Nghiên cứu giải pháp sử dụng khôn khéo đất ngập nước ven biển khu vực vịnh Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh

Luận án tiến sĩ nghiên cứu giải pháp sử dụng khôn khéo đất ngập nước ven biển vịnh Tiên Yên, Quảng Ninh và bảo vệ môi trường hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Xuân Dũng
• Người hướng dẫn: Ts. Hoàng Văn Thắng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu đề xuất các giải pháp sử dụng khôn khéo đất ngập nước ven biển khu vực vịnh Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CHUNG ĐẤT NGẬP NƯỚC
• 1.1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM LIÊN QUAN ĐẾN ĐẤT NGẬP NƯỚC
• 1.1.1. Đất ngập nước
• 1.2. Các dịch vụ hệ sinh thái của đất ngập nước
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Cách tiếp cận
• 2.2.1. Tiếp cận sử dụng khôn khéo đất ngập nước
• 2.2.2. Tiếp cận hệ sinh thái
• 2.2.3. Tiếp cận quản lý, bảo tồn dựa vào cộng đồng
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Đánh giá nông thôn có sự tham gia
• 2.3.2. Phương pháp phân tích theo mô hình DPSIR
• 2.3.3. Phương pháp áp dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS)
• 2.3.4. Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp và phương pháp đánh giá mức độ suy thoái
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội và đa dạng sinh học đất ngập nước ven biển khu vực vịnh Tiên Yên
• 3.1.1. Đặc điểm tự nhiên đất ngập nước ven biển khu vực vịnh Tiên Yên
• 3.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội khu vực vịnh Tiên Yên
• 3.1.3. Đặc điểm đa dạng sinh học đất ngập nước ven biển khu vực vịnh Tiên Yên
• 3.2. Tầm quan trọng của đất ngập nước ven biển đối với kinh tế, xã hội và môi trường
• 3.2.1. Dịch vụ cung cấp
• 3.2.2. Dịch vụ điều tiết
• 3.2.3. Dịch vụ hỗ trợ
• 3.3. Những bất cập trong quản lý và sử dụng tài nguyên đất ngập nước ven biển khu vực vịnh Tiên Yên
• 3.4. Mức độ suy thoái đất ngập nước ven biển vịnh Tiên Yên hiện nay và dự báo trong thời gian tới
• 3.5. Đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức quản lý đất ngập nước ven biển khu vực vịnh Tiên Yên hiện nay
• 3.6. Các giải pháp sử dụng khôn khéo đất ngập nước ven biển khu vực vịnh Tiên Yên
• 3.6.1. Nguyên tắc đề xuất các giải pháp
• 3.6.2. Các bước đề xuất giải pháp
• 3.6.3. Các bên liên quan và mức độ quan tâm, ảnh hưởng đối với đất ngập nước ven biển khu vực vịnh Tiên Yên
• 3.6.4. Phương án triển khai thực hiện các giải pháp
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về đất ngập nước ven biển vịnh Tiên Yên Quảng Ninh

Đất ngập nước ven biển vịnh Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh, là một trong những hệ sinh thái quan trọng, đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế bền vững. Khu vực này không chỉ có giá trị sinh thái mà còn là nguồn tài nguyên phong phú cho cộng đồng địa phương. Tuy nhiên, việc quản lý và sử dụng đất ngập nước tại đây đang gặp nhiều thách thức do áp lực từ phát triển kinh tế và biến đổi khí hậu.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội của vịnh Tiên Yên

Vịnh Tiên Yên có địa hình đa dạng với hệ sinh thái phong phú, bao gồm rừng ngập mặn và các vùng nước ngọt. Kinh tế địa phương chủ yếu dựa vào nông nghiệp và thủy sản, nhưng đang phải đối mặt với sự suy giảm tài nguyên do khai thác quá mức.

1.2. Vai trò của đất ngập nước trong phát triển bền vững

Đất ngập nước cung cấp nhiều dịch vụ hệ sinh thái như điều tiết nước, bảo vệ bờ biển và cung cấp nguồn thực phẩm. Việc bảo tồn và sử dụng khôn khéo đất ngập nước là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững cho khu vực.

II. Thách thức trong quản lý đất ngập nước ven biển vịnh Tiên Yên

Quản lý đất ngập nước tại vịnh Tiên Yên đang gặp nhiều khó khăn do sự gia tăng dân số, áp lực từ phát triển kinh tế và biến đổi khí hậu. Những thách thức này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn đến đời sống của người dân địa phương.

2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến đất ngập nước

Biến đổi khí hậu gây ra hiện tượng nước biển dâng và thay đổi mô hình thời tiết, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái đất ngập nước. Điều này dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học và giảm khả năng cung cấp dịch vụ sinh thái.

2.2. Khai thác tài nguyên không bền vững

Hoạt động khai thác tài nguyên như đánh bắt thủy sản và phát triển nông nghiệp không bền vững đang làm suy giảm chất lượng đất ngập nước. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn đe dọa sinh kế của cộng đồng địa phương.

III. Giải pháp sử dụng khôn khéo đất ngập nước ven biển vịnh Tiên Yên

Để bảo tồn và phát triển bền vững đất ngập nước ven biển vịnh Tiên Yên, cần áp dụng các giải pháp sử dụng khôn khéo. Những giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao đời sống của người dân.

3.1. Phát triển mô hình quản lý bền vững

Cần xây dựng các mô hình quản lý bền vững, kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế. Việc này bao gồm việc tham gia của cộng đồng trong quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường.

3.2. Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của đất ngập nước và các dịch vụ sinh thái mà nó cung cấp là rất cần thiết. Nâng cao nhận thức sẽ giúp người dân tham gia tích cực hơn vào các hoạt động bảo tồn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại vịnh Tiên Yên

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các giải pháp sử dụng khôn khéo đất ngập nước có thể mang lại nhiều lợi ích cho cả môi trường và cộng đồng. Những kết quả này cần được nhân rộng và áp dụng tại các khu vực khác.

4.1. Kết quả từ các mô hình thí điểm

Các mô hình thí điểm đã cho thấy hiệu quả trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và cải thiện sinh kế cho người dân. Những mô hình này cần được đánh giá và điều chỉnh để phù hợp với thực tế địa phương.

