phần mở đầu, tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc chia thành 4 chƣơng: - Chƣơng 1: Cơ sở khoa học, cơ sở thực tiễn về đầu tƣ XDCB và vai trò của vốn đầu tƣ XDCB - Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 3 - Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu - Chƣơng 4: Các giải pháp cho công tác quản lý và sử dụng vốn đầu tƣ xây dựng cho ngành giao thông trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN, CƠ SỞ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ VÀ SỬ DỤNG VỐN ĐẦU TƢ XÂY DỰNG CƠ BẢN 1. Đầu tư và đầu tư XDCB 1. Khái niệm đầu tư và đầu tư XDCB Có rất nhiều quan niệm về đầu tƣ trên nhiều góc độ, lĩnh vực nhƣng hiểu một cách chung nhất: Đầu tƣ là quá trình bỏ vốn ở thời điểm hiện tại nhằm mục đích thu đƣợc hiệu quả lớn hơn trong tƣơng lai. Vốn bỏ vào quá trình đầu tƣ trong một lĩnh vực nào đó đƣợc gọi là vốn đầu tƣ.
Ở đây có sự phân biệt giữa hai khái niệm đầu tƣ và đầu tƣ XDCB. - Nói đến đầu tƣ là nói đến hoạt động bỏ vốn nói chung nhằm đạt đƣợc hiệu quả lớn hơn trong tƣơng lai; không phân biệt nguồn vốn, cơ cấu vốn, quy mô và hình thức đầu tƣ. Vì vậy, bất kỳ một hoạt động bỏ vốn nào nhằm mục đích thu đƣợc hiệu quả nhƣ: Bỏ tiền mua cổ phiếu, trái phiếu, gửi tiết kiệm; hoặc để cải tạo, bảo vệ môi trƣờng, xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội đƣợc gọi là hoạt động đầu tƣ. - Đầu tƣ XDCB là một hình thức đầu tƣ nói chung.
Trong đó, mục đích bỏ vốn đƣợc xác định và giới hạn trong phạm vi tạo ra những sản phẩm XDCB - Cơ sở vật chất, kỷ thuật của nền kinh tế - xã hội nhƣ: các nhà máy, đƣờng giao thông, hồ đập thuỷ lợi, trƣờng học, bệnh viện… Trong đầu tƣ kinh tế ngƣời ta phân biệt hai loại, đó là đầu tƣ cơ bản và đầu tƣ vận hành. + Đầu tƣ cơ bản là hoạt động đầu tƣ để tạo ra các TSCĐ đƣa vào hoạt động trong các lĩnh vực KT-XH khác nhau. Xét về mặt tổng thể thì không một hoạt động Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 4 đầu tƣ nào mà không cần phải có các TSCĐ. Nó bao gồm toàn bộ cơ sở kỹ thuật đủ tiêu chuẩn của Nhà nƣớc.
+ Đầu tƣ vận hành còn gọi là đầu tƣ hoạt động là việc đầu tƣ nhằm tạo ra các tài sản lƣu động để phục vụ cho các TSCĐ hoạt động. Để có đƣợc TSCĐ chủ đầu tƣ có thể thực hiện bằng nhiều cách khác nhau, nhƣ: xây dựng mới, mua sắm, đi thuê… Hoạt động đầu tƣ cơ bản bằng cách tiến hành xây dựng để tạo ra các TSCĐ đƣợc gọi là đầu tƣ XDCB. Xây dựng cơ bản chỉ là một khâu trong hoạt động đầu tƣ XDCB. Xây dựng cơ bản là các hoạt động cụ thể tạo ra TSCĐ (khảo sát thiết kế, xây dựng, lắp đặt…).
Kết quả của hoạt động XDCB là các TSCĐ, có một năng lực sản xuất và phục vụ nhất định. Nhƣ vậy, XDCB là một quá trình đổi mới và tái sản xuất mở rộng có kế hoạch các TSCĐ của nền kinh tế quốc dân trong các ngành sản xuất vật chất. Nó là quá trình xây dựng cơ sở vật chất cho một quốc. Đầu tƣ XDCB đóng vai trò quyết định, gắn liền với việc nâng cao cơ sở vật chất của nền kinh tế và năng lực sản xuất của doanh nghiệp.
