Đề xuất giải pháp quản lý rừng trên cơ sở cộng đồng tại xã Triệu Nguyên, Quảng Trị

Luận văn thạc sĩ đề xuất giải pháp quản lý rừng cộng đồng tại xã Triệu Nguyên, vùng đệm khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông, Quảng Trị.

• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Bảo
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Giải pháp quản lý rừng cộng đồng tại xã Triệu Nguyên, Quảng Trị
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Tĩnh

Mục lục chi tiết

• 1. Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.1. Nhận thức chung về vấn đề nghiên cứu. Quản lý rừng trên cơ sở cộng đồng

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp quản lý rừng cộng đồng tại xã Triệu Nguyên

Giải pháp quản lý rừng cộng đồng tại xã Triệu Nguyên, Quảng Trị, là một trong những phương pháp quan trọng nhằm bảo vệ tài nguyên rừng và phát triển bền vững. Khu vực này nằm trong vùng đệm của Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông, nơi có đa dạng sinh học phong phú. Việc áp dụng các giải pháp quản lý rừng cộng đồng không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao đời sống của người dân địa phương.

1.1. Đặc điểm sinh thái và tài nguyên rừng tại Triệu Nguyên

Xã Triệu Nguyên có diện tích rừng lớn, với nhiều loại cây quý hiếm. Tài nguyên rừng ở đây không chỉ có giá trị sinh thái mà còn có giá trị kinh tế cao. Việc quản lý hiệu quả tài nguyên này là rất cần thiết để bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế địa phương.

1.2. Vai trò của cộng đồng trong quản lý rừng

Cộng đồng địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý rừng. Họ là những người hiểu rõ nhất về tài nguyên và có trách nhiệm bảo vệ chúng. Sự tham gia của cộng đồng giúp nâng cao hiệu quả quản lý và bảo vệ tài nguyên rừng bền vững.

II. Vấn đề và thách thức trong quản lý rừng cộng đồng

Mặc dù có nhiều lợi ích, nhưng việc quản lý rừng cộng đồng tại xã Triệu Nguyên cũng gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như khai thác trái phép, thiếu sự tham gia của cộng đồng và chính sách chưa đồng bộ là những yếu tố cản trở sự phát triển bền vững.

2.1. Khai thác tài nguyên rừng không bền vững

Khai thác tài nguyên rừng không bền vững đã dẫn đến tình trạng suy giảm chất lượng rừng. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn làm giảm thu nhập của người dân địa phương.

2.2. Thiếu sự tham gia của cộng đồng trong quản lý

Sự thiếu tham gia của cộng đồng trong các quyết định quản lý rừng đã dẫn đến nhiều vấn đề. Người dân không được thông tin đầy đủ về các chính sách, dẫn đến việc họ không thể tham gia hiệu quả vào quá trình quản lý.

III. Phương pháp quản lý rừng cộng đồng hiệu quả

Để giải quyết các vấn đề hiện tại, cần áp dụng các phương pháp quản lý rừng cộng đồng hiệu quả. Những phương pháp này bao gồm việc tăng cường sự tham gia của cộng đồng, xây dựng chính sách bảo vệ rừng và phát triển kinh tế địa phương.

3.1. Tăng cường sự tham gia của cộng đồng

Việc tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong quản lý rừng là rất quan trọng. Cần tổ chức các buổi họp để người dân có thể đóng góp ý kiến và tham gia vào các quyết định liên quan đến tài nguyên rừng.

3.2. Xây dựng chính sách bảo vệ rừng

Chính sách bảo vệ rừng cần được xây dựng dựa trên sự tham gia của cộng đồng. Các chính sách này cần rõ ràng và dễ hiểu để người dân có thể thực hiện và tuân thủ.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Các giải pháp quản lý rừng cộng đồng đã được áp dụng tại xã Triệu Nguyên và đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Việc bảo vệ tài nguyên rừng đã giúp cải thiện đời sống của người dân và bảo vệ môi trường.

4.1. Kết quả từ các dự án quản lý rừng

Nhiều dự án quản lý rừng đã được triển khai và đã mang lại kết quả tích cực. Người dân đã nhận thức rõ hơn về giá trị của tài nguyên rừng và tham gia tích cực vào việc bảo vệ chúng.

4.2. Tác động đến phát triển kinh tế địa phương

Việc quản lý rừng hiệu quả đã giúp tăng thu nhập cho người dân thông qua các hoạt động như du lịch sinh thái và sản xuất nông sản sạch. Điều này không chỉ cải thiện đời sống mà còn bảo vệ môi trường.

V. Kết luận và tương lai của quản lý rừng cộng đồng

Quản lý rừng cộng đồng tại xã Triệu Nguyên là một giải pháp quan trọng cho việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và phát triển bền vững. Tương lai của quản lý rừng phụ thuộc vào sự tham gia của cộng đồng và các chính sách hỗ trợ từ chính quyền.

