MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Vịnh Hạ Long là vùng biển đảo thuộc tỉnh Quảng Ninh, có diện tích 1.969 hòn đảo, trong đó có 95% là đảo đá vôi. Khu vực di sản thiên nhiên thế giới có diện tích 434km2 gồm 775 hòn đảo, với các giá trị nổi bật: Giá trị cảnh quan: Vịnh Hạ Long là một vùng biển đảo rộng lớn với hàng ngàn đảo đá muôn hình muôn vẻ nhô lên từ mặt nƣớc cùng vô số hang động đẹp, độc đáo và kỳ lạ luôn biến đổi theo góc nhìn và thời gian. Giá trị điạ chất, địa mạo: Vịnh Hạ Long là một điển hình trên Thế giới về quá trình phát triển cảnh quan địa mạo karst nhiệt đới, trải qua gần 500 triệu năm với các quá trình tích tụ trầm tích, tạo đồng bằng cổ, vận động tạo sơn, uốn nếp, biển tiến, biển thoái, mài mòn, hòa tan đá vôi bởi nƣớc.
Nơi đây chứa đựng nhiều hệ tầng trầm tích thành phần cacbonat và lục nguyên với nhiều di tích cổ sinh vật dƣới dạng hóa thạch và hệ thống các hang động có tuổi từ 700.000 năm vẫn đang trong quá trình phát triển. Giá trị đa dạng sinh học: Hạ Long là một khu vực có sự đa dạng sinh học cao với những hệ sinh thái điển hình của vùng biển đảo nhiệt đới: rừng mƣa nhiệt đới, rừng ngập mặn, bãi triều lầy không có rừng ngập mặn, bãi cát triều, rong cỏ biển, rạn san hô, hang động và tùng áng. Thiên nhiên Vịnh Hạ Long độc đáo và đa dạng đã tạo điều kiện cho rất nhiều loài sinh vật quý hiếm sinh sống và phát triển, đặc biệt có những loài đặc hữu trên Vịnh Hạ Long nhƣ Giềng Hạ Long, Thiên Tuế Hạ Long, Cọ Hạ Long, Nhài Hạ Long… Giá trị lịch sử - văn hóa: Vịnh Hạ Long là một trong những cái nôi của ngƣời Việt Cổ với ba nền văn hóa nối tiếp nhau: Soi Nhụ, Cái Bèo, Hạ Long cách ngày nay từ 18. Nơi đây còn là nơi lƣu trữ nhiều di tích lịch sử, văn hóa, di chỉ khảo cổ, nét văn hóa truyền thống, những lễ hội, tập tục đặc sắc của ngƣ dân Hạ Long qua nhiều đời.
1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Với những giá trị đặc biệt vô giá nhƣ vậy, Vịnh Hạ Long đƣợc Bộ Văn hoá Thông tin xếp hạng Di sản danh thắng cấp Quốc gia vào năm 1962; Năm 1994, trong phiên họp lần thứ 18 của Hội đồng Di sản Thế giới thuộc UNESCO tổ chức tại Thái Lan, Vịnh Hạ Long đƣợc UNESCO công nhận là Di sản Thiên nhiên Thế giới bởi giá trị cảnh quan theo tiêu chí (iii) của Công ƣớc Quốc tế về Bảo vệ Di sản Văn hóa và Thiên nhiên Thế giới. Năm 2000, lần thứ hai, Vịnh Hạ Long đƣợc UNESCO công nhận là Di sản thiên nhiên Thế giới bởi giá trị địa chất, địa mạo theo tiêu chí (i) của Công ƣớc Quốc tế về Bảo vệ Di sản Văn hóa và Thiên nhiên Thế giới. Năm 2012, sau cuộc vận động bình chọn, Vịnh Hạ Long chính thức đƣợc Tổ chức New Open World công nhận là một trong bảy kỳ quan thiên nhiên mới của Thế giới. Điều đó đã khẳng định giá trị ngoại hạng mang tính toàn cầu của Vịnh Hạ Long.
