Luận văn thạc sĩ một số giải pháp sử dụng hợp lý đất ngập nước vùng ven biển huyện nghĩa hưng tỉnh nam định

Luận văn thạc sĩ đề xuất giải pháp sử dụng hợp lý đất ngập nước vùng ven biển huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định, nhằm bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

• Tác giả: Bùi Thị Thủy
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Trung Dũng
• Trường học: Đại học Thủy lợi
• Chuyên ngành: Kinh tế và quản lý
• Đề tài: Một số giải pháp sử dụng hợp lý đất ngập nước vùng ven biển huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu của đề tài
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 1.4.1. Cách tiếp cận của đề tài
• 1.4.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐẤT NGẬP NƯỚC VÀ SỬ DỤNG HỢP LÝ ĐẤT NGẬP NƯỚC VÙNG VEN BIỂN
• 1.1. Đất ngập nước vùng ven biển
• 1.1.1. Khái niệm đất ngập nước
• 1.1.2. Đất ngập nước ven biển
• 1.1.3. Phân loại đất ngập nước ven biển
• 1.2. Chức năng đất ngập nước ven biển
• 1.3. Hiện trạng sử dụng đất ngập nước
• 1.3.1. Hiện trạng đất ngập nước ở Việt Nam
• 1.3.2. Tình hình sử dụng đất ngập nước ven biển ở Việt Nam
• 1.3.3. Những thách thức đối với các hệ sinh thái đất ngập nước ven biển
• 1.3.4. Một số mô hình sử dụng đất ngập nước ở trên thế giới và Việt Nam
• 1.3.4.1. Mô hình sử dụng đất ngập nước ở trên thế giới
• 1.3.4.2. Mô hình sử dụng đất ngập nước Việt Nam
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG SỬ DỤNG ĐẤT NGẬP NƯỚC VÙNG VEN BIỂN HUYỆN NGHĨA HƯNG, TỈNH NAM ĐỊNH
• 2.1. Điều kiện tự nhiên- kinh tế xã hội vùng đất ngập nước huyện Nghĩa Hưng
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Đặc điểm địa hình
• 2.1.3. Đặc điểm khí hậu và thủy hải văn
• 2.1.4. Tài nguyên sinh học
• 2.1.5. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 2.2. Hệ sinh thái đất ngập nước vùng ven biển huyện Nghĩa Hưng
• 2.3. Đánh giá thực trạng sử dụng đất ngập nước vùng ven biển huyện Nghĩa Hưng
• 2.3.1. Khai thác thủy sản
• 2.3.2. Nuôi trồng thủy sản
• 2.3.3. Rừng ngập mặn
• 2.3.4. Sản xuất muối
• 2.3.5. Sản xuất mật ong và cói
• 2.3.6. Giao thông vận tải thủy
• 2.4. Đánh gía về mức độ sẵn lòng tự nguyện đóng góp quỹ để bảo vệ và sử dụng hợp lý ĐNN vùng ven biển huyện Nghĩa Hưng
• 2.4.1. Tiến hành điều tra
• 2.4.2. Sự hiểu biết của người dân về tầm quan trọng của vùng ĐNN vùng ven biển huyện Nghĩa Hưng
• 2.4.3. Đánh giá mức độ sẵn sàng chi trả tự nguyện của người dân để bảo vệ vùng ĐNN ven biển huyện Nghĩa Hưng
• 2.5. Tình hình công tác quản lý đất ngập nước trên địa bàn huyện trong thời gian qua
• 2.6. Đánh giá chung về thực trạng sử dụng đất ngập nước vùng ven biển Nghĩa Hưng
• 2.6.1. Những kết quả đạt được
• 2.6.2. Những tồn tại và nguyên nhân
• 2.7. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP SỬ DỤNG HỢP LÝ ĐẤT NGẬP NƯỚC VÙNG VEN BIỂN HUYỆN NGHĨA HƯNG, TỈNH NAM ĐỊNH
• 3.1. Định hướng và chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của huyện Nghĩa Hưng trong thời gian tới
• 3.2. Một số giải pháp sử dụng hợp lý đất ngập nước vùng ven biển huyện Nghĩa Hưng
• 3.2.1. Quy hoạch và phân vùng quản lý đất ngập nước
• 3.2.2. Xây dựng và hoàn thiện các cơ chế chính sách quản lý đất ngập nước
• 3.2.3. Phát triển các sinh kế bền vững
• 3.2.4. Hoàn thiện tổ chức quản lý đất ngập nước vùng ven biển
• 3.2.5. Tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về sử dụng hợp lý đất ngập nước ven biển huyện Nghĩa Hưng
• 3.3. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giải pháp sử dụng đất ngập nước