5.1. Tầm quan trọng của sự tham gia cộng đồng

Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố quyết định cho sự thành công của quản lý rừng. Cần có các chương trình đào tạo và nâng cao nhận thức cho người dân về vai trò của họ trong việc bảo vệ tài nguyên rừng.

5.2. Định hướng phát triển bền vững

Định hướng phát triển bền vững cần được xây dựng dựa trên sự hợp tác giữa chính quyền, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ. Điều này sẽ giúp bảo vệ tài nguyên rừng và phát triển kinh tế địa phương một cách bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông được thành lập theo Quyết định số 768/QĐ-UB ngày 09/04/2001, sở hữu hệ sinh thái rừng núi thấp đặc trưng của vùng Trung Bộ với mức độ đa dạng sinh học cao. Nằm trong vùng đệm của khu bảo tồn và giữ vai trò phòng hộ đầu nguồn sông Thạch Hãn, xã Triệu Nguyên có tổng diện tích tự nhiên đạt 5.176,17 ha, trong đó diện tích đất sản xuất nông lâm nghiệp chiếm tới 89,1% tương đương 4.478,5 ha. Tuy nhiên, áp lực sinh kế từ 271 hộ dân với 1.281 nhân khẩu đã khiến tài nguyên rừng tự nhiên suy thoái nghiêm trọng do tình trạng khai thác gỗ và săn bắt động vật hoang dã trái phép kéo dài. Hậu quả là thiên tai, lũ lụt và hạn hán hàng năm gia tăng, đe dọa trực tiếp đời sống kinh tế xã hội địa phương.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là các chính sách quản lý rừng thuần túy từ phía nhà nước chưa phát huy được hiệu lực do thiếu vắng sự tham gia chủ động của người dân bản địa. Nghiên cứu hướng tới mục tiêu đánh giá toàn diện thực trạng quản lý, xác định các rào cản và yếu tố thúc đẩy, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp quản lý rừng trên cơ sở cộng đồng tại xã Triệu Nguyên giai đoạn 2006 - 2007. Đề tài mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi kết nối mục tiêu bảo tồn 2.787,4 ha rừng tự nhiên trung bình với chiến lược xóa đói giảm nghèo, nâng cao tỷ lệ che phủ rừng đạt 86,52% và ổn định nguồn thu nhập trên 554 triệu đồng mỗi năm từ kinh tế nông lâm kết hợp cho cộng đồng địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết hệ thống kinh tế sinh thái nhân văn làm nền tảng chủ đạo. Theo đó, rừng vừa là thực thể sinh thái chịu sự chi phối của các quy luật tự nhiên, vừa là tư liệu sản xuất và thực thể xã hội gắn chặt với nhận thức, tập quán và quyền lợi của người dân. Đồng thời, luận văn áp dụng lý thuyết quản lý rừng bền vững theo tiêu chuẩn của Tổ chức Gỗ nhiệt đới Quốc tế và tiến trình Helsinki, nhấn mạnh tính cân bằng giữa 3 trụ cột: sinh thái, kinh tế và xã hội.

Khái niệm quản lý rừng dựa vào cộng đồng được định nghĩa là phương thức trao quyền, trong đó người dân thôn bản giữ vai trò chủ thể trực tiếp thực hiện các hoạt động bảo vệ, làm giàu và khai thác hợp lý trên diện tích đất lâm nghiệp được giao khoán. Cơ sở pháp lý của mô hình dựa trên Quyết định số 186/2006/QĐ-TTg về quy chế quản lý vùng đệm, Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004, Luật Đất đai năm 2003 và Quyết định số 245/1998/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn kết hợp giữa tài liệu thứ cấp từ Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Trị, Viện Điều tra Quy hoạch Rừng năm 2003 và dữ liệu điều tra thực địa trong giai đoạn 2006 - 2007.

Cỡ mẫu nghiên cứu xã hội học bao gồm 36 hộ gia đình được chọn lọc từ 40 phiếu phát ra tại hai thôn Xuân Lâm và Na Ném, 10 cán bộ quản lý và chuyên gia kỹ thuật cấp huyện, xã, cùng 14 đại diện cộng đồng tham gia phỏng vấn nhóm. Phương pháp chọn mẫu áp dụng là bốc thăm ngẫu nhiên danh sách hộ gia đình kết hợp chọn mẫu có chủ đích đối với nhóm cán bộ chuyên trách và trưởng thôn nhằm đảm bảo tính đại diện về mức sống, trình độ học vấn và mức độ phụ thuộc vào rừng.

