Nghiên cứu giải pháp sử dụng khôn khéo đất ngập nước ven biển khu vực vịnh Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh

Luận án tiến sĩ nghiên cứu giải pháp sử dụng khôn khéo đất ngập nước ven biển vịnh Tiên Yên, Quảng Ninh và bảo vệ môi trường hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Xuân Dũng
• Người hướng dẫn: Ts. Hoàng Văn Thắng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu đề xuất các giải pháp sử dụng khôn khéo đất ngập nước ven biển khu vực vịnh Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CHUNG ĐẤT NGẬP NƯỚC
• 1.1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM LIÊN QUAN ĐẾN ĐẤT NGẬP NƯỚC
• 1.1.1. Đất ngập nước
• 1.2. Các dịch vụ hệ sinh thái của đất ngập nước
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Cách tiếp cận
• 2.2.1. Tiếp cận sử dụng khôn khéo đất ngập nước
• 2.2.2. Tiếp cận hệ sinh thái
• 2.2.3. Tiếp cận quản lý, bảo tồn dựa vào cộng đồng
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Đánh giá nông thôn có sự tham gia
• 2.3.2. Phương pháp phân tích theo mô hình DPSIR
• 2.3.3. Phương pháp áp dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS)
• 2.3.4. Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp và phương pháp đánh giá mức độ suy thoái
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội và đa dạng sinh học đất ngập nước ven biển khu vực vịnh Tiên Yên
• 3.1.1. Đặc điểm tự nhiên đất ngập nước ven biển khu vực vịnh Tiên Yên
• 3.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội khu vực vịnh Tiên Yên
• 3.1.3. Đặc điểm đa dạng sinh học đất ngập nước ven biển khu vực vịnh Tiên Yên
• 3.2. Tầm quan trọng của đất ngập nước ven biển đối với kinh tế, xã hội và môi trường
• 3.2.1. Dịch vụ cung cấp
• 3.2.2. Dịch vụ điều tiết
• 3.2.3. Dịch vụ hỗ trợ
• 3.3. Những bất cập trong quản lý và sử dụng tài nguyên đất ngập nước ven biển khu vực vịnh Tiên Yên
• 3.4. Mức độ suy thoái đất ngập nước ven biển vịnh Tiên Yên hiện nay và dự báo trong thời gian tới
• 3.5. Đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức quản lý đất ngập nước ven biển khu vực vịnh Tiên Yên hiện nay
• 3.6. Các giải pháp sử dụng khôn khéo đất ngập nước ven biển khu vực vịnh Tiên Yên
• 3.6.1. Nguyên tắc đề xuất các giải pháp
• 3.6.2. Các bước đề xuất giải pháp
• 3.6.3. Các bên liên quan và mức độ quan tâm, ảnh hưởng đối với đất ngập nước ven biển khu vực vịnh Tiên Yên
• 3.6.4. Phương án triển khai thực hiện các giải pháp
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về đất ngập nước ven biển vịnh Tiên Yên Quảng Ninh

Đất ngập nước ven biển vịnh Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh, là một trong những hệ sinh thái quan trọng, đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế bền vững. Khu vực này không chỉ có giá trị sinh thái mà còn là nguồn tài nguyên phong phú cho cộng đồng địa phương. Tuy nhiên, việc quản lý và sử dụng đất ngập nước tại đây đang gặp nhiều thách thức do áp lực từ phát triển kinh tế và biến đổi khí hậu.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội của vịnh Tiên Yên

Vịnh Tiên Yên có địa hình đa dạng với hệ sinh thái phong phú, bao gồm rừng ngập mặn và các vùng nước ngọt. Kinh tế địa phương chủ yếu dựa vào nông nghiệp và thủy sản, nhưng đang phải đối mặt với sự suy giảm tài nguyên do khai thác quá mức.

1.2. Vai trò của đất ngập nước trong phát triển bền vững

Đất ngập nước cung cấp nhiều dịch vụ hệ sinh thái như điều tiết nước, bảo vệ bờ biển và cung cấp nguồn thực phẩm. Việc bảo tồn và sử dụng khôn khéo đất ngập nước là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững cho khu vực.

II. Thách thức trong quản lý đất ngập nước ven biển vịnh Tiên Yên

Quản lý đất ngập nước tại vịnh Tiên Yên đang gặp nhiều khó khăn do sự gia tăng dân số, áp lực từ phát triển kinh tế và biến đổi khí hậu. Những thách thức này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn đến đời sống của người dân địa phương.

2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến đất ngập nước

Biến đổi khí hậu gây ra hiện tượng nước biển dâng và thay đổi mô hình thời tiết, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái đất ngập nước. Điều này dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học và giảm khả năng cung cấp dịch vụ sinh thái.