Luận văn tập trung vào việc đề xuất giải pháp sử dụng đất ngập nước một cách hợp lý tại huyện Nghĩa Hưng, Nam Định. Các giải pháp này nhằm tối ưu hóa việc khai thác tài nguyên đất ngập nước, đồng thời đảm bảo sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Các giải pháp bao gồm việc quy hoạch sử dụng đất, phát triển các mô hình nông nghiệp bền vững, và tăng cường quản lý tài nguyên nước. Những giải pháp này không chỉ giúp cải thiện đời sống người dân mà còn góp phần bảo vệ hệ sinh thái ven biển.

1.1 Quy hoạch sử dụng đất

Quy hoạch sử dụng đất là một trong những giải pháp quan trọng được đề xuất. Việc phân vùng sử dụng đất ngập nước giúp xác định rõ các khu vực phù hợp cho nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản, và bảo tồn sinh thái. Điều này giúp tránh tình trạng khai thác quá mức và suy thoái tài nguyên. Quy hoạch cũng cần tính đến yếu tố biến đổi khí hậu để đảm bảo tính bền vững lâu dài.

1.2 Phát triển nông nghiệp ven biển

Phát triển nông nghiệp ven biển là một giải pháp thiết thực nhằm tận dụng tối đa tiềm năng của đất ngập nước. Các mô hình như nuôi tôm sinh thái, trồng rừng ngập mặn kết hợp với nuôi trồng thủy sản được khuyến khích. Những mô hình này không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế cao mà còn góp phần bảo vệ môi trường và duy trì đa dạng sinh học.

II. Quản lý đất ngập nước

Quản lý đất ngập nước là yếu tố then chốt để đảm bảo sự phát triển bền vững. Luận văn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng các cơ chế chính sách quản lý hiệu quả. Các giải pháp bao gồm việc tăng cường giám sát, kiểm soát các hoạt động khai thác tài nguyên, và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý và người dân địa phương.

2.1 Bảo vệ môi trường

Bảo vệ môi trường là một trong những mục tiêu chính của quản lý đất ngập nước. Các biện pháp như phục hồi rừng ngập mặn, kiểm soát ô nhiễm nguồn nước, và hạn chế khai thác quá mức được đề xuất. Những biện pháp này không chỉ giúp duy trì hệ sinh thái mà còn giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu.

2.2 Phát triển bền vững

Phát triển bền vững là mục tiêu xuyên suốt trong quản lý đất ngập nước. Các giải pháp cần đảm bảo sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Việc đầu tư phát triển các mô hình kinh tế xanh, như du lịch sinh thái và nông nghiệp hữu cơ, được khuyến khích để tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân.

III. Tác động của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu là một thách thức lớn đối với việc sử dụng và quản lý đất ngập nước. Luận văn phân tích các tác động của biến đổi khí hậu đến hệ sinh thái ven biển, bao gồm hiện tượng xói lở bờ biển, nhiễm mặn đất, và suy giảm đa dạng sinh học. Các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu được đề xuất, như xây dựng các công trình bảo vệ bờ biển và phát triển các giống cây trồng chịu mặn.

3.1 Hệ sinh thái ven biển

Hệ sinh thái ven biển chịu ảnh hưởng nặng nề từ biến đổi khí hậu. Các giải pháp bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái, như trồng rừng ngập mặn và bảo tồn các loài động thực vật quý hiếm, được đề xuất. Những biện pháp này không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn tăng cường khả năng chống chịu của hệ sinh thái trước các tác động tiêu cực.