Về điều tra lâm sinh, tác giả thiết lập 18 ô tiêu chuẩn định lượng diện tích 500 m2 (kích thước 25m x 20m) phân bổ theo 3 vị trí địa hình đỉnh, sườn, chân (gồm 15 ô rừng tự nhiên và 3 ô rừng trồng). Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (RRA), đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA) với 6 cuộc hội thảo tương tác sâu và phương pháp chuyên gia được lựa chọn vì tính linh hoạt, giúp phản ánh chân thực các mâu thuẫn lợi ích, tập quán khai thác và năng lực tự quản của cộng đồng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thực trạng phân bố tài nguyên đất lâm nghiệp cho thấy toàn xã có 4.478,5 ha đất sản xuất lâm nghiệp, nhưng đất rừng sản xuất chỉ chiếm 1.042,3 ha, trong khi đất rừng đặc dụng thuộc khu bảo tồn lên tới 3.436,2 ha. Rừng tự nhiên phục hồi sau khai thác đạt 2.787,4 ha và diện tích đất trống chưa sử dụng còn 409,1 ha. Đáng chú ý, rừng trồng mới chỉ đạt 25,0 ha, tương đương 0,48% tổng diện tích đất lâm nghiệp.

Về kinh tế hộ gia đình, cơ cấu ngành nghề thuần nông chiếm 81%, tỷ lệ hộ nghèo chiếm 20%, hộ trung bình chiếm 66% và chỉ có 14% hộ khá. Diện tích đất trồng lúa nước vô cùng eo hẹp với 5,0 ha, cho sản lượng 19,8 tấn/năm. Mức độ phụ thuộc vào rừng tự nhiên rất lớn: 83,3% số hộ điều tra duy trì tập quán chăn thả rông gia súc trong rừng với tổng đàn 601 con trâu và 95 con bò; 100% hộ dân dùng củi đun với mức tiêu thụ từ 15 đến 20 kg/ngày (tương đương 4 đến 5 tấn củi/hộ/năm). Hoạt động khai thác lâm sản ngoài gỗ diễn ra ồ ạt với sản lượng khai thác mây nước từ 15 đến 20 kg/người/ngày và lá nón từ 400 đến 600 lá/người/ngày.

Hệ thực vật ghi nhận 1.053 loài thuộc 528 chi và 130 họ, trong đó có hơn 350 loài mang giá trị sử dụng cao. Hệ động vật có 54 loài thú và 150 loài chim với 32 loài quý hiếm như Gà lôi lam mào đen, Trĩ sao. Tuy nhiên, áp lực săn bắt bằng hàng trăm bẫy dây phanh cơ học và khai thác gỗ làm nhà từ 10 đến 12 m3/nhà kiên cố đang làm suy giảm nhanh chóng quần thể sinh vật.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa của tình trạng suy thoái tài nguyên bắt nguồn từ sự bất ổn sinh kế vùng đệm. Người dân chưa xem rừng là tư liệu sản xuất lâu dài mà chỉ coi là kho tài nguyên tự nhiên để khai thác tự do. Cơ chế phối hợp giữa Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông thành lập năm 2002 với chính quyền xã Triệu Nguyên còn lỏng lẻo; lực lượng kiểm lâm mỏng và thiếu kỹ năng khuyến lâm xã hội.

So sánh với các bài học kinh nghiệm từ mô hình làng rừng tại Trung Quốc hay nông lâm kết hợp SALT tại Philippines, việc thiếu vắng giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâm nghiệp lâu dài đã làm triệt tiêu động lực đầu tư chăm sóc của người dân. Trong thực tế, dữ liệu kinh tế hộ có thể được minh họa trực quan qua biểu đồ cột chồng phân tầng mức thu nhập với tỷ lệ hộ nghèo chiếm 20%, kết hợp biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu sử dụng đất nông lâm nghiệp chiếm 89,1% so với 7,98% đất trống đồi núi trọc. Các biểu đồ này sẽ làm nổi bật sự chênh lệch lớn giữa tiềm năng đất đai và hiệu quả sinh kế thực tế của cộng đồng bản địa.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm thiết lập cơ chế quản lý rừng bền vững, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược gắn với lộ trình và chủ thể thực hiện rõ ràng:

1. Đẩy mạnh giao đất giao rừng và cấp chứng nhận quyền sử dụng đất: Ủy ban nhân dân huyện Đakrông phối hợp Phòng Tài nguyên Môi trường hoàn thành việc đo đạc, bàn giao 409,1 ha đất trống đồi trọc và 642,3 ha rừng tái sinh non cho các nhóm hộ và cộng đồng thôn bản quản lý trước năm 2009. Mục tiêu đạt 100% hộ dân vùng đệm có đất lâm nghiệp hợp pháp để yên tâm đầu tư.
2. Xây dựng quy ước thôn bản và kiện toàn tổ đội bảo vệ rừng tự quản: Ủy ban nhân dân xã Triệu Nguyên phối hợp Hạt Kiểm lâm Đakrông thể chế hóa các hương ước bảo vệ rừng tại 3 thôn Xuân Lâm, Na Ném và Vạn Na Ném. Duy trì lực lượng 13 thành viên nòng cốt thuộc các tổ bảo vệ rừng thôn bản, đặt mục tiêu giảm 85% các vụ khai thác gỗ và đặt bẫy thú trái phép trong giai đoạn 2007 - 2010.
3. Phát triển sinh kế nông lâm kết hợp và thâm canh cây lâm sản ngoài gỗ: Trung tâm Khuyến nông Khuyến lâm tỉnh Quảng Trị hỗ trợ người dân chuyển đổi 83,3% số hộ chăn thả rông sang mô hình nuôi nhốt bán thâm canh, đồng thời gieo trồng bổ sung 50 ha mây nước, lá nón, sa nhân và thiên niên kiện dưới tán rừng tự nhiên nghèo kiệt, nâng cao giá trị thu nhập thêm từ 2 đến 3 triệu đồng/hộ/năm.
4. Thiết lập cơ chế chia sẻ lợi ích và quỹ tuần hoàn thôn bản: Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông trích từ 20% đến 30% kinh phí sự nghiệp lâm nghiệp và chi trả dịch vụ môi trường rừng để chi trả trực tiếp cho công tác tuần tra cộng đồng, tạo nguồn vốn xoay vòng cho các tổ chức đoàn thể vay phát triển sản xuất.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý ngành nông nghiệp và kiểm lâm: Luận văn cung cấp căn cứ thực tiễn để tham mưu chính sách giao đất khoán rừng cấp cơ sở, xây dựng phương án tuần tra có sự tham gia của người dân vùng đệm khu bảo tồn.
2. Ban quản lý các vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên: Tài liệu hỗ trợ đắc lực trong việc thiết kế các thỏa ước đồng quản lý tài nguyên, giải quyết xung đột lợi ích giữa mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học và nhu cầu khai thác lâm sản của cộng đồng địa phương.
3. Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển nông thôn: Bản nghiên cứu là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận PRA, RRA trong việc đánh giá mức độ phụ thuộc sinh kế của 271 hộ dân vào rừng tự nhiên.
4. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Lâm sinh, Quản lý tài nguyên rừng: Cung cấp nguồn dữ liệu thực chứng phong phú về cấu trúc lâm phần 18 ô tiêu chuẩn, thành phần 1.053 loài thực vật và khung phân tích quản lý rừng cộng đồng tại dải Trường Sơn.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao quản lý rừng dựa vào cộng đồng là giải pháp then chốt tại xã Triệu Nguyên?
Bởi vì 89,1% diện tích tự nhiên của xã là đất nông lâm nghiệp nhưng chỉ có một lực lượng kiểm lâm rất mỏng kiểm soát. Khi 271 hộ dân địa phương được hưởng quyền lợi thực tế và tham gia trực tiếp vào 3 tổ tự quản thôn bản, hiệu quả giám sát bảo vệ 2.787,4 ha rừng tự nhiên sẽ được nâng cao toàn diện và bền vững.

Người dân xã Triệu Nguyên đang khai thác những nguồn lợi lâm sản nào nhiều nhất?
Theo kết quả điều tra, 100% hộ dân phụ thuộc vào nguồn củi đun với lượng dùng từ 4 đến 5 tấn/năm. Bên cạnh đó, người dân thu hái mây nước (15 - 20 kg/ngày), lá nón (400 - 600 lá/ngày) và săn bắt động vật hoang dã để phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày do thiếu đất canh tác lúa nước (chỉ có 5,0 ha).

Tập quán chăn thả rông gia súc ảnh hưởng như thế nào đến tài nguyên rừng?
Có tới 83,3% số hộ duy trì chăn thả tự do trâu, bò, dê trong rừng. Thói quen này làm gãy đổ cây tái sinh non tại 642,3 ha rừng tái sinh phục hồi, gây nén chặt đất, thúc đẩy xói mòn trên nền đất dốc từ 100 đến 400 m và làm suy giảm khả năng tái sinh tự nhiên của các loài cây gỗ quý.

Mô hình nông lâm kết hợp nào phù hợp nhất với điều kiện tự nhiên tại địa phương?
Mô hình trồng xen cây lâm sản ngoài gỗ như mây nước, lá nón, ba kích dưới tán 2.787,4 ha rừng tự nhiên nghèo kiệt, kết hợp trồng keo lai trên 409,1 ha đất trống đồi trọc và chăn nuôi bò bán thâm canh tại 3 thôn là giải pháp tối ưu giúp nâng cao thu nhập hộ gia đình.