4.2. Tác động tích cực đến cộng đồng địa phương

Việc áp dụng các giải pháp bền vững đã giúp nâng cao đời sống của người dân, tạo ra việc làm và cải thiện điều kiện sống. Điều này cho thấy sự cần thiết của việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho đất ngập nước ven biển vịnh Tiên Yên

Việc sử dụng khôn khéo đất ngập nước ven biển vịnh Tiên Yên là một trong những giải pháp quan trọng để bảo tồn tài nguyên và phát triển bền vững. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để đạt được mục tiêu này.

5.1. Tầm quan trọng của sự hợp tác

Sự hợp tác giữa chính quyền, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ là rất cần thiết để đảm bảo việc quản lý và bảo tồn đất ngập nước hiệu quả.

5.2. Định hướng phát triển bền vững trong tương lai

Cần xây dựng các chính sách và kế hoạch phát triển bền vững, đảm bảo sự hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Điều này sẽ giúp duy trì các dịch vụ sinh thái và bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ "Nghiên cứu đề xuất các giải pháp sử dụng khôn khéo đất ngập nước ven biển khu vực vịnh Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Nguyễn Xuân Dũng, chuyên ngành Môi trường trong phát triển bền vững (chuyên ngành đào tạo thí điểm) tại Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi trường, Đại học Quốc gia Hà Nội vào năm 2014, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Mai Đình Yên và TS. Hoàng Văn Thắng. Công trình có độ dài 145 trang (chưa kể phụ lục), gồm 29 hình và 20 bảng số liệu.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Đất ngập nước (ĐNN) chiếm khoảng 6% diện tích bề mặt trái đất (tương đương 8,6 triệu km²) và là nơi sinh sống của khoảng 70% dân số thế giới tập trung tại các vùng cửa sông ven biển và thủy vực nội địa. Tại Việt Nam, diện tích ĐNN xấp xỉ 5.000 ha, chiếm khoảng 8% diện tích ĐNN của châu Á. Vịnh Tiên Yên (tỉnh Quảng Ninh) là khu vực ven biển có tính đa dạng sinh học cao, chứa đựng các hệ sinh thái đặc thù như rừng ngập mặn (RNM), thảm cỏ biển và nhiều loài thủy hải sản đặc sản (sá sùng, bông thùa, sò huyết, ngao, ngán). Tuy nhiên, khu vực này đang đối mặt với sức ép gia tăng dân số, sự phát triển kinh tế - xã hội thiếu quy hoạch đồng bộ, khai thác quá mức và sử dụng các biện pháp mang tính hủy diệt, gây suy thoái tài nguyên và ô nhiễm môi trường. Phương thức quản lý truyền thống mang tính áp đặt từ trên xuống (top-down), phân tán theo ngành và thiếu sự tham gia của cộng đồng địa phương bộc lộ nhiều bất cập, dẫn đến suy giảm đa dạng sinh học và giảm hiệu quả kinh tế. Do đó, việc nghiên cứu áp dụng cách tiếp cận sử dụng khôn khéo nhằm cân bằng giữa khai thác phục vụ sinh kế và duy trì chức năng sinh thái tại vịnh Tiên Yên là yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định 2 mục tiêu cụ thể:

1. Nghiên cứu những bất cập trong quản lý và sử dụng tài nguyên ĐNN ven biển hiện nay tại khu vực vịnh Tiên Yên;
2. Đề xuất được các giải pháp sử dụng khôn khéo đất ngập nước ven biển khu vực vịnh Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh.

Nhiệm vụ nghiên cứu

1. Nghiên cứu vai trò, tầm quan trọng của ĐNN ven biển khu vực vịnh Tiên Yên đối với kinh tế, xã hội và môi trường theo 4 nhóm dịch vụ hệ sinh thái (HST);
2. Nghiên cứu những nội dung về quản lý và sử dụng tài nguyên ĐNN ven biển hiện nay ảnh hưởng đến sử dụng khôn khéo ĐNN khu vực vịnh Tiên Yên, bao gồm việc xác định các bất cập, các nguyên nhân và mức độ suy thoái tác động đến ĐNN vịnh Tiên Yên;
3. Nghiên cứu, đánh giá thuận lợi, khó khăn, cơ hội và thách thức trong việc sử dụng khôn khéo ĐNN ven biển khu vực vịnh Tiên Yên;
4. Đề xuất giải pháp sử dụng khôn khéo ĐNN ven biển phù hợp khu vực vịnh Tiên Yên.

Luận điểm bảo vệ

1. ĐNN ven biển khu vực vịnh Tiên Yên có tính đa dạng sinh học cao và có vai trò quan trọng đối với môi trường, kinh tế và xã hội tại khu vực nhưng bị tác động, ảnh hưởng do những bất cập trong quản lý và sử dụng tài nguyên ĐNN hiện nay;
2. Sử dụng khôn khéo là giải pháp hiệu quả nhằm hạn chế những bất cập trong quản lý và sử dụng tài nguyên ĐNN ven biển khu vực vịnh Tiên Yên.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: ĐNN ven biển khu vực vịnh Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh.
• Phạm vi không gian: Tọa độ địa lý từ 21°07'24'' đến 21°27'27'' vĩ độ Bắc và từ 107°23'58'' đến 107°52'57'' kinh độ Đông. Ranh giới phía Bắc từ cửa sông Hà Cối đến Cửa Đại; phía Tây đến hết phần bãi triều dọc Quốc lộ 18; phía Đông và Nam giáp các đảo Cái Bầu, Vạn Vược, Vạn Nước, Cái Chiên và Vĩnh Thực. Vịnh có chiều rộng khoảng 9 km, dài khoảng 57 km, diện tích phần ngập nước thường xuyên khoảng 400 km², độ sâu trung bình 2,0 m (sâu nhất 30 m tại các cửa vịnh). Địa bàn hành chính gồm 15 xã ven biển thuộc 3 huyện:
  • Huyện Tiên Yên (5 xã): Đồng Rui, Hải Lạng, Tiên Lãng, Đông Ngũ, Đông Hải.
  • Huyện Đầm Hà (3 xã): Đại Bình, Đầm Hà, Tân Bình.
  • Huyện Hải Hà (7 xã): Đường Hoa, Quảng Phong, Quảng Điền, Quảng Trung, Phú Hải, Quảng Minh, Cái Chiên.
• Phạm vi thời gian: Quá trình nghiên cứu và thu thập số liệu thực hiện từ tháng 11 năm 2009 đến tháng 12 năm 2013.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Quá trình phát triển nhận thức và khung lý thuyết về sử dụng khôn khéo