3.2 Đầu tư phát triển

Đầu tư phát triển các công trình thích ứng với biến đổi khí hậu là cần thiết. Các dự án như xây dựng đê biển, hệ thống thoát nước, và các công trình bảo vệ bờ biển được khuyến khích. Những dự án này không chỉ giúp giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu mà còn tạo ra cơ hội việc làm cho người dân địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đất ngập nước (ĐNN) vùng ven biển đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và duy trì đa dạng sinh học. Tại huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định, vùng đất ngập nước ven biển có diện tích khoảng 1.500 ha rừng ngập mặn (RNM) trồng, cùng với các hệ sinh thái cửa sông, bãi bồi và thảm cỏ biển đa dạng. Tuy nhiên, trong vòng 20 năm qua, diện tích RNM tự nhiên đã giảm khoảng 183.724 ha trên toàn quốc, trong khi diện tích nuôi trồng thủy sản tăng lên 1,1 triệu ha năm 2003, phản ánh sự chuyển đổi mục đích sử dụng đất ngập nước. Tại Nghĩa Hưng, các hoạt động khai thác tài nguyên quá mức, khai hoang lấn biển, nuôi trồng thủy sản không bền vững đã gây suy thoái hệ sinh thái, ảnh hưởng đến đa dạng sinh học và môi trường.

Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá thực trạng sử dụng đất ngập nước vùng ven biển huyện Nghĩa Hưng trong giai đoạn 1995-2013, từ đó đề xuất các giải pháp sử dụng hợp lý nhằm bảo tồn tài nguyên, phát triển kinh tế bền vững và nâng cao nhận thức cộng đồng. Nghiên cứu tập trung vào các hoạt động khai thác thủy sản, nuôi trồng thủy sản, bảo vệ rừng ngập mặn và các mô hình quản lý tài nguyên phù hợp với điều kiện địa phương. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc củng cố cơ sở lý luận và thực tiễn cho công tác quản lý đất ngập nước, góp phần phát triển kinh tế xã hội bền vững tại vùng ven biển Nghĩa Hưng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Định nghĩa và phân loại đất ngập nước theo Công ước Ramsar (1971): ĐNN là vùng đầm lầy, than bùn hoặc vùng nước ngập tự nhiên hoặc nhân tạo, nước ngọt, nước lợ hay nước biển, có độ sâu không quá 6 m khi thủy triều thấp. Phân loại ĐNN ven biển bao gồm các nhóm phủ thực vật như rừng ngập mặn, thảm cỏ biển và nhóm không phủ thực vật như bãi triều, đầm phá nước mặn.

• Lý thuyết sử dụng hợp lý đất ngập nước: Sử dụng ĐNN nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, bảo vệ môi trường và duy trì đa dạng sinh học lâu dài, theo đánh giá hệ sinh thái Thiên niên kỷ (MA). Tiêu chí đánh giá bao gồm duy trì cân bằng hệ sinh thái, bảo tồn đa dạng sinh học, hạn chế tác động tiêu cực và hài hòa lợi ích các bên liên quan.

• Mô hình quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng: Tập trung vào sự tham gia của cộng đồng địa phương trong quản lý, bảo tồn và sử dụng bền vững tài nguyên ĐNN, như mô hình ao tôm sinh thái tại Vườn quốc gia Xuân Thủy và mô hình quản lý rừng ngập mặn tại xã Hải Lạng, huyện Tiên Yên.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Thu thập số liệu từ năm 1995 đến 2013, bao gồm tài liệu điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội, số liệu thống kê về rừng ngập mặn, nuôi trồng thủy sản, khai thác thủy sản, các báo cáo quy hoạch và quản lý tài nguyên địa phương.

• Phương pháp chọn mẫu: Lập tuyến khảo sát thực địa dọc theo đê biển từ Nghĩa Thắng đến Nghĩa Phúc và khu rừng ngập mặn ven đê từ Nông trường Rạng Đông đến Nam Điền. Phỏng vấn người dân tại các xã ven biển với ba nhóm chính: người nuôi trồng thủy sản, người đánh bắt hải sản tự nhiên và người có hoạt động kinh tế liên quan đến rừng ngập mặn.