Nó đòi hỏi một khoản vốn lớn và cần đƣợc tính toán chuẩn xác, quản lý một cách chặt chẽ; nếu không sẽ dẫn đến sự lãng phí tiền của rất lớn của đất nƣớc. Đặc trưng của đầu tư và đầu tư XDCB Khác với các hoạt động kinh tế - thƣơng mại thông thƣờng, đầu tƣ (trong đó có đầu tƣ XDCB) là một loại hình hoạt động phức tạp, có nhiều nét đặc thù nhƣ: thời gian thi công kéo dài, độ rủi ro lớn, vốn đầu tƣ lớn lại chịu ảnh hƣởng bởi nhiều yếu tố (tự nhiên, kinh tế, chính trị, xã hội…). Do vậy hoạt động đầu tƣ phải đƣợc thực hiện thông qua các dự án đầu tƣ. Sản phẩm của hoạt động đầu tƣ XDCB đƣợc gọi là công trình xây dựng.
Theo nghị định số 52/1999/NĐ-CP ngày 8/7/1999 của Chính phủ về việc ban hành quy chế quản lý đầu tƣ và xây dựng: "Dự án đầu tư là một tập hợp những đề xuất có liên quan đến việc bỏ vốn để tạo mới, mở rộng hoặc cải tạo những cơ sở vật chất nhất định nhằm đạt được sự tăng trưởng về số lượng, hoặc duy trì, cải tiến, nâng cao chất lượng của sản phẩm Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 5 hoặc dịch vụ trong khoảng thời gian xác định. Dự án đầu tư xây dựng công trình bao gồm phần thuyết minh và phần thiết kế cơ sở. Công trình xây dựng là sản phẩm được tạo thành bởi sức lao động của con người, vật liệu xây dựng, thiết bị lắp đặt vào công trình, được liên kết định vị với đất, có thể bao gồm phần dưới mặt đất, phần trên mặt đất, phần dưới mặt nước và phần trên mặt nước, được xây dựng theo thiết kế. Công trình xây dựng bao gồm công trình xây dựng công cộng, nhà ở, công trình công nghiệp, giao thông, thuỷ lợi, năng lượng và các công trình khác".
Qua sự phân tích các khái niệm đầu tƣ nói chung và đầu tƣ XDCB nói riêng có thể rút ra một số đặc trƣng phổ biến của đầu tƣ và đầu tƣ XDCB nhƣ sau: Một là: Đầu tƣ, trong đó đầu tƣ XDCB là hoạt động bỏ vốn. Do đó quyết định đầu tƣ là quyết định tài chính nhƣ: tổng mức đầu tƣ, nguồn hình thành vốn đầu tƣ, khả năng và thời gian hoàn vốn, cơ cấu vốn đầu tƣ … Vì vậy, nhiều dự án đầu tƣ có thể khả thi ở các phƣơng diện khác (môi trƣờng, xã hội…) nhƣng không khả thi trên phƣơng diện tài chính thì cũng cần đƣợc xem xét lại. Tuy nhiên, khái niệm về hiệu quả đƣợc đề cập ở đây phải đƣợc nhìn nhận cả trên hai góc độ: hiệu quả kinh tế và hiệu quả xã hội. Hai là: Đầu tƣ, nhất là đầu tƣ XDCB là hoạt động có tính chất lâu dài, có những dự án đầu tƣ kéo dài hàng chục năm.
Đây là một đặc điểm khác biệt của đầu tƣ XDCB so với các hình thức đầu tƣ khác. Do tính chất lâu dài, nên mọi khía cạnh đều phải tính toán quy hoạch, dự phòng sự thay đổi trong quá trình thực hiện dự án. Quá trình đầu tƣ XDCB gồm ba giai đoạn: chuẩn bị dự án, thực hiện dự án và khai thác dự án. Giai đoạn chuẩn bị dự án và giai đoạn thực hiện dự án là hai giai đoạn kéo dài thời gian nhƣng lại không tạo ra sản phẩm.