2.2. Khai thác tài nguyên không bền vững

Hoạt động khai thác tài nguyên như đánh bắt thủy sản và phát triển nông nghiệp không bền vững đang làm suy giảm chất lượng đất ngập nước. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn đe dọa sinh kế của cộng đồng địa phương.

III. Giải pháp sử dụng khôn khéo đất ngập nước ven biển vịnh Tiên Yên

Để bảo tồn và phát triển bền vững đất ngập nước ven biển vịnh Tiên Yên, cần áp dụng các giải pháp sử dụng khôn khéo. Những giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao đời sống của người dân.

3.1. Phát triển mô hình quản lý bền vững

Cần xây dựng các mô hình quản lý bền vững, kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế. Việc này bao gồm việc tham gia của cộng đồng trong quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường.

3.2. Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của đất ngập nước và các dịch vụ sinh thái mà nó cung cấp là rất cần thiết. Nâng cao nhận thức sẽ giúp người dân tham gia tích cực hơn vào các hoạt động bảo tồn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại vịnh Tiên Yên

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các giải pháp sử dụng khôn khéo đất ngập nước có thể mang lại nhiều lợi ích cho cả môi trường và cộng đồng. Những kết quả này cần được nhân rộng và áp dụng tại các khu vực khác.

4.1. Kết quả từ các mô hình thí điểm

Các mô hình thí điểm đã cho thấy hiệu quả trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và cải thiện sinh kế cho người dân. Những mô hình này cần được đánh giá và điều chỉnh để phù hợp với thực tế địa phương.

4.2. Tác động tích cực đến cộng đồng địa phương

Việc áp dụng các giải pháp bền vững đã giúp nâng cao đời sống của người dân, tạo ra việc làm và cải thiện điều kiện sống. Điều này cho thấy sự cần thiết của việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho đất ngập nước ven biển vịnh Tiên Yên

Việc sử dụng khôn khéo đất ngập nước ven biển vịnh Tiên Yên là một trong những giải pháp quan trọng để bảo tồn tài nguyên và phát triển bền vững. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để đạt được mục tiêu này.

5.1. Tầm quan trọng của sự hợp tác

Sự hợp tác giữa chính quyền, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ là rất cần thiết để đảm bảo việc quản lý và bảo tồn đất ngập nước hiệu quả.

5.2. Định hướng phát triển bền vững trong tương lai

Cần xây dựng các chính sách và kế hoạch phát triển bền vững, đảm bảo sự hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Điều này sẽ giúp duy trì các dịch vụ sinh thái và bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu (5 trang), kết luận và khuyến nghị (2 trang), các nội dung của luận án đƣợc trình bày trong 3 chƣơng gồm: Chƣơng 1. Tổng quan sử dụng khôn khéo đất ngập nƣớc (24 trang); Chƣơng 2. Đối tƣợng, phạm vi và phƣơng pháp nghiên cứu (20 trang); Chƣơng 3. Kết quả nghiên cứu và bàn luận (94 trang).

5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN CHUNG ĐẤT NGẬP NƢỚC 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM LIÊN QUAN ĐẾN ĐẤT NGẬP NƢỚC 1. Đất ngập nƣớc Hiện nay có khoảng trên 50 định nghĩa khác nhau về ĐNN, phân loại ĐNN đang đƣợc sử dụng [19].

Việc sử dụng các định nghĩa ĐNN tùy thuộc vào mục đích quản lý của mỗi quốc gia hay tổ chức quốc tế. Định nghĩa theo Công ƣớc Ramsar tƣơng đối phù hợp với điều kiện ĐNN vịnh Tiên Yên và đang đƣợc áp dụng nhiều trên thế giới và tại Việt Nam đƣợc lựa chọn để áp dụng. Theo Công ƣớc Ramsar “ĐNN là những vùng đầm lầy, than bùn hoặc vùng nước bất kể là tự nhiên hay nhân tạo, thường xuyên hay tạm thời, có nước chảy hay nước tù, là nước ngọt, nước lợ hay nước mặn, kể cả những vùng nước biển có độ sâu không quá 6m khi triều thấp” [15, 43]. Với định nghĩa này, ĐNN có diện tích tƣơng đối lớn, bao gồm các địa hình hết sức phong phú và phức tạp, từ vùng biển nông, ven biển, cửa sông, đầm phá (có thảm thực vật bao phủ hay không) đến đồng bằng châu thổ, tất cả các sông, suối, ao, hồ, đầm lầy tự nhiên hay nhân tạo, các vùng nuôi trồng thủy sản, canh tác lúa nƣớc.