Khái niệm "sử dụng hợp lý" (wise use / rational use) xuất hiện từ năm 1910 bởi Ủy ban về Rừng của Hoa Kỳ. Larson và Kusler (1979) cùng Oreeson và cộng sự (1979) chỉ rõ rằng trước thập kỷ 1970, ĐNN thường bị coi là đất hoang hóa cần thoát nước, tiêu biểu là chính sách Đạo luật Đầm lầy năm 1849 (Hoa Kỳ). Nhận thức thay đổi căn bản từ khi Công ước Ramsar ra đời năm 1971. Năm 1987, khái niệm phát triển bền vững được Ủy ban Brundtland chính thức hóa. Tại Hội nghị các bên tham gia Công ước Ramsar lần thứ 6 (COP6), sử dụng khôn khéo được coi là cơ chế phát triển bền vững. Đến Hội nghị COP9 (năm 2005 tại Kampala, Uganda), định nghĩa được chuẩn hóa: "Sử dụng khôn khéo ĐNN là duy trì đặc tính sinh thái, đạt được thông qua việc thực hiện tiếp cận HST trong bối cảnh phát triển bền vững". Tại Việt Nam, định hướng quản lý được thể chế hóa qua Nghị định số 109/2003/NĐ-CP về bảo tồn và phát triển bền vững các vùng ĐNN.

Các tiếp cận quản lý liên quan được luận án tổng kết bao gồm:

• Tiếp cận hệ sinh thái (Ecosystem Approach): Được Lê Trọng Cúc (1998), E. Maltby (2003), MA (2005) và IUCN (2011) chuẩn hóa thành 12 nguyên tắc quản lý đất, nước và tài nguyên sinh vật nhằm bảo tồn cân bằng và phân cấp quản lý.
• Tiếp cận quản lý dựa vào cộng đồng và đồng quản lý (Co-management): Nêu bật vai trò người dân địa phương là chủ thể trực tiếp gắn bó sinh kế với tài nguyên (Grumbine 1994, Cục Bảo vệ môi trường 2004).
• Tiếp cận quản lý tổng hợp đới bờ (ICM): Theo Cicin-Sain & Knecht (2005), tích hợp các ngành kinh tế, cơ quan nhà nước và cộng đồng trong không gian vùng bờ.

Các mô hình thực tiễn trong và ngoài nước

Luận án khảo sát các mô hình thực tiễn nhằm rút ra bài học:

1. Quốc tế: Mô hình vùng đồng bằng sông Yaqui, Mayo, Fuerte tại Sonora (Mexico) với sự tham gia của nhiều bên liên quan; Mô hình đầm phá La Segua (Ecuador) thành lập ban cố vấn pháp lý cộng đồng; Mô hình phục hồi 100 ha rừng đước và 40 ha dừa nước tại Kalibo (Philippines) thông qua giao khoán cho 28 hộ gia đình; Mô hình du lịch quan sát đom đóm tại Kampung Kuantan (Malaysia).
2. Việt Nam: Mô hình đồng quản lý và chia sẻ lợi ích từ khai thác ngao giống tại Vườn quốc gia Xuân Thủy (Nam Định); Mô hình phục hồi và giao khoán bảo vệ rừng ngập mặn Cần Giờ (TP. Hồ Chí Minh); Mô hình Khu bảo tồn biển Rạn Trào (xã Vạn Hưng, huyện Vạn Ninh, tỉnh Khánh Hòa).

Các nghiên cứu trước đây tại khu vực vịnh Tiên Yên

• Giai đoạn trước 2005: Nghiên cứu phân tán về nguồn lợi sá sùng, bông thùa và quy hoạch nuôi trồng thủy sản (NTTS) tại Tiên Yên - Hải Hà.
• Giai đoạn 2005–2012:
  • Nghiên cứu trầm tích bãi triều Tiên Yên - Hà Cối (2005) chỉ ra dấu hiệu ô nhiễm kim loại nặng (Cu, Pb, Zn, Cr, As) tại Ba Chẽ và Hà Cối do nước thải mỏ than Mông Dương và khu vực Móng Cái;
  • Báo cáo quy hoạch ĐNN ven biển và cơ sở dữ liệu ĐNN cửa sông Tiên Yên (2007);
  • Mô hình quản lý tổng hợp tài nguyên dựa vào cộng đồng tại thôn Hà Thụ, xã Hải Lạng (Trung tâm CRES, 2008);
  • Đánh giá mức độ suy thoái RNM, cỏ biển và lượng giá kinh tế dịch vụ HST vịnh Tiên Yên (Tổng cục Môi trường, 2011);
  • Đánh giá biến động ĐNN bằng công nghệ viễn thám (Lê Thị Nga, 2011);
  • Đặc điểm địa hóa môi trường nước và trầm tích (Trần Đăng Quy, 2012);
  • Nghiên cứu phân vùng 07 tiểu vùng chức năng môi trường (Hoàng Văn Tuấn, Trần Đăng Quy, Nguyễn Văn Vượng, Mai Trọng Nhuận, 2012) – tác giả luận án nhận xét cách phân chia này quá nhiều vùng, chủ yếu dựa trên tự nhiên và địa hóa, thiếu tính khả thi trong quản trị thực tế;
  • Đề xuất thành lập Khu bảo tồn biển Tiên Yên - Hà Cối với 3 phân khu (Tổng cục Thủy sản, 2012) mang nặng tính quản lý hành chính từ trên xuống.