Điều kiện tiên quyết để mô hình quản lý rừng cộng đồng thành công là gì?
Cộng đồng phải được Nhà nước cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâm nghiệp lâu dài, đồng thời được hưởng tỷ lệ chia sẻ lợi ích rõ ràng từ việc khai thác lâm sản phụ và kinh phí chi trả bảo vệ rừng hàng năm theo Quyết định số 186/2006/QĐ-TTg.

Kết luận

• Xã Triệu Nguyên có diện tích rừng lớn đạt độ che phủ 86,52%, nhưng đời sống của 271 hộ dân còn nhiều khó khăn với 20% hộ nghèo, tạo áp lực nặng nề lên vùng đệm khu bảo tồn.
• Nguồn tài nguyên sinh vật rất đa dạng với 1.053 loài thực vật và 204 loài động vật có xương sống, song đang bị suy thoái do tình trạng săn bắt và khai thác 4 - 5 tấn củi/hộ/năm.
• Phương thức quản lý rừng hành chính truyền thống bộc lộ nhiều bất cập, đòi hỏi phải chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình quản lý rừng dựa vào cộng đồng.
• Bàn giao 409,1 ha đất trống và thành lập các tổ bảo vệ rừng tự quản tại 3 thôn là giải pháp trọng tâm để gắn quyền lợi sinh kế với trách nhiệm của người dân.
• Đóng góp khoa học cốt lõi của luận văn là xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ giữa lâm sinh học, thể chế pháp lý và phát triển nông thôn, định hướng tầm nhìn bảo tồn bền vững đến năm 2015.

Các cơ quan quản lý và nhà nghiên cứu cần bắt tay triển khai ngay việc rà soát quy hoạch đất lâm nghiệp và hoàn thiện hương ước thôn bản để bảo tồn trọn vẹn hệ sinh thái Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o bé n«ng nghiÖp vµ ptnt tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp Bïi c«ng phó ®Ò xuÊt mét sè gi¶i ph¸p qu¶n lý rõng trªn c¬ së céng ®ång t¹i x· triÖu nguyªn, thuéc vïng ®Öm khu b¶o tån thiªn nhiªn ®akr«ng-tØnh qu¶ng trÞ luËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp Hµ T©y - 2007 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o bé n«ng nghiÖp vµ ptnt tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp Bïi c«ng phó ®Ò xuÊt mét sè gi¶i ph¸p qu¶n lý rõng trªn c¬ së céng ®ång t¹i x· triÖu nguyªn, thuéc vïng ®Öm khu b¶o tån thiªn nhiªn ®akr«ng-tØnh qu¶ng trÞ Chuyªn ngµnh: L©m häc M· sè: 60.60 luËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp Ng­êi h­íng dÉn khoa häc: TS NguyÔn ThÞ B¶o L©m Hµ T©y – 2007 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] -1- §Æt vÊn ®Ò Khu b¶o tån thiªn nhiªn §akr«ng ®­îc thµnh lËp theo quyÕt ®Þnh 768 /Q§-UB ngµy 09/04/2001. §©y lµ hÖ sinh th¸i rõng ®iÓn h×nh cña vïng nói thÊp Trung bé, n¬i cã tÝnh ®a d¹ng sinh häc cao, cã nhiÒu loµi ®éng thùc vËt quý hiÕm ®­îc nhiÒu nhµ khoa häc trong vµ ngoµi n­íc quan t©m nghiªn cøu. TriÖu Nguyªn lµ mét x· vïng ®Öm Khu b¶o tån thiªn nhiªn §aKr«ng- tØnh Qu¶ng TrÞ n»m trong khu vùc phßng hé ®Çu nguån s«ng Th¹ch H·n. Víi diÖn tÝch ®Êt s¶n xuÊt n«ng l©m nghiÖp réng lín chiÕm 89,1% tæng diÖn tÝch ®Êt tù nhiªn, ®©y lµ nguån tµi nguyªn quý gi¸ vµ phong phó nhÊt cña ®Þa ph­¬ng.

Trong nhiÒu n¨m qua, do khai th¸c vµ sö dông rõng bÊt hîp lý, ho¹t ®éng khai th¸c vµ s¨n b¾n tr¸i phÐp ngµy mçi gia t¨ng ®· lµm cho tµi nguyªn rõng tù nhiªn ë ®©y suy gi¶m nghiªm träng, kh¶ n¨ng cung cÊp l©m s¶n, phßng hé, c¶i t¹o m«i tr­êng.kh«ng ®¸p øng ®­îc yªu cÇu ®Æt ra. Do vËy, h¹n h¸n, lò lôt x¶y ra hµng n¨m g©y nhiÒu thiÖt h¹i cho c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt. Tr­íc t×nh tr¹ng ®ã, nhµ n­íc ®· cã nhiÒu chñ tr­¬ng, chÝnh s¸ch vµ dù ¸n cho ho¹t ®éng qu¶n lý b¶o vÖ vµ ph¸t triÓn tµi nguyªn rõng. Song hiÖn t­îng s¨n b¾t, khai th¸c gç tr¸i phÐp vÉn th­êng xuyªn x¶y ra lµm cho tµi nguyªn rõng tiÕp tôc suy gi¶m.