Đây là nguyên nhân chính gây ra mâu thuẫn giữa đầu tƣ và tiêu dùng. Có nhà kinh tế cho rằng: "đầu tư là quá trình làm bất động hoá một số vốn nhằm thu lợi nhuận trong nhiều thời kỳ nối tiếp sau này". Muốn nâng cao hiệu quả vốn đầu tƣ XDCB cần chú ý tập trung các điều kiện đầu tƣ có trọng điểm nhằm đƣa nhanh các dự án đầu tƣ vào khai thác sử dụng. Khi xét hiệu quả vốn đầu tƣ XDCB cần quan tâm nghiên cứu cả ba giai đoạn của quá trình đầu tƣ, hết sức tránh tình trạng thiên lệch, chỉ tập trung vào giai đoạn Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 6 thực hiện dự án (tức là việc đầu tƣ vào xây dựng các dự án) mà không chú ý đến thời gian khai thác dự án.
Việc coi trọng hiệu quả kinh tế - xã hội do đầu tƣ XDCB mang lại là hết sức cần thiết nên phải có phƣơng án lựa chọn tối ƣu; đảm bảo trình tự XDCB. Chính vì chu kỳ sản xuất kéo dài nên việc hoàn vốn đƣợc các nhà đầu tƣ đặc biệt quan tâm. Phải lựa chọn trình tự bỏ vốn cho thích hợp để giảm đến mức tối đa thiệt hại do ứ đọng vốn ở sản phẩm dở dang. Ba là: Sản phẩm của các dự án đầu tƣ XDCB thƣờng có tính đơn chiếc.
Do vậy, ngay cả khi hai công trình liền kề nhau, nhƣng chi phí thi công thực tế của mỗi công trình cũng khác nhau. Đây là đặc điểm cần lƣu ý trong quá trình quản lý vốn đầu tƣ. Bốn là: Hoạt động đầu tƣ luôn cần sự cân nhắc giữa lợi ích trƣớc mắt và lợi ích trong tƣơng lai. Nhà đầu tƣ mong muốn và chấp nhận đầu tƣ trong điều kiện lợi ích thu đƣợc trong tƣơng lai lớn hơn lợi ích hiện tại mà họ tạm thời hy sinh.
Nói cách khác, mục đích tối cao của đầu tƣ là hiệu quả. Hiệu quả vừa là mục tiêu, động lực vừa là phƣơng tiện của hoạt động đầu tƣ. Năm là: Đầu tƣ là lĩnh vực có mức độ rủi ro lớn và mạo hiểm. Đầu tƣ chính là việc đánh đổi những tiêu dùng chắc chắn của hiện tại để mong nhận đƣợc những tiêu dùng lớn hơn, nhƣng chƣa thật chắc trong tƣơng lai.
"Chƣa thật chắc chắn” chính là yếu tố rủi ro mạo hiểm. Vì vậy có nhà kinh tế nói rằng: "đầu tƣ là đánh bạc với tƣơng lai". Rủi ro trong lĩnh vực đầu tƣ XDCB chủ yếu do thời gian của quá trình đầu tƣ kéo dài. Trong thời gian này các yếu tố kinh tế, chính trị và cả tự nhiên ảnh hƣởng sẽ gây nên những tổn thất mà các nhà đầu tƣ không lƣờng định hết khi lập dự án.
Các yếu tố bão lụt, động đất, chiến tranh có thể tàn phá các công trình đƣợc đầu tƣ. Sự thay đổi chính sách nhƣ: thay đổi chính sách thuế, mức lãi suất, sự thay đổi thị trƣờng, thay đổi nhu cầu sản phẩm… cũng có thể gây nên thiệt hại cho các nhà đầu tƣ. Đặc điểm này chỉ ra rằng, muốn khuyến khích đầu tƣ cần phải quan tâm đến lợi ích của các nhà đầu tƣ. Lợi ích mà các nhà đầu tƣ quan tâm nhất là hoàn đủ vốn đầu tƣ cho họ và lợi nhuận tối đa thu đƣợc nhờ hạn chế và tránh đƣợc rủi ro.
Vì vậy, Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 7 các chính sách khuyến khích đầu tƣ cần quan tâm đến ƣu đãi, miễn giảm thuế, về khấu hao cao, lãi suất vốn vay thấp, cơ chế thanh toán vốn kịp thời… Sáu là: Sản phẩm của đầu tƣ XDCB có tính cố định. Nó gắn liền với đất đai, nơi sản xuất và nơi sử dụng.