Khoảng trống luận án giải quyết

Các công trình trước đây chỉ giải quyết các khía cạnh đơn lẻ (địa hóa, trầm tích, đa dạng loài) hoặc phân vùng thuần túy tự nhiên ở phạm vi hẹp. Chưa có công trình nào đánh giá có hệ thống mối quan hệ hai chiều giữa hệ tự nhiên (dịch vụ HST) và hệ xã hội (quản trị, sinh kế), chưa lồng ghép công cụ chia sẻ lợi ích và sự tham gia của cộng đồng trên toàn bộ không gian vịnh Tiên Yên theo khung tiếp cận của Công ước Ramsar.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung tiếp cận

Luận án tích hợp 3 khung tiếp cận chính:

1. Tiếp cận sử dụng khôn khéo ĐNN (Ramsar): Đặt trọng tâm vào việc duy trì các dịch vụ HST nhằm phục vụ phúc lợi con người và xóa đói giảm nghèo mà không làm biến đổi đặc tính sinh thái.
2. Tiếp cận hệ sinh thái (Ecosystem Approach): Áp dụng 12 nguyên tắc của CBD/IUCN, xem xét các mối liên kết sinh thái - kinh tế - xã hội, quản lý thích ứng theo không gian và thời gian.
3. Tiếp cận quản lý dựa vào cộng đồng (CBMRM) và đồng quản lý: Phân cấp quyền hạn, phát huy tri thức bản địa, nâng cấp mức độ tham gia của người dân từ "thông báo", "tham vấn" lên "cùng quyết định", "cùng phối hợp" và "ủng hộ các sáng kiến độc lập của cộng đồng".

Phương pháp nghiên cứu cụ thể

• Phương pháp Đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA):
  • Thực hiện phỏng vấn cấu trúc (bằng phiếu hỏi gồm 3 phần: nhận thức về ĐNN; đánh giá bất cập và nguyên nhân; vai trò các bên liên quan và giải pháp) kết hợp phỏng vấn bán cấu trúc và thảo luận nhóm.
  • Công thức xác định dung lượng mẫu ngẫu nhiên: $$n = \frac{N \cdot t^2 \cdot p \cdot q}{N \cdot \varepsilon^2 + t^2 \cdot p \cdot q}$$ Với tổng thể $N = 2.637$ hộ tại 5 xã đại diện, độ tin cậy 99,7% ($t = 3$), sai số $\varepsilon = 0,1$, phương sai $p \cdot q = 0,25$, kích thước mẫu tính toán lý thuyết là 207 hộ. Luận án tăng thêm 25% (58 hộ) để nâng cao tính đại diện, đạt tổng số mẫu khảo sát thực tế là 265 hộ.

STT	Xã điều tra	Huyện	Tổng số hộ gia đình	Số mẫu điều tra (hộ)	Tỷ lệ cơ cấu mẫu (%)
1	Đồng Rui	Tiên Yên	482	50	18,9%
2	Đông Hải	Tiên Yên	622	60	22,6%
3	Tân Bình	Đầm Hà	500	50	18,9%
4	Hải Lạng	Tiên Yên	575	60	22,6%
5	Quảng Minh	Hải Hà	458	45	17,0%
Tổng	5 xã	3 huyện	2.637	265	100%

Cơ cấu nhân khẩu học của mẫu điều tra (n = 265):

• Giới tính: Nam chiếm 49,0% (130 người), Nữ chiếm 51,0% (135 người).

• Độ tuổi: Từ 18–35 tuổi chiếm 43,4% (115 người); từ 36–55 tuổi chiếm 37,7% (100 người); trên 55 tuổi chiếm 18,9% (50 người).

• Phương pháp phân tích DPSIR: Thiết lập chuỗi quan hệ tương tác Động lực (Driving force) - Áp lực (Pressure) - Hiện trạng (State) - Tác động (Impact) - Đáp ứng (Response) cho toàn bộ tài nguyên ĐNN vịnh Tiên Yên.

• Phương pháp Hệ thống thông tin địa lý (GIS) và viễn thám: Biên tập bản đồ phân bố các kiểu ĐNN, bản đồ biến động diện tích ĐNN giai đoạn 2000–2012 và bản đồ phân vùng chức năng sinh thái.

• Phương pháp phân tích thứ cấp và đánh giá mức độ suy thoái: Thu thập số liệu thống kê kinh tế - xã hội, khí tượng thủy văn, kết quả điều tra đa dạng sinh học và áp dụng bộ tiêu chí đánh giá suy thoái HST rừng ngập mặn và thảm cỏ biển.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan chung đất ngập nước

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về quản trị ĐNN:

• Khái quát hóa hơn 50 định nghĩa ĐNN hiện có trên thế giới, khẳng định tính phù hợp của định nghĩa theo Công ước Ramsar đối với địa bàn vịnh Tiên Yên.
• Phân tích 4 nhóm dịch vụ hệ sinh thái theo Đánh giá Hệ sinh thái Thiên niên kỷ (MA, 2005) và mối tương tác hai chiều giữa hệ tự nhiên và hệ xã hội.
• Phân tích 5 cấp độ tham gia của cộng đồng trong bảo tồn: Thông báo $\rightarrow$ Tham vấn $\rightarrow$ Cùng quyết định $\rightarrow$ Cùng phối hợp $\rightarrow$ Tự quản/Ủng hộ sáng kiến độc lập.
• Đánh giá ưu điểm và hạn chế của các mô hình quản lý ĐNN tại Mexico, Ecuador, Philippines, Malaysia, VQG Xuân Thủy, RNM Cần Giờ và KBTB Rạn Trào.
• Tổng quan các công trình nghiên cứu tại vịnh Tiên Yên từ năm 2005 đến năm 2012, chỉ rõ sự thiếu hụt của các nghiên cứu tích hợp liên ngành và tiếp cận từ dưới lên.

Chương 2: Đối tượng, phạm vi và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết về địa bàn và quy trình kỹ thuật:

• Miêu tả đặc điểm không gian 15 xã ven biển của 3 huyện Tiên Yên, Đầm Hà, Hải Hà; xác định các cửa trao đổi nước chính với Vịnh Bắc Bộ gồm: Cửa Mô, Cửa Tiếu, Cửa Đại, Cửa Bò Vàng, Cửa Đầu Tán.
• Xây dựng khung logic nghiên cứu lồng ghép 3 tiếp cận: Sử dụng khôn khéo (Ramsar), Tiếp cận hệ sinh thái (CBD/IUCN) và Quản lý dựa vào cộng đồng.
• Trình bày thiết kế bảng hỏi PRA, quy trình chọn mẫu thống kê $n=265$ hộ, quy trình thu thập và xử lý dữ liệu không gian bằng GIS, quy trình phân tích DPSIR và phương pháp xây dựng ma trận SWOT.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và bàn luận