• Phương pháp phân tích: Sử dụng phần mềm Word, Excel để tổng hợp, phân tích số liệu về diện tích rừng, sản lượng thủy sản, giá trị sản xuất, mức độ sẵn lòng chi trả của người dân cho quỹ bảo vệ ĐNN. Phân tích so sánh các chỉ số kinh tế - xã hội và môi trường nhằm đánh giá thực trạng sử dụng đất ngập nước.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu tập trung trong giai đoạn 1995-2013, với khảo sát thực địa và phỏng vấn thực hiện trong năm 2013-2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Diện tích rừng ngập mặn và biến động: Diện tích RNM tại Nghĩa Hưng hiện còn khoảng 1.500 ha, chủ yếu là rừng trồng với các loài trang, đâng và bần chua. Từ năm 1990 đến 1998, diện tích rừng trồng dao động từ 287 đến 514 ha mỗi năm. Tuy nhiên, diện tích RNM tự nhiên đã giảm nghiêm trọng do khai thác và chuyển đổi mục đích sử dụng.

2. Sản lượng và giá trị thủy sản: Giai đoạn 2011-2013, sản lượng khai thác thủy sản và nuôi trồng thủy sản tại huyện tăng trưởng ổn định, đóng góp quan trọng vào kinh tế địa phương. Diện tích mặt nước nuôi trồng thủy sản tăng lên, trong khi diện tích rừng ngập mặn giảm, phản ánh xu hướng chuyển đổi đất ngập nước sang nuôi trồng thủy sản.

3. Mức độ nhận thức và sẵn lòng chi trả của người dân: Qua khảo sát, đa số người dân hiểu rõ vai trò của đất ngập nước trong bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế. Tuy nhiên, mức độ sẵn lòng chi trả tự nguyện cho quỹ bảo vệ ĐNN còn hạn chế, do thu nhập thấp và thiếu thông tin đầy đủ.

4. Các hoạt động khai thác và sử dụng đất ngập nước: Hoạt động khai hoang lấn biển, nuôi trồng thủy sản không bền vững, đánh bắt thủy sản bằng phương pháp hủy diệt như kích điện, mìn đã gây suy thoái môi trường, giảm đa dạng sinh học và làm mất cân bằng hệ sinh thái.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của suy thoái đất ngập nước tại Nghĩa Hưng là do áp lực khai thác tài nguyên quá mức, thiếu quy hoạch tổng thể và chính sách quản lý chưa đồng bộ. So với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, tình trạng giảm diện tích rừng ngập mặn và suy giảm đa dạng sinh học tại Nghĩa Hưng tương tự các vùng ven biển khác ở Việt Nam và Đông Nam Á. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ biến động diện tích rừng ngập mặn và sản lượng thủy sản giai đoạn 1995-2013, bảng so sánh mức độ nhận thức và sẵn lòng chi trả của người dân theo nhóm xã.

Kết quả nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc áp dụng các mô hình quản lý dựa vào cộng đồng và mô hình ao tôm sinh thái nhằm phục hồi rừng ngập mặn và phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng và hoàn thiện chính sách quản lý là yếu tố then chốt để bảo vệ và sử dụng hợp lý đất ngập nước vùng ven biển Nghĩa Hưng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Quy hoạch và phân vùng quản lý đất ngập nước: Thiết lập quy hoạch tổng thể vùng đất ngập nước ven biển Nghĩa Hưng, phân vùng rõ ràng các khu vực bảo tồn, nuôi trồng thủy sản và phát triển kinh tế. Thời gian thực hiện trong 3 năm, do UBND huyện phối hợp Sở Tài nguyên và Môi trường chủ trì.

2. Hoàn thiện cơ chế chính sách quản lý: Xây dựng và ban hành các văn bản pháp lý đồng bộ, cụ thể về quản lý, bảo vệ đất ngập nước, khuyến khích sử dụng bền vững và bảo tồn đa dạng sinh học. Thời gian 2 năm, phối hợp Bộ Tài nguyên và Môi trường, các cơ quan liên quan.

3. Phát triển sinh kế bền vững cho cộng đồng: Triển khai các mô hình ao tôm sinh thái, mô hình quản lý rừng ngập mặn dựa vào cộng đồng, đào tạo kỹ thuật nuôi trồng thủy sản thân thiện môi trường, tăng thu nhập cho người dân. Thời gian 5 năm, do các tổ chức phi chính phủ và chính quyền địa phương thực hiện.

4. Tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các chương trình tập huấn, truyền thông về vai trò và giá trị của đất ngập nước, khuyến khích người dân tham gia bảo vệ tài nguyên. Thời gian liên tục, do các phòng ban chuyên môn và các tổ chức xã hội đảm nhiệm.