Phân loại ĐNN nhằm xác định các kiểu ĐNN phục vụ cho các mục tiêu về điều tra, đánh giá và quản lý ĐNN, bƣớc căn bản, khởi đầu cho việc bảo tồn và sử dụng khôn khéo [57, 104]. Do đặc trƣng về địa mạo, thủy văn sự đa dạng và phong phú cảnh quan, loại hình ĐNN tại vịnh Tiên Yên, hệ thống phân loại ĐNN của Công ƣớc Ramsar đơn giản, dễ sử dụng, đủ chi tiết để bao hàm các loại hình ĐNN khác nhau và đặc biệt đã đƣợc thừa nhận trong thực tiễn áp dụng với các thứ bậc đƣợc thiết kế phù hợp theo các nhóm thuộc tính tại khu vực vịnh Tiên Yên (Hệ thống phân loại theo Công ƣớc Ramsar tại Phụ lục 6). 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đồng thời định nghĩa ĐNN và phân loại ĐNN cũng phù hợp với các chính sách quản lý, bảo tồn, sử dụng khôn khéo ĐNN hiện nay của Việt Nam. Vì vậy việc áp dụng định nghĩa và hệ thống phân loại ĐNN theo Công ƣớc Ramsar là phù hợp.

Các dịch vụ hệ sinh thái của đất ngập nƣớc Theo định nghĩa của Đánh giá HST thiên niên kỷ, các dịch vụ HST là “những lợi ích con người đạt được từ các HST, bao gồm dịch vụ cung cấp, dịch vụ điều tiết, dịch vụ hỗ trợ, và dịch vụ văn hóa” [46, 113]. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng giữa HST/dịch vụ HST với phúc lợi của con ngƣời có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Con ngƣời, một mặt, sống nhờ vào HST thông qua các dịch vụ của nó, gồm: (i) Dịch vụ cung cấp (cung cấp bãi đẻ, các loại vật liệu, cây thuốc, thực phẩm, nƣớc. Mặt khác, con ngƣời lại tác động vào hệ sinh thái thông qua các hoạt động sinh kế trực tiếp (nguyên nhân trực tiếp) và các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội (nguyên nhân sâu xa/cơ bản) – tác động chính làm suy thoái các HST và ĐDSH.

Mối tƣơng tác giữa con ngƣời và HST có sự thay đổi giữa/và chịu sự tác động của các cấp: địa phƣơng, quốc gia và quốc tế (Hình 1. Các hoạt động của con ngƣời có thể có những ảnh hƣởng đến việc duy trì cấu trúc và các chức năng của các HST. Trên thế giới, các HST đang chịu những ảnh hƣởng do con ngƣời gây ra, nhƣ khai thác quá mức rừng, chuyển đổi đất sang các hoạt động phát triển khác, phát triển cơ sở hạ tầng, đốt nhiên liệu hóa thạch, suy thoái đất, xáo trộn các chế độ dòng chảy và ô nhiễm nguồn nƣớc, làm tăng nồng độ các khí nhà kính trong khí quyển. Những ảnh hƣởng này thƣờng tác động sâu sắc đến sức khoẻ và phúc lợi của con ngƣời cũng nhƣ phát triển kinh tế tại địa phƣơng [41].

7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nguồn: [109] Hình 1. Mối liên quan giữa hệ thống tự nhiên (các dịch vụ hệ sinh thái) và hệ thống xã hội (quản lý và sử dụng) Những cố gắng có tính truyền thống nhằm giải quyết các ảnh hƣởng và những thách thức về mặt quản lý thƣờng có tính áp đặt cứng nhắc dựa trên các cách tiếp cận theo ngành đã gây ra hậu quả là sự manh mún về các chính sách, các thể chế và các biện pháp can thiệp. Mối liên kết và tƣơng tác giữa các hệ tự nhiên và với con ngƣời chƣa đƣợc coi trọng, chính vì thế mà hiệu quả quản lý chƣa cao. Do 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đó, cần thiết phải áp dụng các hệ quản lý bao trùm, cách tiếp cận toàn diện và liên ngành nhằm phát huy tác dụng thực sự.

Kinh nghiệm từ các chƣơng trình quản lý tài nguyên thiên nhiên và các hoạt động tƣơng tự khác trên toàn thế giới cho thấy việc áp dụng quản lý tổng hợp HST, sử dụng khôn khéo có thể tối ƣu hóa những lợi ích về mặt sinh thái, kinh tế và xã hội của các hoạt động nhằm mục tiêu duy trì, phục hồi cấu trúc và chức năng các HST. Những bài học từ Chƣơng trình 12, Quỹ Môi trƣờng toàn cầu [41] cho thấy cần phải xác định quy mô quản lý vƣợt ra ngoài ranh giới của một loại hình nơi cƣ trú duy nhất, một KBT, một đơn vị chính trị hay hành chính để bao quát toàn bộ một HST. Nhu cầu của con ngƣời có vai trò chủ yếu trong việc gây xáo trộn các HST, cho nên các giải pháp sử dụng khôn khéo cần phải lồng ghép các yếu tố kinh tế, xã hội với các mục đích quản lý HST. Ngoài ra, do các HST mang tính động, cho nên công tác quy hoạch quản lý cần phải mềm dẻo và thích ứng để các chiến lƣợc quản lý có thể điều chỉnh đáp ứng đƣợc với các thông tin và kinh nghiệm mới.