Chương 3 là phần trọng tâm của luận án (94 trang), tập trung vào các nội dung chính:

1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội và đa dạng sinh học

• Đặc điểm tự nhiên: Địa hình bãi triều rộng lớn, mạng lưới sông suối đổ ra vịnh (sông Tiên Yên, sông Ba Chẽ, sông Đầm Hà, sông Hà Cối); diện tích mặt nước thường xuyên khoảng 400 km².
• Đa dạng sinh học: Thống kê thành phần loài sinh vật phong phú, bao gồm các loài thân mềm, cá, bò sát, chim và thú quý hiếm có tên trong Sách Đỏ Việt Nam (2007), Danh lục đỏ IUCN và Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Xác định các hệ sinh thái tiêu biểu là RNM (chủ yếu là đước, vẹt, mắm, trang) và thảm cỏ biển.
• Biến động đất ngập nước: Đánh giá biến động diện tích các kiểu ĐNN giai đoạn 2000–2012, chỉ ra xu hướng suy giảm diện tích RNM tự nhiên do chuyển đổi sang đầm nuôi tôm và phát triển hạ tầng.

2. Tầm quan trọng của dịch vụ hệ sinh thái ĐNN vịnh Tiên Yên

Phân tích chi tiết 4 nhóm dịch vụ hệ sinh thái:

• Dịch vụ cung cấp: Cung cấp bãi đẻ, bãi ương dưỡng giống thủy sản, cung cấp thực phẩm (tôm, cua, cá, ngao, ngán, sá sùng), gỗ củi và nguồn dược liệu.
• Dịch vụ điều tiết: Điều hòa vi khí hậu, hạn chế tác động của bão lũ, xói lở bờ biển, đồng hóa chất thải và cố định carbon.
• Dịch vụ hỗ trợ: Chu trình dinh dưỡng, tạo trầm tích và duy trì nơi cư trú cho các loài di cư.
• Dịch vụ văn hóa: Tiềm năng du lịch sinh thái, nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường và các giá trị văn hóa - tri thức bản địa của cộng đồng ngư dân.

3. Bất cập trong quản lý và mức độ suy thoái tài nguyên

• Đối chiếu thể chế: So sánh hiện trạng quản lý tại vịnh Tiên Yên với 12 nguyên tắc tiếp cận hệ sinh thái của IUCN (2011), chỉ ra sự thiếu liên kết liên ngành, chồng chéo chức năng giữa ngành Nông nghiệp và Phát triển nông thôn với ngành Tài nguyên và Môi trường.
• Phương thức khai thác hủy diệt: Hoạt động sử dụng kích điện, lưới mắt nhỏ, đăng cào cơ giới khai thác sá sùng, bừa bãi triều gây suy thoái nền đáy.
• Chuyển đổi mục đích sử dụng đất: Nguy cơ phá vỡ cấu trúc RNM để làm đầm nuôi tôm quảng canh và bán thâm canh, gây ô nhiễm cục bộ nguồn nước do chất thải nuôi trồng thủy sản.
• Đánh giá mức độ suy thoái: Phân tích thực trạng suy thoái cấu trúc và chất lượng RNM, thảm cỏ biển, lập bảng dự báo mức độ suy giảm nguồn lợi sinh vật nếu không có biện pháp can thiệp.
• Phân tích SWOT: Tổng hợp điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong công tác quản lý và bảo tồn ĐNN tại khu vực.

4. Đề xuất hệ thống giải pháp sử dụng khôn khéo

Luận án đề xuất khung giải pháp toàn diện gồm:

• Nguyên tắc và quy trình đề xuất: Xây dựng khung logic dựa trên sự đồng thuận của các bên liên quan, lấy cộng đồng làm trung tâm và phân tích sơ đồ Venn về quyền lực, mối quan tâm của các nhóm xã hội.
• Phân vùng chức năng sinh thái: Đề xuất phân chia khu vực nghiên cứu thành 04 vùng chức năng sinh thái thay vì 07 vùng như các nghiên cứu trước:
  1. Vùng bảo tồn nghiêm ngặt (ưu tiên bảo vệ hệ sinh thái RNM nguyên sinh và bãi đẻ tự nhiên);
  2. Vùng phục hồi sinh thái (tập trung tái tạo RNM bị suy thoái và thảm cỏ biển);
  3. Vùng phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững;
  4. Vùng sử dụng đa mục tiêu (phát triển dịch vụ cảng, du lịch và khai thác thủy sản truyền thống).
• Hệ thống 5 nhóm giải pháp chung (gồm 20 hoạt động cụ thể):
  1. Nhóm giải pháp về thể chế và chính sách: Xây dựng quy chế phối hợp liên ngành, phân quyền quản lý bãi triều cho cấp xã và thôn/bản.
  2. Nhóm giải pháp về quy hoạch và phân vùng quản lý: Thực hiện quản lý không gian vịnh theo 04 vùng chức năng sinh thái đã xác lập.
  3. Nhóm giải pháp về quản lý kỹ thuật và phục hồi sinh thái: Triển khai các mô hình trồng phục hồi RNM bản địa, kiểm soát xả thải đầm tôm và quản lý chất lượng môi trường nước.
  4. Nhóm giải pháp về sinh kế và kinh tế: Phát triển mô hình đồng quản lý kết hợp du lịch sinh thái cộng đồng, nuôi thả có kiểm soát các loài đặc sản bản địa.
  5. Nhóm giải pháp về truyền thông, giáo dục và nâng cao năng lực: Đào tạo nghiệp vụ cho cán bộ xã/huyện, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn ĐNN.
• Mô hình thí điểm: Đề xuất triển khai 02 mô hình đồng quản lý thí điểm đại diện cho 2 vùng chức năng sinh thái đặc thù tại xã Đồng Rui (mô hình bảo tồn và phát triển sinh kế dựa vào RNM) và xã Hải Lạng (mô hình đồng quản lý bãi triều khai thác nguồn lợi nhuyễn thể).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