Nh÷ng nghiªn cøu gÇn ®©y cho thÊy, mét trong nh÷ng nguyªn nh©n chñ yÕu lµm gi¶m hiÖu lùc cña c¸c chÝnh s¸ch qu¶n lý tµi nguyªn rõng cña n­íc ta lµ do thiÕu sù tham gia cña céng ®ång. VËy lµm thÕ nµo ®Ó n©ng cao néi lùc cña céng ®ång, ph¸t huy nh÷ng tiÒm n¨ng s½n cã vµ l«i cuèn céng ®ång tham gia vµo c¸c ho¹t ®éng qu¶n lý tµi nguyªn rõng v× môc tiªu ph¸t triÓn bÒn v÷ng cña ®Þa ph­¬ng. §©y lµ bµi to¸n khã gi¶i ®¸p kh«ng chØ cña chÝnh quyÒn c¸c cÊp, c¸c nhµ khoa häc mµ cña c¶ ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng. Nh»m gãp phÇn gi¶i quyÕt vÊn ®Ò trªn, chóng t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi: “§Ò xuÊt mét sè gi¶i ph¸p qu¶n lý rõng trªn c¬ së céng ®ång t¹i x· TriÖu Nguyªn, thuéc vïng ®Öm Khu b¶o tån thiªn nhiªn §akr«ng-tØnh Qu¶ng TrÞ.” LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] -2- Ch­¬ng 1 Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 1.

NhËn thøc chung vÒ vÊn ®Ò nghiªn cøu. Qu¶n lý rõng trªn c¬ së céng ®ång. Kh¸i niÖm céng ®ång ®­îc hiÓu lµ nhãm ng­êi sèng trªn cïng mét khu vùc, vµ th­êng cïng nhau chia sÎ c¸c môc tiªu chung, c¸c luËt lÖ x· héi chung vµ / hoÆc cã thÓ cã quan hÖ gia ®×nh víi nhau ( Darcy Davis Case ,1990). Nh­ vËy: Trong ph¹m vi nghiªn cøu ®Ò tµi nµy, céng ®ång ®Þa ph­¬ng ®­îc hiÓu theo nghÜa: lµ th«n xãm vµ lµ céng ®ång d©n c­ th«n, lµng, b¶n, céng ®ång dßng hä, c¸c d©n téc hoÆc nhãm ng­êi cã nh÷ng ®Æc ®iÓm vµ lîi Ých chung.

Qu¶n lý tµi nguyªn rõng trªn c¬ së céng ®ång lµ qu¶n lý tµi nguyªn mµ trong ®ã ph¸t huy ®­îc n¨ng lùc néi sinh cña céng ®ång cho ho¹t ®éng qu¶n lý. Nh÷ng gi¶i ph¸p qu¶n lý tµi nguyªn rõng trªn c¬ së céng ®ång lu«n chøa ®ùng nh÷ng s¾c th¸i cña phong tôc, tËp qu¸n, ý thøc t«n gi¸o, nhËn thøc , kiÕn thøc cña ng­êi d©n, ®Æc ®iÓm quan hÖ gia ®×nh, hä hµng, lµng xãm, cña chÝnh s¸ch, luËt ph¸p.Trong khi c¸c n­íc c«ng nghiÖp ph¸t triÓn ®Ò cao vai trß c¸ nh©n, th× c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn mµ ®Æc biÖt lµ ë vïng Ch©u ¸- Th¸i B×nh D­¬ng vÊn ®Ò gia ®×nh vµ céng ®ång l¹i ®­îc ®¸nh gi¸ cao. Trong nhiÒu tr­êng hîp, qu¶n lý tµi nguyªn thiªn nhiªn trªn c¬ së céng ®ång ®· ®em l¹i nh÷ng hiÖu qu¶ to lín cho ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi vµ b¶o vÖ m«i tr­êng sinh th¸i [31]. Qu¶n lý rõng trªn c¬ së céng ®ång lµ ho¹t ®éng qu¶n lý rõng ®­îc thùc hiÖn trªn diÖn tÝch ®­îc giao cho c¸c hé gia ®×nh, c¸c nhãm hé, c¸c tæ chøc chÝnh trÞ x· héi ë th«n b¶n, hay cho c¶ th«n b¶n.