5. Hoàn thiện tổ chức quản lý: Thành lập ban quản lý đất ngập nước cấp huyện với sự phối hợp liên ngành, tăng cường giám sát, kiểm tra và xử lý vi phạm. Thời gian 1-2 năm, do UBND huyện chủ trì.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý nhà nước: Các cơ quan quản lý tài nguyên môi trường, nông nghiệp, thủy sản tại tỉnh Nam Định và huyện Nghĩa Hưng có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, quy hoạch và kế hoạch quản lý đất ngập nước hiệu quả.

2. Nhà nghiên cứu và học thuật: Các chuyên gia, sinh viên ngành môi trường, kinh tế nông nghiệp, quản lý tài nguyên thiên nhiên có thể tham khảo luận văn để hiểu rõ về thực trạng và giải pháp sử dụng hợp lý đất ngập nước vùng ven biển.

3. Tổ chức phi chính phủ và phát triển cộng đồng: Các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn môi trường, phát triển sinh kế bền vững có thể áp dụng mô hình quản lý dựa vào cộng đồng và các giải pháp đề xuất để triển khai dự án tại địa phương.

4. Người dân và cộng đồng địa phương: Người dân sống tại vùng đất ngập nước ven biển Nghĩa Hưng có thể nâng cao nhận thức về giá trị tài nguyên, tham gia bảo vệ và sử dụng hợp lý đất ngập nước, góp phần phát triển kinh tế bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Đất ngập nước ven biển là gì?
   Đất ngập nước ven biển là vùng đất bị ngập nước thường xuyên hoặc tạm thời ở ven biển, có độ sâu không quá 6 m khi thủy triều thấp, bao gồm rừng ngập mặn, thảm cỏ biển, bãi triều và đầm phá nước mặn.

2. Tại sao phải sử dụng hợp lý đất ngập nước?
   Sử dụng hợp lý giúp duy trì các chức năng sinh thái, bảo tồn đa dạng sinh học, phát triển kinh tế bền vững và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường, đồng thời đảm bảo lợi ích lâu dài cho cộng đồng.

3. Nguyên nhân chính gây suy thoái đất ngập nước tại Nghĩa Hưng?
   Nguyên nhân gồm khai thác tài nguyên quá mức, chuyển đổi mục đích sử dụng đất, nuôi trồng thủy sản không bền vững, thiếu quy hoạch và chính sách quản lý chưa đồng bộ.

4. Mô hình ao tôm sinh thái có lợi ích gì?
   Mô hình này kết hợp nuôi tôm với trồng rừng ngập mặn trong ao, giúp phục hồi rừng, cải thiện môi trường nước, tăng năng suất tôm và bảo vệ hệ sinh thái ven biển.

5. Làm thế nào để nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ đất ngập nước?
   Thông qua các chương trình tập huấn, truyền thông, tham gia quản lý dựa vào cộng đồng và hỗ trợ sinh kế bền vững, người dân sẽ hiểu rõ giá trị và trách nhiệm bảo vệ tài nguyên.

Kết luận

• Đất ngập nước ven biển Nghĩa Hưng có giá trị sinh thái, kinh tế và xã hội quan trọng nhưng đang bị suy thoái nghiêm trọng do khai thác và chuyển đổi mục đích sử dụng không hợp lý.
• Diện tích rừng ngập mặn giảm trong khi diện tích nuôi trồng thủy sản tăng, gây mất cân bằng hệ sinh thái và giảm đa dạng sinh học.
• Người dân có nhận thức về vai trò của đất ngập nước nhưng còn hạn chế về khả năng tài chính và sẵn lòng chi trả cho bảo vệ tài nguyên.
• Các mô hình quản lý dựa vào cộng đồng và ao tôm sinh thái là giải pháp hiệu quả để phục hồi và sử dụng bền vững đất ngập nước.
• Cần hoàn thiện quy hoạch, chính sách quản lý, tăng cường tuyên truyền và nâng cao năng lực quản lý để bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên đất ngập nước vùng ven biển Nghĩa Hưng.

Next steps: Triển khai quy hoạch tổng thể, xây dựng chính sách đồng bộ, phát triển mô hình sinh kế bền vững và tăng cường truyền thông cộng đồng trong vòng 3-5 năm tới.

Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện các giải pháp sử dụng hợp lý đất ngập nước, bảo vệ tài nguyên quý giá cho thế hệ tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ ĐẤT NGẬP NƯỚC VÀ SỬ DỤNG HỢP LÝ ĐẤT NGẬP NƯỚC VÙNG VEN BIỂN 1.1 Đất ngập nước vùng ven biển 1.1 Khái niệm đất ngập nước Tùy thuộc vào mục đích quản lý của mỗi quốc gia mà có định nghĩa khác nhau về đất ngập nước. Định nghĩa về ĐNN có thể chia thành hai nhóm chính. Nhóm thứ nhất theo định nghĩa rộng như định nghĩa của Công ước Ramsar, định nghĩa theo các chương trình điều tra ĐNN của Mỹ, New Zealand, Úc và Canada. Nhóm thứ hai là định nghĩa theo nghĩa hẹp.

Hiện nay, định nghĩa theo Công ước Ramsar là định nghĩa được sử dụng nhiều và được sử dụng chính thức ở Việt Nam trong các hoạt động liên quan đến ĐNN. Do đó, trong luận văn này chỉ nêu định nghĩa ĐNN theo Công ước Ramsar (1971) như sau: Đất ngập nước là vùng đầm lầy, than bùn hoặc vùng nước, tự nhiên hay nhân tạo, ngập nước thường xuyên hay tạm thời, nước chảy hay nước tù, nước ngọt, nước lợ hay nước biển, kể cả những vùng biển có độ sâu không quá 6 m khi thuỷ triều thấp.2 Đất ngập nước ven biển Đất ngập nước ven biển là những vùng ngập nước thường xuyên hay tạm thời ở ven biển, có độ ngập nước dưới 6m lúc triều kiệt, bao gồm: vũng, vịnh, eo biển, RNM, thảm cỏ biển, rạn san hô, vùng biển cửa sông, đầm phá nước mặn hoặc nhiễm mặn. Các vùng ĐNN ven biển đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế, xã hội, bảo vệ môi trường và phòng chống thiên tai, tích lũy và hạn chế ô nhiễm môi trường, điều hòa khí hậu, duy trì đa dạng sinh học (ĐDSH) và bảo vệ môi trường,. Đặc biệt, ĐNN ven biển có giá trị rất lớn trong việc giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu nhằm điều hòa khí hậu khu vực.

Theo tính toán, RNM có khả năng tích lũy cao CO2, ví dụ RNM 15 tuổi giảm được 90,24 tấn CO2/ha/năm, cân bằng lượng O2, CO2 trong khí quyển, điều hòa khí hậu địa phương (lượng mưa, nhiệt độ, độ 2 ẩm) và giảm khí gây hiệu ứng nhà kính. Các thảm thực vật RNM, thảm cỏ biển, rạn san hô bảo vệ bờ biển khỏi tác động của sóng biển, dòng chảy. Các vùng ĐNN tạo môi trường thuận lợi cho việc lắng đọng phù sa, góp phần ổn định và mở rộng bãi bồi. Các bãi san hô ngầm rộng lớn đã giảm cường độ sóng tác động đến bờ biển, các vùng đảo trong thời kỳ dông bão, sóng thần.1 Phân loại đất ngập nước ven biển Phân loại ĐNN ven biển góp phần hoàn thiện chiến lược quản lý ĐNN ven biển của Việt Nam, làm cơ sở cho việc hoạch định các chính sách và biện pháp bảo vệ, phát triển và sử dụng hợp lý tài nguyên ĐNN ven biển.

Ngoài ra, nó còn là cơ sở để xác định phạm vi vùng ĐNN ven biển. Trong số các hệ thống phân loại ĐNN thì hệ thống phân loại của Nguyễn Chu Hồi và một số tác giả khác được xem là phù hợp cho khai thác, sử dụng vùng ĐNN ven biển. Do đó, luận văn đã sử dụng hệ thống phân loại này để làm cơ sở xác định phạm vi vùng ĐNN ven biển. Tuy nhiên, theo ý kiến chủ quan của tác giả, vùng ĐNN ven biển phải xét tới ảnh hưởng của độ mặn, chính vì vậy một số kiểu đất ngập nước như đồng lúa, ao nước ngọt,.