1. Hệ thống hóa và hoàn thiện cơ sở lý luận, phương pháp luận về sử dụng khôn khéo ĐNN vùng cửa sông ven biển; tích hợp thành công 3 tiếp cận hiện đại: Tiếp cận sử dụng khôn khéo (Ramsar), Tiếp cận hệ sinh thái (CBD) và Quản lý dựa vào cộng đồng.
2. Thiết lập mô hình phân tích mối quan hệ tương hỗ hai chiều giữa hệ thống tự nhiên (các dịch vụ HST) và hệ thống xã hội (hoạt động khai thác, cơ chế chính sách) thông qua khung logic DPSIR, khắc phục tư duy quản lý áp đặt từ trên xuống.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu có hệ thống về tự nhiên, đa dạng sinh học, dịch vụ hệ sinh thái và hiện trạng kinh tế - xã hội tại 15 xã ven biển vịnh Tiên Yên.
2. Đề xuất phương án phân vùng chức năng sinh thái gồm 04 vùng có tính khả thi cao trong quản lý hành chính địa phương.
3. Đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp chung với 20 hoạt động cụ thể, đi kèm cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân địa phương.
4. Xây dựng phương án kỹ thuật và thể chế cho 02 mô hình thí điểm đồng quản lý tại xã Đồng Rui và Hải Lạng, làm căn cứ thực tiễn cho việc nhân rộng mô hình ra toàn vùng duyên hải Quảng Ninh.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Phạm vi khảo sát xã hội học tập trung đại diện tại 5/15 xã ven biển (265 hộ), chưa bao phủ chi tiết toàn bộ các tiểu vùng dân cư xa xôi ngoài hải đảo (như xã Cái Chiên).
  • Nghiên cứu chưa lượng giá kinh tế toàn phần bằng tiền đối với toàn bộ 4 nhóm dịch vụ hệ sinh thái trong bối cảnh tác động dài hạn của biến đổi khí hậu.
  • Các giải pháp đề xuất dừng lại ở khung phương án và mô hình thí điểm, cần thời gian thể chế hóa và kiểm nghiệm thực tế sau khi được chính quyền địa phương phê duyệt.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Thiết lập hệ thống quan trắc dài hạn về biến động các kiểu ĐNN và chất lượng môi trường trầm tích - nước mặt vịnh Tiên Yên.
  • Nghiên cứu cơ chế tài chính bền vững (như chi trả dịch vụ môi trường rừng ngập mặn - PES) để duy trì hoạt động của các tổ tự quản cộng đồng sau khi các dự án hỗ trợ kết thúc.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho UBND tỉnh Quảng Ninh, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng UBND các huyện Tiên Yên, Đầm Hà, Hải Hà trong việc lập quy hoạch sử dụng đất ven biển, phân vùng môi trường và ban hành quy chế đồng quản lý tài nguyên vùng bờ.
• Đối với công tác bảo tồn: Hỗ trợ kỹ thuật cho Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên, khu bảo tồn biển tại khu vực phía Bắc trong việc xây dựng phương án quản lý có sự tham gia của cộng đồng.
• Đối với nghiên cứu và đào tạo: Là tài liệu chuyên khảo tham khảo cho giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh các chuyên ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Tài nguyên và Môi trường, Sinh thái học và Phát triển bền vững, đặc biệt về phương pháp nghiên cứu PRA kết hợp phân tích DPSIR và GIS.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án áp dụng định nghĩa nào về "sử dụng khôn khéo đất ngập nước"?

Luận án áp dụng định nghĩa cập nhật của Công ước Ramsar được thông qua tại Hội nghị COP9 (năm 2005 tại Kampala, Uganda): "Sử dụng khôn khéo ĐNN là duy trì đặc tính sinh thái, đạt được thông qua việc thực hiện tiếp cận hệ sinh thái trong bối cảnh phát triển bền vững".

2. Quy mô và phương pháp chọn mẫu khảo sát thực địa của luận án được thực hiện như thế nào?

Luận án áp dụng công thức chọn mẫu ngẫu nhiên theo tỷ lệ với độ tin cậy 99,7% và sai số không quá 10%. Từ tổng số 2.637 hộ tại 5 xã đại diện, dung lượng mẫu lý thuyết được tính toán là 207 hộ, sau đó tác giả tăng thêm 25% để đảm bảo độ tin cậy thống kê, đạt tổng số 265 hộ điều tra thực tế tại 5 xã: Đồng Rui (50 hộ), Đông Hải (60 hộ), Tân Bình (50 hộ), Hải Lạng (60 hộ) và Quảng Minh (45 hộ).

3. Những nguyên nhân chính dẫn đến suy thoái đất ngập nước vịnh Tiên Yên được chỉ ra trong luận án là gì?

Các nguyên nhân chính gồm:

• Hoạt động chuyển đổi tự phát rừng ngập mặn sang đầm nuôi tôm;
• Khai thác thủy sản mang tính hủy diệt (sử dụng xung điện, cào bới cơ giới bãi triều, mắt lưới nhỏ);
• Tác động ô nhiễm cục bộ từ chất thải nuôi trồng thủy sản và chất thải mỏ/thượng nguồn;
• Thể chế quản lý chồng chéo, quản lý cứng nhắc từ trên xuống và thiếu cơ chế chia sẻ lợi ích với cộng đồng bản địa.

4. Luận án đề xuất phân chia vịnh Tiên Yên thành bao nhiêu vùng chức năng sinh thái?

Luận án đề xuất phân chia khu vực vịnh Tiên Yên thành 04 vùng chức năng sinh thái (thay vì 07 vùng theo các đề xuất cũ), bao gồm:

1. Vùng bảo tồn nghiêm ngặt;
2. Vùng phục hồi sinh thái;
3. Vùng phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững;
4. Vùng sử dụng đa mục tiêu.