Trªn c¬ së giao ®Êt l©m nghiÖp, c¸c tæ chøc l©m nghiÖp cña nhµ n­íc hæ trî céng ®ång th«n b¶n tù qu¶n lý mét c¸ch bÒn v÷ng tµi nguyªn rõng dùa trªn sù phèi hîp vµ hîp t¸c LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] -3- gi÷a c¸c thµnh viªn trong céng ®ång còng nh­ gi÷a céng ®ång víi tæ chøc chÝnh quyÒn ®Þa ph­¬ng. Qu¶n lý bÒn v÷ng nguån tµi nguyªn rõng t¹i céng ®ång nh»m ®¹t c¸c môc tiªu t¨ng thu nhËp, t¨ng c¸c s¶n phÈm lÊy tõ rõng, t¨ng ®é che phñ cña rõng, c¶i thiÖn nguån n­íc nh­ng kh«ng tr¸i víi ph¸p luËt cña nhµ n­íc. Nh­ vËy, qu¶n lý rõng dùa trªn c¬ së céng ®ång lµ tÊt c¶ c¸c ho¹t ®éng qu¶n lý rõng do ng­êi d©n th«n b¶n(hé gia ®×nh, nhãm hé, th«n, b¶n) thùc hiÖn trªn diÖn tÝch ®Êt l©m nghiÖp ®­îc giao vµ kho¸n trªn c¬ së hîp t¸c gi÷a c¸c thµnh viªn trong céng ®ång víi c¸c tæ chøc ngoµi céng ®ång [7]. Vïng ®Öm vµ quy chÕ qu¶n lý vïng ®Öm ë ViÖt Nam.

GÇn ®©y nhÊt, kh¸i niÖm vïng ®Öm ®­îc thÓ chÕ ho¸ trong quyÕt ®Þnh sè 186/2006/Q§ - TTg cña ChÝnh phñ. Mét lÇn n÷a vïng ®Öm ®­îc x¸c ®Þnh n»m ngoµi KBT vµ kh«ng thuéc KBT. Trong quyÕt ®Þnh nµy ®· ®Ò cËp 1 c¸ch t­¬ng ®èi toµn diÖn vÒ vÞ trÝ, chøc n¨ng, nhiÖm vô, c¸c ho¹t ®éng vµ sù phèi kÕt hîp gi÷a c¸c bªn liªn quan trong viÖc ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi vïng ®Öm. “Vïng ®Öm lµ vïng rõng, vïng ®Êt hoÆc vïng ®Êt cã mÆt n­íc n»m liÒn kÒ víi c¸c VQG vµ KBTTN, cã t¸c ®éng ng¨n chÆn hoÆc lµm gi¶m nhÑ sù x©m h¹i cña con ng­êi tíi VQG vµ KBTTN.

Mäi ho¹t ®éng trong vïng ®Öm ph¶i nh»m môc ®Ých hç trî cho c«ng t¸c b¶o tån, qu¶n lý vµ b¶o vÖ khu rõng ®Æc dông, h¹n chÕ di d©n bªn ngoµi vµo vïng ®Öm, cÊm s¨n b¾n, bÉy b¾t c¸c loµi ®éng vËt vµ chÆt ph¸ c¸c loµi thùc vËt hoang d· lµ ®èi t­îng b¶o vÖ. DiÖn tÝch cña vïng ®Öm kh«ng tÝnh vµo diÖn tÝch cña khu rõng ®Æc dông. Dù ¸n ®Çu t­ x©y dùng vµ ph¸t triÓn vïng ®Öm ®­îc phª duyÖt cïng víi dù ¸n ®Çu t­ cña khu rõng ®Æc dông” Nh­ vËy, tÊt c¶ c¸c VQG vµ KBTTN ®Òu ph¶i cã vïng ®Öm. Vïng ®Öm lµ chiÕc n«i, lµ vµnh ®ai bao quanh cã t¸c dông b¶o vÖ chóng.

V× vËy, ®Çu t­ x©y dùng vµ qu¶n lý vïng ®Öm lµ mét nhiÖm vô hÕt søc quan träng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] -4- Qu¶n lý vïng ®Öm ®­îc nh×n nhËn nh­ lµ mét hµnh ®éng can thiÖp dµi h¹n nh»m ®¹t ®­îc tÝnh bÒn v÷ng vÒ sinh th¸i, vÒ x· héi, tæ chøc vµ kinh tÕ. §Çu t­ vïng ®Öm nh»m gi¶m nhÑ nguy c¬, th¸ch thøc vµ nh÷ng khã kh¨n trong viÖc b¶o vÖ ®a d¹ng sinh häc. Mäi cè g¾ng ®Çu t­ x©y dùng vµ qu¶n lý vïng ®Öm lµ ®Ó gi¶i quyÕt m©u thuÉn gi÷a b¶o tån tù nhiªn vµ ph¸t triÓn n«ng th«n.