không thể coi thuộc vùng ĐNN ven biển. Từ lập luận này và trên cơ sở phân loại của Nguyễn Chu Hồi, tác giả trình đưa ra bảng 1.1 phân loại đất ngập nước ven biển như dưới đây. 1 Phân loại đất ngập nước ven biển Nhóm Kiểu loại Phân bố ĐNNVB A: Phủ thực vật Phía trong đê biển, nơi không Cói/ lau sậy ngập nước Các vùng đất chịu tác động của biển, các châu Vùng lầy nội địa thấp ngập thổ sông Hồng, Mê Kông Đầm nuôi thủy sản nước ven B: Không phủ thực vật biển Rộng khắp ven biển ở miền Đồng muối Trung Lòng sông 3 Nhóm Kiểu loại Phân bố ĐNNVB A: Phủ thực vật RNM Các châu thổ Sông Hồng, Mê Bãi sình lầy Kông, các vùng cửa sông lớn, Thảm rong tảo - cỏ biển đầm phá Huế - Bình Định Đầm phá nước lợ B: Không phủ thực vật Vùng ĐNN Bãi cát triều Bãi bùn triều Đầm nước lợ Tập trung ở hai châu thổ lớn, Đầm phá nước mặn vùng Hải Phòng, vùng triều đến Vùng cửa sông hình phễu độ sâu 6m Vùng triều đáy mềm và đáy cứng Các lạch triều Rạn san hô viền bờ Các đảo đá cacbonat Vùng Quảng Ninh, Hải Phòng. Các đảo Các đảo đá trầm tích và trầm tích Rải rác miền Trung và miền hoang nhỏ núi lửa Nam.

Ngoài biển khơi Đảo san hô ( Nguồn: Tác giả tổng hợp, 2014) 1.2 Chức năng đất ngập nước ven biển ĐNN ven biển ở Việt Nam có nhiều chức năng và giá trị quan trọng về sinh thái, môi trường, kinh tế và xã hội. Đó là: - Chức năng nạp và tiết nước ngầm: Mùa mưa, khi dư lượng nước mặt lớn, các vùng ĐNN có tác dụng như một bể chứa nước để sau đó nước ngấm dần vào lòng đất trong mùa khô. Quá trình này diễn ra liên tục nhằm bổ sung lượng nước cho các tầng nước ngầm. Mặt khác, quá trình nạp và tiết nước liên tục giữa vùng ĐNN với các tầng nước ngầm cũng góp phần thấm lọc, làm cho các tầng nước ngầm trở nên sạch hơn.

Các tầng nước ngầm với chất lượng nước cao là nguồn cung cấp quan trọng cho cuộc sống con người. 4 - Điều hoà sinh thái và khí hậu: Các vùng ĐNN ven biển có tác dụng như là các bể lắng giữ lại các chất ô nhiễm, độc hại và chất thải nói chung, góp phần cân bằng O2 và CO2 trong khí quyển, điều hoà khí hậu địa phương (nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa) và làm giảm hiệu ứng nhà kính. ĐNN ven biển có thể giữ lại chất dinh dưỡng bổ sung cho cây và cho vi sinh vật sống trong hệ sinh thái ĐNN ven biển cũng như các hoạt động nông nghiệp hoặc nuôi trồng thủy sản. - Chức năng hạn chế lũ lụt: ĐNN ven biển có thể lưu giữ, điều hoà lượng nước mưa như là một bồn chứa góp phần giảm lưu lượng dòng chảy lũ và hạn chế lũ lụt ở các vùng lân cận.

- Chức năng sản xuất sinh khối: Các vùng ĐNN ven biển là nơi xuất khẩu sinh khối, tạo nguồn thức ăn cho các loại thuỷ sản, gia súc hoặc động vật hoang dã hoặc vật nuôi. Ngoài ra, một phần các chất dinh dưỡng này được các dòng chảy bề mặt chuyển đến các vùng hạ lưu và các vùng nước ven biển, làm giầu nguồn thức ăn cho những vùng đó, khu vực Biển Đông và Vịnh Thái Lan. - Chức năng duy trì tính đa dạng sinh học: Nhiều vùng ĐNN ven biển, đặc biệt là các vùng ĐNN có rừng ngập mặn, rạn san hô, cỏ biển, là môi trường thích hợp cho việc cư trú, sinh sống, sự đẻ trứng, bãi đẻ và phát triển của nhiều loại động, thực vật hoang dã. ĐNN ven biển là nơi duy trì nhiều nguồn gen, trong đó có nhiều loài quý và hiếm không những quí, hiếm và có giá trị ở Việt Nam mà còn ở khu vực Biển Đông và Vịnh Thái Lan.