5. Hai mô hình thí điểm đồng quản lý được đề xuất thực hiện tại những địa phương nào?

Luận án đề xuất 02 mô hình thí điểm tại huyện Tiên Yên:

• Mô hình đồng quản lý bảo tồn và phát triển sinh kế dựa vào rừng ngập mặn tại xã Đồng Rui;
• Mô hình đồng quản lý bãi triều khai thác nguồn lợi nhuyễn thể bền vững tại xã Hải Lạng.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Xuân Dũng đã giải quyết một cách hệ thống vấn đề quản lý và sử dụng đất ngập nước ven biển vịnh Tiên Yên thông qua việc tích hợp các khung tiếp cận hiện đại về sử dụng khôn khéo, tiếp cận hệ sinh thái và bảo tồn dựa vào cộng đồng. Công trình đã phân tích toàn diện các giá trị dịch vụ hệ sinh thái, làm rõ các điểm nghẽn thể chế và nguyên nhân suy thoái tài nguyên tại 15 xã ven biển thuộc 3 huyện Tiên Yên, Đầm Hà và Hải Hà. Trên cơ sở đó, luận án xác lập phương án phân vùng 04 chức năng sinh thái, đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp chung gồm 20 hoạt động cụ thể cùng 02 mô hình đồng quản lý thí điểm, cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn phục vụ mục tiêu phát triển bền vững dải ven biển tỉnh Quảng Ninh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu (5 trang), kết luận và khuyến nghị (2 trang), các nội dung của luận án đƣợc trình bày trong 3 chƣơng gồm: Chƣơng 1. Tổng quan sử dụng khôn khéo đất ngập nƣớc (24 trang); Chƣơng 2. Đối tƣợng, phạm vi và phƣơng pháp nghiên cứu (20 trang); Chƣơng 3. Kết quả nghiên cứu và bàn luận (94 trang).

5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN CHUNG ĐẤT NGẬP NƢỚC 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM LIÊN QUAN ĐẾN ĐẤT NGẬP NƢỚC 1. Đất ngập nƣớc Hiện nay có khoảng trên 50 định nghĩa khác nhau về ĐNN, phân loại ĐNN đang đƣợc sử dụng [19].

Việc sử dụng các định nghĩa ĐNN tùy thuộc vào mục đích quản lý của mỗi quốc gia hay tổ chức quốc tế. Định nghĩa theo Công ƣớc Ramsar tƣơng đối phù hợp với điều kiện ĐNN vịnh Tiên Yên và đang đƣợc áp dụng nhiều trên thế giới và tại Việt Nam đƣợc lựa chọn để áp dụng. Theo Công ƣớc Ramsar “ĐNN là những vùng đầm lầy, than bùn hoặc vùng nước bất kể là tự nhiên hay nhân tạo, thường xuyên hay tạm thời, có nước chảy hay nước tù, là nước ngọt, nước lợ hay nước mặn, kể cả những vùng nước biển có độ sâu không quá 6m khi triều thấp” [15, 43]. Với định nghĩa này, ĐNN có diện tích tƣơng đối lớn, bao gồm các địa hình hết sức phong phú và phức tạp, từ vùng biển nông, ven biển, cửa sông, đầm phá (có thảm thực vật bao phủ hay không) đến đồng bằng châu thổ, tất cả các sông, suối, ao, hồ, đầm lầy tự nhiên hay nhân tạo, các vùng nuôi trồng thủy sản, canh tác lúa nƣớc.

Phân loại ĐNN nhằm xác định các kiểu ĐNN phục vụ cho các mục tiêu về điều tra, đánh giá và quản lý ĐNN, bƣớc căn bản, khởi đầu cho việc bảo tồn và sử dụng khôn khéo [57, 104]. Do đặc trƣng về địa mạo, thủy văn sự đa dạng và phong phú cảnh quan, loại hình ĐNN tại vịnh Tiên Yên, hệ thống phân loại ĐNN của Công ƣớc Ramsar đơn giản, dễ sử dụng, đủ chi tiết để bao hàm các loại hình ĐNN khác nhau và đặc biệt đã đƣợc thừa nhận trong thực tiễn áp dụng với các thứ bậc đƣợc thiết kế phù hợp theo các nhóm thuộc tính tại khu vực vịnh Tiên Yên (Hệ thống phân loại theo Công ƣớc Ramsar tại Phụ lục 6). 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đồng thời định nghĩa ĐNN và phân loại ĐNN cũng phù hợp với các chính sách quản lý, bảo tồn, sử dụng khôn khéo ĐNN hiện nay của Việt Nam. Vì vậy việc áp dụng định nghĩa và hệ thống phân loại ĐNN theo Công ƣớc Ramsar là phù hợp.

Các dịch vụ hệ sinh thái của đất ngập nƣớc Theo định nghĩa của Đánh giá HST thiên niên kỷ, các dịch vụ HST là “những lợi ích con người đạt được từ các HST, bao gồm dịch vụ cung cấp, dịch vụ điều tiết, dịch vụ hỗ trợ, và dịch vụ văn hóa” [46, 113]. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng giữa HST/dịch vụ HST với phúc lợi của con ngƣời có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Con ngƣời, một mặt, sống nhờ vào HST thông qua các dịch vụ của nó, gồm: (i) Dịch vụ cung cấp (cung cấp bãi đẻ, các loại vật liệu, cây thuốc, thực phẩm, nƣớc. Mặt khác, con ngƣời lại tác động vào hệ sinh thái thông qua các hoạt động sinh kế trực tiếp (nguyên nhân trực tiếp) và các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội (nguyên nhân sâu xa/cơ bản) – tác động chính làm suy thoái các HST và ĐDSH.

Mối tƣơng tác giữa con ngƣời và HST có sự thay đổi giữa/và chịu sự tác động của các cấp: địa phƣơng, quốc gia và quốc tế (Hình 1. Các hoạt động của con ngƣời có thể có những ảnh hƣởng đến việc duy trì cấu trúc và các chức năng của các HST. Trên thế giới, các HST đang chịu những ảnh hƣởng do con ngƣời gây ra, nhƣ khai thác quá mức rừng, chuyển đổi đất sang các hoạt động phát triển khác, phát triển cơ sở hạ tầng, đốt nhiên liệu hóa thạch, suy thoái đất, xáo trộn các chế độ dòng chảy và ô nhiễm nguồn nƣớc, làm tăng nồng độ các khí nhà kính trong khí quyển. Những ảnh hƣởng này thƣờng tác động sâu sắc đến sức khoẻ và phúc lợi của con ngƣời cũng nhƣ phát triển kinh tế tại địa phƣơng [41].