Ngoài những giá trị đặc biệt đó, Vịnh Hạ Long còn có tiềm năng to lớn để phát triển các ngành kinh tế mũi nhọn nhƣ: giao thông cảng biển, du lịch, đánh bắt và nuôi trồng thủy hải sản. Đƣợc xác định là một trọng điểm kinh tế, một đàu tàu của vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc; Quảng Ninh là tỉnh nằm trọn vẹn trong chƣơng trình “hai hành lang, một vành đai kinh tế” giữa Việt Nam và Trung Quốc. Do đó Quảng Ninh nói chung, vùng biển Đông Bắc nói riêng không chỉ có ý nghĩa quan trọng đối với phát triển các ngành kinh tế mà còn có ý nghĩa đối với vấn đề an ninh quốc phòng. Thành tựu về kinh tế - xã hội mà tỉnh Quảng Ninh đã đạt đƣợc hơn chục năm qua là rất khả quan.
Tuy nhiên, sự tăng trƣởng kinh tế - xã hội đang tạo áp lực đối với môi trƣờng nói chung và môi trƣờng Di sản thiên nhiên thế giới nói riêng; nơi đây hàng ngày, hàng giờ phải đối mặt với những thách thức không nhỏ về áp lực ô nhiễm môi trƣờng. Đây là một vấn đề nhức nhối đang đƣợc các ngành, các cấp đặc biệt quan tâm và tìm kiếm các giải pháp nhằm bảo vệ Di sản và môi trƣờng biển Vịnh Hạ Long để cho Vịnh Hạ Long luôn là điểm đến lý tƣởng của khách du lịch, để Vịnh Hạ Long mãi xứng đáng với danh hiệu Di sản Thiên nhiên Thế giới. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vì vậy, việc nghiên cứu hiện trạng môi trƣờng để đề xuất một số giải pháp nhằm bảo vệ môi trƣờng Vịnh Hạ Long là việc làm hết sức cần thiết, xuất phát từ những lý do đó, tôi lựa chọn đề tài: “Nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp quản lý môi trường khu vực Vịnh Hạ Long”. Mục tiêu của đề tài - Tổng hợp, đánh giá hiện trạng môi trƣờng khu vực Vịnh Hạ Long và vùng lân cận tác động đối với môi trƣờng Vịnh.
- Đánh giá, dự báo các nguồn, yếu tố gây áp lực đối với môi trƣờng khu vực Vịnh. - Nghiên cứu, đề xuất các giải pháp quản lý môi trƣờng khu vực Vịnh Hạ Long. Nội dung luận văn Chƣơng 1: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu Chƣơng 2: Đối tƣợng, phạm vi, phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.
Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài - Nghiên cứu về khí hậu - thủy văn: đƣợc đề cập một cách chung nhất trong các nghiên cứu của Phạm Ngọc Toàn và Phan Tất Đắc (1975) về khí hậu Việt Nam, đặc điểm khí hậu tỉnh Quảng Ninh; các số liệu quan trắc về khí hậu - thủy, hải văn tại các trạm Hồng Gai, Bãi Cháy, Cô Tô. - Nghiên cứu về địa chất, địa mạo: đã đƣợc nghiên cứu từ rất sớm trong các công trình nghiên cứu về những nét cơ bản địa chất cấu trúc của phần Bắc, Trung và Nam Đông Dƣơng của các nhà địa chất Pháp vào những năm đầu thế kỷ XX. Trong khoảng thời gian trƣớc năm 2000 còn có một số nghiên cứu địa mạo mang tính khái quát: địa mạo thềm lục địa Đông Dƣơng và các vùng kế cận của Lƣu Tỳ và đồng nghiệp năm 1986. Các báo cáo về thềm biển ở Việt Nam trong đó có các hệ thống giồng cát ở đồng bằng Nam bộ của Vũ Văn Phái (1982), Nguyễn Thế Thôn (1986),…Về đặc điểm quá trình bồi tụ ở bờ biển Việt Nam của Nguyễn Xuân Trƣờng (1982).