Bảo tồn có sự tham gia cộng đồng Sự tham gia của cộng đồng hết sức cần thiết thể hiện sự nhất trí của cộng đồng đối với quá trình đề xuất và thực hiện các giải pháp sử dụng khôn khéo. Cộng đồng địa phƣơng khi tham gia nâng cao tính “sở hữu”, vì thế sẽ cảm nhận sâu sắc hơn sự cam kết với các mục tiêu và hoạt động quản lý nếu họ đƣợc cơ hội tham gia giải quyết các vấn đề đó [13, 69]. Cộng đồng bao gồm tất cả các bên liên quan tại địa phƣơng bao gồm cộng đồng địa phƣơng, các nhóm ngƣời sử dụng tài nguyên, các nhóm sở thích, các quan chức địa phƣơng, các tổ chức phi chính phủ, doanh nghiệp và các cơ quan liên quan khác. Có nhiều mức độ tham gia nhƣ thông báo, tham vấn, cùng quyết định, cùng phối hợp, ủng hộ các mối quan tâm độc lập của cộng đồng.

Thông báo là mức độ thấp nhất của sự tham gia, là cách tiếp cận từ trên xuống khi quyết định trong công tác bảo tồn. Mục tiêu của thông báo là để thuyết phục cộng đồng về các quan điểm của nhà lãnh đạo; tuy nhiên, các nhóm hay cá nhân nhận đƣợc thông tin về các hoạt 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] động dự kiến, nhƣng họ không có điều kiện làm thay đổi chúng. Tham vấn là bƣớc cao hơn thông báo. Các cộng đồng địa phƣơng, các bên liên quan chủ chốt và các tổ chức, cơ quan cùng quyết định khi đƣợc mời đến để biết và trao đổi về các vấn đề cùng quan tâm và tham gia vào quyết định cuối cùng.

Cùng quyết định điều này xảy ra khi các bên liên quan đƣợc mời đến để biết và trao đổi về vấn đề cùng quan tâm và tham gia vào quyết định cuối cùng. Cùng phối hợp khi hai bên cùng tham gia quyết định và chia sẻ trách nhiệm để thực hiện các quyết định đó. Ủng hộ các mối quan tâm độc lập của cộng đồng là mức độ cao nhất của sự tham gia của cộng đồng. Cộng đồng chịu trách nhiệm xây dựng các chƣơng trình bảo tồn và thực hiện các quyết định mà họ lựa chọn.

Vai trò của các chuyên gia, các cơ quan hay nhà đầu tƣ là hỗ trợ cộng đồng bằng các thông tin và các kĩ năng có thể cả nguồn lực để giúp cho đƣa ra các quyết định với các thông tin tốt nhất có thể. Mức này thể hiện cách tiếp cận hoàn toàn từ dƣới lên trong công tác bảo tồn [76]. Và cuối cùng là tìm ra sự đồng thuận của cộng đồng về bảo tồn, đây cũng là vấn đề mấu chốt, sơ đồ các bƣớc tham gia của cộng đồng tại Hình 1. Có nhiều cách thu hút sự tham gia của cộng đồng trong đó có các hình thức phổ biến nhƣ: tổ chức các cuộc họp để cùng trao đổi, thảo luận các vấn đề liên quan; tham vấn sâu, trực tiếp các bên liên quan; tham vấn thông qua phiếu hỏi; diễn đàn để giới thiệu và thảo luận các nội dung.

Nhƣ vậy, do mục đích sử dụng các dịch vụ HST khác nhau, có nhiều bên liên quan, vì vậy mức độ tác động và quan tâm đến các loại hình dịch vụ này khác nhau. Các bên liên quan trong bảo tồn là những ngƣời bị tác động, những ngƣời bị ảnh hƣởng, có quyền hành, hoặc những ngƣời có mối quan tâm tới sự thành công hay thất bại của các giải pháp bảo tồn đƣa ra. Quá trình tham gia của các bên có thể sử dụng ý kiến của những đối tƣợng có ảnh hƣởng, quyền hạn cao nhất để xây dựng kế hoạch bảo tồn từ buổi sơ khai. Điều này không chỉ giúp giành đƣợc sự ủng hộ của họ ngay từ đầu, mà nó còn giúp nâng cao chất lƣợng bảo tồn.

Giành đƣợc sự ủng hộ từ những đối tƣợng có ảnh hƣởng, có 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] quyền lực còn có thể giúp có đƣợc nhiều nguồn lực hơn, đây cũng là yếu tố sẽ làm cho công tác bảo tồn đƣợc thành công.