§©y lµ mét vÊn ®Ò phøc t¹p, ®ßi hái ph¶i cã hµng lo¹t c¸c biÖn ph¸p tæng hîp: Kinh tÕ, kü thuËt, x· héi, m«i tr­êng, th«ng tin tuyªn truyÒn vµ ph¶i huy ®éng néi lùc cña nhiÒu ngµnh nhiÒu cÊp kh¸c nhau. Yªu cÇu quan träng cña viÖc qu¶n lý vïng ®Öm lµ ph¶i thu hót ®­îc sù tham gia cña c¸c bªn liªn quan (cïng qu¶n lý). Trong ®ã, ®Æc biÖt ®Ò cao vai trß, tr¸ch nhiÖm vµ quyÒn lîi cña ng­êi d©n vµ céng ®ång ®Þa ph­¬ng. D©n ®Þa ph­¬ng cÇn ph¶i ®­îc ®¶m b¶o r»ng hä cã thÓ ®­îc ®¸p øng c¸c nhu cÇu c¬ b¶n cña cuéc sèng tr­íc m¾t còng nh­ nh÷ng lîi Ých l©u dµi.

KÕ ho¹ch qu¶n lý vµ ®Çu t­ vïng ®Öm chØ trë thµnh hiÖn thùc khi ®¸p øng ®­îc c¸c yªu cÇu c¬ b¶n trªn ®©y. Sau khi cã LuËt B¶o vÖ vµ ph¸t triÓn rõng (2004), LuËt §Êt ®ai (2003), LuËt B¶o vÖ m«i tr­êng (2005). T×nh h×nh kinh tÕ- x· héi ë miÒn nói nãi chung vµ vïng ®Öm nãi riªng ®· cã nhiÒu chuyÓn biÕn tÝch cùc. Nhµ n­íc ®· cã nhiÒu ch­¬ng tr×nh, dù ¸n ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi miÒn nói, trong ®ã cã vïng ®Öm, ch¼ng h¹n ch­¬ng tr×nh 327, 135, 661, ®Þnh canh ®Þnh c­.

§èi víi c¸c dù ¸n ®Çu t­ b»ng nguån vèn viÖn trî, ChÝnh phñ ®· dµnh ­u tiªn ®Çu t­ cho vïng ®Öm nhiÒu h¬n vïng lâi. C¸c ®e do¹ tµi nguyªn KBTTN th­êng xuÊt ph¸t tõ vïng ®Öm do sù bÊt æn vÒ kinh tÕ cña hé gia ®×nh, nh÷ng ng­êi dùa vµo khai th¸c l©m ®Æc s¶n ®Ó lµm kÕ sinh nhai. Do vËy, c¸c ho¹t ®éng cÇn ph¶i ®­îc thiÕt kÕ dùa trªn sù hiÓu biÕt c¸c ¸p lùc vµ vai trß cña viÖc khai th¸c tµi nguyªn ®a d¹ng sinh häc trong cuéc sèng ng­êi d©n. CÇn tiÕn hµnh ®µm ph¸n nh»m dung hoµ quyÒn lîi gi÷a c¸c bªn liªn quan trong ho¹t ®éng b¶o tån.

CÇn ¸p dông ph­¬ng thøc LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] -5- cïng qu¶n lý nh»m cung cÊp lîi Ých cho ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng vµ c¸c ho¹t ®éng c¶i thiÖn ®êi sèng ®Ó hç trî cho c«ng t¸c b¶o tån. §Ó ph¸t huy vai trß cña vïng ®Öm ®èi víi b¶o tån vµ ph¸t triÓn, tr­íc hÕt cÇn gi¶i quyÕt mét sè vÊn ®Ò sau: - Ph¶i quy ho¹ch vïng ®Öm vµ vïng lâi râ rµng, cã mèc giíi kiªn cè. - X¸c ®Þnh c¬ chÕ chia sÎ lîi Ých cã hiÖu qu¶. Ng­êi d©n ®­îc h­ëng g× tõ KBTTN hoÆc VQG - X¸c ®Þnh râ rµng môc tiªu ph¸t triÓn vïng ®Öm vµ cã c¸c dù ¸n ®Ó thùc hiÖn môc tiªu ®ã.

- Phèi hîp tèt c¸c ch­¬ng tr×nh, c¸c dù ¸n cña c¸c cÊp, c¸c ngµnh kh¸c nhau trªn cïng 1 ®Þa bµn. - X©y dùng c¬ chÕ phèi hîp cïng tham gia gi÷a c¸c bªn liªn quan. Trong c¸c vÊn ®Ò trªn th× sù tham gia vµ hç trî cña ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng lµ hÕt søc quan träng.