sống tại các khu đô thị này vào khoảng 26,3 triệu người, chiếm 30,5% dân số cả nước, nhưng lại đóng góp tới gần 80% Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của cả nước.
Ngoại trừ một vài đô thị mới, còn lại hầu hết các đô thị của Việt Nam đều rất thiếu cơ sở hạ tầng hoặc hạ tầng đã xuống cấp trầm trọng. Sự yếu kém về cơ sở hạ tầng làm cho một bộ phận dân cư đô thị, đặc biệt là dân nghèo không được tiếp cận đầy đủ với cơ sở hạ tầng thiết yếu như cấp thoát nước, đường giao thông, bệnh viện…, ảnh hưởng tới năng suất lao động và tiềm ẩn các nguy cơ bất ổn xã hội. Hệ thống giao thông đô thị bất cập gây nên nạn ùn tắc giao thông trầm trọng ở Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh hiện nay và sẽ là nguy cơ trong tương lai cho các thành phố đang phát triển khác như Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ, Trà Vinh… Rõ ràng là việc cải tạo, nâng cấp các đô thị hiện nay là một việc làm cực kỳ tốn kém nhưng cấp bách để không chỉ cải thiện cuộc sống của người dân đô thị mà còn làm ổn định xã hội và kích thích kinh tế phát triển. Mục tiêu của việc nâng cấp đô thị Xoá đói giảm nghèo ở các khu vực đô thị.
Cải thiện hạ tầng, điều kiện sống và môi trường của cộng đồng thu nhập thấp, góp phần chỉnh trang đô thị. Xây dựng và phát triển quỹ nhà ở để tăng cung cấp nhà ở cho người nghèo. Tín dụng sửa chữa nhà ở cho người nghèo đô thị. Hỗ trợ công tác quản lý nhà, đất của chính quyền thành phố nhằm đẩy nhanh quá trình cấp giấy chứng nhận quyền sở hữu nhà và quyền sử dụng đất.
Các nguyên tắc trong nâng cấp đô thị “Nghiên cứu các giải pháp quy hoạch nâng cấp đô thị Trà Vinh” 15 Gồm có 12 nguyên tắc : - Có sự tham gia của cộng đồng. - Giảm thiểu di dời. - Có sự tham gia đa ngành (giao thông, cấp thoát nước, cấp điện). - Quy mô đầu tư phụ thuộc vào khả năng tham gia của các bên (cộng đồng, thành phố và vốn vay).
- Áp dụng kinh nghiệm các dự án đã làm trong các khu vực khác của thành phố. - Tiêu chuẩn kỹ thuật phù hợp với nhu cầu và khả năng của cộng đồng. - Quan tâm đến quy hoạch tổng thể của thành phố. - Hạ tầng cấp 1, 2 được khảo sát và có kế hoạch đấu nối với hạ tầng cấp 3.
- Xác định các dịch vụ mà người dân phải đóng góp. - Công việc thực hiện phải thông qua tư vấn và tôn trọng quy trình thủ tục của WB và Chính phủ Việt Nam. - Nâng cấp cơ sở hạ tầng vừa đáp ứng yêu cầu bức xúc trước mắt của cộng đồng vừa tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững trong tương lai. - Nâng cao ý thức cộng đồng trong quá trình triển khai dự án, đặc biệt là vấn đề bảo vệ môi trường.
Quy trình thực hiện quy hoạch nâng cấp đô thị - Bước 1: Xác định nhu cầu nâng cấp của dân cư ở các khu vực có thu nhập thấp. - Bước 2: Khảo sát thực địa, địa chất và địa hình khu vực quy hoạch. - Bước 3: Khảo sát kinh tế - xã hội khu vực quy hoạch. - Bước 4: Đề xuất giải pháp kỹ thuật cụ thể phù hợp hiện trạng thành phố.
- Bước 5: Tham vấn cộng đồng thống nhất giải pháp quy hoạch. - Bước 6: Đánh giá kết quả và tác động của công tác quy hoạch nâng cấp đô thị. Lý do của việc nâng cấp đô thị 1. Theo quy định hiện hành, tỉnh, thành nào được công nhận là đô thị loại cao “Nghiên cứu các giải pháp quy hoạch nâng cấp đô thị Trà Vinh” 16 hơn sẽ trở thành trung tâm đô thị của khu vực Trong định hướng phát triển đô thị vùng và sẽ được Trung ương “chăm sóc” nhiều hơn.
“Đó là một trong nhiều lý giải cho hiện tượng tỉnh nào cũng muốn có thành phố”. Trong thực tế, khi một đô thị được nâng cấp thì ngân sách để đầu tư cho hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội đô thị đó cũng sẽ được tăng lên. Cùng với đó là những chính sách thông thoáng hơn trong phát triển đô thị. Chính sách thông thoáng và ngân sách đầu tư cho hạ tầng cao hơn những khu vực không được đô thị hóa Điều này có tính quyết định trong các quyết định nâng cấp đô thị của chính quyền nhiều địa phương.
Đồ án nâng cấp đô thị được phê duyệt, được công nhận thì địa phương có cơ sở và ngân sách để đầu tư cho hạ tầng, triển khai nhiều dự án. Tuy nhiên, có nhiều địa phương rất nóng vội trong việc nâng cấp đô thị để được đầu tư dự án. Lãnh đạo nhiều địa phương thích nâng cấp đô thị vì muốn có nhiều dự án đầu tư cho hạ tầng Chính sách hỗ trợ của nhà nước là một phương pháp cần thiết để thúc đẩy quá trình nâng cấp đô thị, nhưng nếu bị lạm dụng một cách thái quá và không đúng mục đích sẽ làm lệch lạc đi mục tiêu phát triển chung của đất nước. Sẽ tạo nên những mâu thuẫn và cạnh tranh tiềm tàng khó giải quyết giữa các tỉnh và các địa phương.