7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nguồn: [109] Hình 1. Mối liên quan giữa hệ thống tự nhiên (các dịch vụ hệ sinh thái) và hệ thống xã hội (quản lý và sử dụng) Những cố gắng có tính truyền thống nhằm giải quyết các ảnh hƣởng và những thách thức về mặt quản lý thƣờng có tính áp đặt cứng nhắc dựa trên các cách tiếp cận theo ngành đã gây ra hậu quả là sự manh mún về các chính sách, các thể chế và các biện pháp can thiệp. Mối liên kết và tƣơng tác giữa các hệ tự nhiên và với con ngƣời chƣa đƣợc coi trọng, chính vì thế mà hiệu quả quản lý chƣa cao. Do 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đó, cần thiết phải áp dụng các hệ quản lý bao trùm, cách tiếp cận toàn diện và liên ngành nhằm phát huy tác dụng thực sự.

Kinh nghiệm từ các chƣơng trình quản lý tài nguyên thiên nhiên và các hoạt động tƣơng tự khác trên toàn thế giới cho thấy việc áp dụng quản lý tổng hợp HST, sử dụng khôn khéo có thể tối ƣu hóa những lợi ích về mặt sinh thái, kinh tế và xã hội của các hoạt động nhằm mục tiêu duy trì, phục hồi cấu trúc và chức năng các HST. Những bài học từ Chƣơng trình 12, Quỹ Môi trƣờng toàn cầu [41] cho thấy cần phải xác định quy mô quản lý vƣợt ra ngoài ranh giới của một loại hình nơi cƣ trú duy nhất, một KBT, một đơn vị chính trị hay hành chính để bao quát toàn bộ một HST. Nhu cầu của con ngƣời có vai trò chủ yếu trong việc gây xáo trộn các HST, cho nên các giải pháp sử dụng khôn khéo cần phải lồng ghép các yếu tố kinh tế, xã hội với các mục đích quản lý HST. Ngoài ra, do các HST mang tính động, cho nên công tác quy hoạch quản lý cần phải mềm dẻo và thích ứng để các chiến lƣợc quản lý có thể điều chỉnh đáp ứng đƣợc với các thông tin và kinh nghiệm mới.

Bảo tồn có sự tham gia cộng đồng Sự tham gia của cộng đồng hết sức cần thiết thể hiện sự nhất trí của cộng đồng đối với quá trình đề xuất và thực hiện các giải pháp sử dụng khôn khéo. Cộng đồng địa phƣơng khi tham gia nâng cao tính “sở hữu”, vì thế sẽ cảm nhận sâu sắc hơn sự cam kết với các mục tiêu và hoạt động quản lý nếu họ đƣợc cơ hội tham gia giải quyết các vấn đề đó [13, 69]. Cộng đồng bao gồm tất cả các bên liên quan tại địa phƣơng bao gồm cộng đồng địa phƣơng, các nhóm ngƣời sử dụng tài nguyên, các nhóm sở thích, các quan chức địa phƣơng, các tổ chức phi chính phủ, doanh nghiệp và các cơ quan liên quan khác. Có nhiều mức độ tham gia nhƣ thông báo, tham vấn, cùng quyết định, cùng phối hợp, ủng hộ các mối quan tâm độc lập của cộng đồng.

Thông báo là mức độ thấp nhất của sự tham gia, là cách tiếp cận từ trên xuống khi quyết định trong công tác bảo tồn. Mục tiêu của thông báo là để thuyết phục cộng đồng về các quan điểm của nhà lãnh đạo; tuy nhiên, các nhóm hay cá nhân nhận đƣợc thông tin về các hoạt 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] động dự kiến, nhƣng họ không có điều kiện làm thay đổi chúng. Tham vấn là bƣớc cao hơn thông báo. Các cộng đồng địa phƣơng, các bên liên quan chủ chốt và các tổ chức, cơ quan cùng quyết định khi đƣợc mời đến để biết và trao đổi về các vấn đề cùng quan tâm và tham gia vào quyết định cuối cùng.

Cùng quyết định điều này xảy ra khi các bên liên quan đƣợc mời đến để biết và trao đổi về vấn đề cùng quan tâm và tham gia vào quyết định cuối cùng. Cùng phối hợp khi hai bên cùng tham gia quyết định và chia sẻ trách nhiệm để thực hiện các quyết định đó. Ủng hộ các mối quan tâm độc lập của cộng đồng là mức độ cao nhất của sự tham gia của cộng đồng. Cộng đồng chịu trách nhiệm xây dựng các chƣơng trình bảo tồn và thực hiện các quyết định mà họ lựa chọn.

Vai trò của các chuyên gia, các cơ quan hay nhà đầu tƣ là hỗ trợ cộng đồng bằng các thông tin và các kĩ năng có thể cả nguồn lực để giúp cho đƣa ra các quyết định với các thông tin tốt nhất có thể. Mức này thể hiện cách tiếp cận hoàn toàn từ dƣới lên trong công tác bảo tồn [76]. Và cuối cùng là tìm ra sự đồng thuận của cộng đồng về bảo tồn, đây cũng là vấn đề mấu chốt, sơ đồ các bƣớc tham gia của cộng đồng tại Hình 1. Có nhiều cách thu hút sự tham gia của cộng đồng trong đó có các hình thức phổ biến nhƣ: tổ chức các cuộc họp để cùng trao đổi, thảo luận các vấn đề liên quan; tham vấn sâu, trực tiếp các bên liên quan; tham vấn thông qua phiếu hỏi; diễn đàn để giới thiệu và thảo luận các nội dung.

Nhƣ vậy, do mục đích sử dụng các dịch vụ HST khác nhau, có nhiều bên liên quan, vì vậy mức độ tác động và quan tâm đến các loại hình dịch vụ này khác nhau. Các bên liên quan trong bảo tồn là những ngƣời bị tác động, những ngƣời bị ảnh hƣởng, có quyền hành, hoặc những ngƣời có mối quan tâm tới sự thành công hay thất bại của các giải pháp bảo tồn đƣa ra. Quá trình tham gia của các bên có thể sử dụng ý kiến của những đối tƣợng có ảnh hƣởng, quyền hạn cao nhất để xây dựng kế hoạch bảo tồn từ buổi sơ khai. Điều này không chỉ giúp giành đƣợc sự ủng hộ của họ ngay từ đầu, mà nó còn giúp nâng cao chất lƣợng bảo tồn.

Giành đƣợc sự ủng hộ từ những đối tƣợng có ảnh hƣởng, có 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] quyền lực còn có thể giúp có đƣợc nhiều nguồn lực hơn, đây cũng là yếu tố sẽ làm cho công tác bảo tồn đƣợc thành công.