- Chức năng chắn sóng, chắn gió bão ổn định bờ biển, chống xói lở: Nhờ có thảm thực vật, đặc biệt thảm thực vật rừng ngập mặn, thảm cỏ biển, ĐNN ven biển có chức năng bảo vệ bờ biển khỏi bị tác động của sóng, thuỷ triều, xói lở. Mặt khác, các vùng ĐNN ven biển tạo ra môi trường thuận lợi cho việc lắng đọng phù sa, góp phần ổn định và mở rộng bãi bồi. Các rạn san hô ngầm rộng lớn đã giảm cường độ sóng tác động đến bờ biển, các vùng ven đảo trong thời kỳ dông bão. - Chức năng tạo môi trường hoạt động cho các ngành kinh tế: ĐNN ven biển ở Việt Nam đóng vai trò quan trọng tạo môi trường cho hoạt động kinh tế của nhiều lĩnh vực.

5 + Ngành thuỷ sản: ĐNN ven biển là nguồn cung cấp thức ăn, môi trường sống cho các loài thuỷ sản và là nơi đánh bắt và nuôi trồng thuỷ sản quan trọng. Ngoài ra nó còn cung cấp các nguồn lợi quan trọng khác cho cộng đồng dân cư địa phương như tảo biển, cỏ biển và dược liệu. + Ngành lâm nghiệp: ĐNN ven biển là nơi cung cấp một số sản phẩm quan trọng như cây có nhựa, cây có dầu, dược liệu (tanin, tinh dầu), các sản vật như cói, sậy, cây dừa và quả dừa trong các vùng ĐNN ven biển cũng có thể được khai thác và chế biến thành những sản phẩm tiêu dùng có giá trị. + Ngành giao thông vận tải thuỷ: ĐNN ven biển là yếu tố rất quan trọng trong việc hình thành các mạng lưới giao thông thuỷ bao gồm đường biển, đường pha sông biển.

+ Ngành du lịch: ĐNN ven biển với hệ sinh thái đa dạng, phong phú, có nhiều cảnh quan thiên nhiên đẹp như: Vịnh Hạ Long, Nha Trang, Vũng Tàu, rừng ngập mặn Cần Giờ, Cà Mau,. có vai trò to lớn trong việc phát triển các hình thức du lịch, đặc biệt là du lịch sinh thái. + Ngành khai khoáng: ĐNN ven biển có tiềm năng phát triển mạnh ngành khai khoáng vì nhiên liệu khoáng sản như sa khoáng titan (inmenit), zirconi, vàng, thiếc, vật liệu xây dựng, than bùn, dầu khí. ĐNN ven biển ở Việt Nam có giá trị kinh tế, xã hội và văn hoá to lớn.

Dân tộc Việt Nam từ lâu đời nay đã gắn bó với các vùng ĐNN ven biển để sinh sống, xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước cũng như duy trì nền văn hoá đậm đà bản sắc dân tộc.3 Giá trị của đất ngập nước ven biển ĐNN ven biển có những giá trị sau: - Giá trị đa dạng sinh học: Giá trị ĐDSH là thuộc tính đặc biệt và quan trọng của ĐNN ven biển. Nhiều vùng ĐNN ven biển là nơi cư trú rất thích hợp của các loài động vật hoang dã, đặc biệt là các loài chim nước, trong đó có nhiều loài chim di cư. Cò mỏ thìa và các loài chim di cư ở vùng RNM của sông Hồng có giá trị toàn cầu bởi nó là tài sản đa quốc gia (hầu hết các loài chim di cư đều như vậy). Việc bảo 6 tồn các loài quý hiếm chính là bảo tồn ĐDSH, duy trì chức năng các hệ sinh thái (HST) với sự ổn định và sức bền trong không gian và thời gian.

- Giá trị văn hóa: Chính là tri thức bản địa của người dân trong nuôi trồng, khai thác, sử dụng các tài nguyên thiên nhiên và cách thích ứng của còn người với môi trường tự nhiên (xâm nhập mặn, nước biển dâng).