Bên cạnh đó là những nghiên cứu về địa mạo Di sản thế giới Vịnh Hạ Long của IUCN. - Nghiên cứu về thảm thực vật: Vịnh Hạ Long có một thảm thực vật tự nhiên đa dạng và phong phú. Những nghiên cứu về thực vật của khu vực Hạ Long - Cẩm Phả đƣợc đề cập chung nhất trong các công trình nghiên cứu về một số đặc điểm cơ bản của hệ thực vật và những hệ sinh thái rừng nhiệt đới ở Việt Nam (Trần Ngũ Phƣơng, 1970; Lê Trần Chấn và nnk, 1999; Thái Văn Trừng, 1999; Phan Nguyên Hồng, 1999. Và đƣợc nghiên cứu cụ thể hơn trong “ Điều tra nghiên cứu các hệ sinh thái thực vật thành phố Hạ Long và vùng phụ cận” của Vũ Quang Côn & nnk (1999); “Thực vật tự nhiên vịnh Hạ Long” của Nguyễn Tiến Hiệp & Ruth Kiew (2000); các nghiên cứu, điều tra của Hiệp hội bảo tồn thiên nhiên thế giới (IUCN).
- Nghiên cứu về môi trường: Hiện nay có nhiều di sản thiên nhiên thế giới đang bị suy thoái do sức ép từ các hoạt động của cộng đồng dân cƣ sinh sống phía ngoài các di sản. Vì vậy vấn đề môi trƣờng của các di sản đã và đang đƣợc các nhà 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khoa học trên thế giới rất quan tâm. Đã có rất nhiều dự án, công trình nghiên cứu nhằm bảo vệ môi trƣờng và bảo tồn vùng di sản thiên nhiên Vịnh Hạ Long nhƣ: + Dự án Bảo tàng sinh thái Hạ Long (theo Việt báo - 15/07/2006): Xây dựng phƣơng pháp tiếp cận mới nhất đối với việc quản lý Di sản, phát triển bền vững tài nguyên môi trƣờng và bảo tồn văn hóa, lịch sử ở khu vực Di sản thế giới. Dự án Bảo tàng Sinh thái giúp Vịnh Hạ Long hòa hợp với các cộng đồng xung quanh thông qua việc phát huy các nguồn tài nguyên của khu vực Di sản, góp phần phát triển cộng đồng, giáo dục môi trƣờng một cách tổng quan.
+ Dự án bảo vệ môi trƣờng du lịch biển Vịnh Hạ Long do Viện nghiên cứu phát triển du lịch - Tổng cục du lịch thực hiện từ năm 2005 - 2008. Dự án đã phân tích diễn biến về môi trƣờng tự nhiên trong 3 năm thông qua các chỉ tiêu về chất lƣợng môi trƣờng môi trƣờng đất, môi trƣờng nƣớc ven bờ, nƣớc biển, nƣớc sinh hoạt, nƣớc ngầm, môi trƣờng không khí, chất thải rắn, nƣớc thải tác động đến môi trƣờng du lịch biển Vịnh Hạ Long. Dựa trên kết quả phân tích đó dự án đã chỉ ra những nguy cơ ô nhiễm môi trƣờng và xây dựng các tiểu dự án bảo vệ môi trƣờng du lịch biển Vịnh Hạ Long. + Dự án bảo vệ Môi trƣờng Vịnh Hạ Long (Tạp chí Môi trƣờng - 30/05/2011): do Ban chỉ đạo quản lý môi trƣờng Vịnh Hạ Long phối hợp với Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) tổ chức và quản lý, đƣợc khởi động từ 14/4/2010.
Dự án nhằm thực hiện tăng cƣờng năng lực quản lý nguồn tài nguyên thiên nhiên và quản lý môi trƣờng cho du lịch bền vững tại khu vực Hạ Long, hƣớng tới mục tiêu tổng thể của việc bảo tồn môi trƣờng Vịnh Hạ Long và các vùng phụ cận. JICA cũng đã tiến hành nghiên cứu, quan trắc về môi trƣờng khu vực Vịnh Hạ Long, thống kê những hoạt động ảnh hƣởng đến môi trƣờng khu vực Hạ Long nhƣ khai thác than, phát triển khu công nghiệp. + Bên cạnh đó là các công trình nghiên cứu về đặc điểm địa hoá môi trƣờng, chất lƣợng môi trƣờng nƣớc - trầm tích ven bờ và hiện trạng ô nhiễm khá nhiều, tập trung vào các khu vực cửa sông, vũng vịnh và các khu du lịch trọng điểm trên dải ven biển Việt Nam của nhiều nhà khoa học: Lƣu Văn Diệu (1991 - 1993), Nguyễn 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.