Luận văn thạc sĩ nghiên cứu các lợi ích từ việc phục hồi rừng ngập mặn đối với nâng cao tính bền vững vùng ven biển lấy ví dụ xã đa lộc huyện hậu lộc tỉnh thanh hóa

Luận văn thạc sĩ phân tích lợi ích phục hồi rừng ngập mặn cho tính bền vững vùng ven biển tại xã Đa Lộc, huyện Hậu Lộc, Thanh Hóa.

• Tác giả: Nguyễn Duy Tùng
• Người hướng dẫn: TS. Lưu Việt Dũng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học bền vững
• Đề tài: Lợi ích phục hồi rừng ngập mặn cho bền vững vùng ven biển tại Đa Lộc, Hậu Lộc, Thanh Hóa
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về Rừng ngập mặn
• 1.2. Tổng quan về các lợi ích của Rừng ngập mặn
• 1.3. Tính bền vững của hệ sinh thái ven biển
• 1.4. Tổng quan khu vực nghiên cứu
• 1.4.1. Tổng quan điều kiện tự nhiên
• 1.4.2. Tổng quan điều kiện kinh tế xã hội
• 1.4.3. Tổng quan về Rừng ngập mặn tại xã Đa Lộc
• 1.5. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.5.1. Nghiên cứu ngoài nước
• 1.5.2. Nghiên cứu trong nước
• 2. CHƯƠNG 2: PHẠM VI, ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP LUẬN, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phạm vi không gian nghiên cứu
• 2.2. Phạm vi thời gian nghiên cứu
• 2.3. Đối tượng nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp luận
• 2.4.1. Khung logic của đề tài
• 2.4.2. Tiếp cận hệ thống
• 2.4.3. Tiếp cận sinh thái
• 2.4.4. Tiếp cận liên ngành
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đánh giá hiện trạng phục hồi rừng ngập mặn tại xã Đa Lộc, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa
• 3.1.1. Hiện trạng phục hồi và công tác quản lý rừng tại xã Đa Lộc
• 3.1.2. Cấu trúc và đặc trưng rừng ngập mặn tại xã Đa Lộc
• 3.2. Các lợi ích từ hoạt động phục hồi rừng ngập mặn đối với hệ thống tự nhiên
• 3.2.1. Lợi ích lưu trữ Cacbon từ rừng ngập mặn đối với hệ sinh thái ven biển
• 3.2.2. Lợi ích duy trì chuỗi thức ăn từ rừng ngập mặn đối với hệ sinh thái
• 3.2.3. Tương tác giữa nhóm lợi ích sinh thái – tự nhiên của rừng ngập mặn với các hệ thống bền vững tại xã Đa Lộc
• 3.3. Các lợi ích từ hoạt động phục hồi rừng ngập mặn đối với hệ thống kinh tế - xã hội
• 3.3.1. Lợi ích nâng cao nhận thức của người dân về rừng ngập mặn thông qua hoạt động trồng và phục hồi rừng
• 3.3.2. Lợi ích duy trì các hoạt động sinh kế từ rừng ngập mặn đối với hiện trạng kinh tế xã hội của xã Đa Lộc
• 3.3.3. Lợi ích bảo vệ bờ biển và phòng chống thiên tai của rừng xã Đa Lộc
• 3.4. Rừng ngập mặn trồng tại Đa Lộc trong hệ thống lợi ích liên ngành và bối cảnh biến đổi toàn cầu
• 3.4.1. Mối tương quan giữa các lợi ích của rừng ngập mặn trồng tại Đa Lộc với nâng cao tính bền vững vùng ven biển
• 3.4.2. Đánh giá sức khỏe hệ thống rừng ngập mặn thông qua chỉ số MQI trong bối cảnh biến đổi toàn cầu
• KẾT LUẬN – KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Rừng ngập mặn

Rừng ngập mặn (rừng ngập mặn) là một hệ sinh thái quan trọng, nằm ở vùng ven biển, nơi có sự giao thoa giữa nước mặn và nước ngọt. Hệ sinh thái này không chỉ đóng vai trò bảo vệ bờ biển mà còn cung cấp nhiều dịch vụ sinh thái thiết yếu cho cộng đồng ven biển. Theo các nghiên cứu, rừng ngập mặn có khả năng hấp thụ và lưu trữ carbon, giúp giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu. Hệ sinh thái này cũng là nơi cư trú cho nhiều loài động thực vật, góp phần duy trì đa dạng sinh học. Việc phục hồi rừng ngập mặn không chỉ mang lại lợi ích về môi trường mà còn hỗ trợ phát triển kinh tế bền vững cho các cộng đồng địa phương.

1.1. Lợi ích của Rừng ngập mặn

Các lợi ích từ rừng ngập mặn rất đa dạng, bao gồm bảo vệ bờ biển khỏi xói mòn, cung cấp nơi cư trú cho các loài thủy sản và duy trì chuỗi thức ăn tự nhiên. Hệ sinh thái này cũng giúp cải thiện chất lượng nước và cung cấp nguồn tài nguyên cho các hoạt động kinh tế như nuôi trồng thủy sản. Nghiên cứu cho thấy, việc phục hồi rừng ngập mặn có thể nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng ven biển trước các hiện tượng thời tiết cực đoan, đồng thời tạo ra cơ hội phát triển kinh tế thông qua du lịch sinh thái và các hoạt động bền vững khác.

II. Tính bền vững của hệ sinh thái ven biển

Tính bền vững của hệ sinh thái ven biển phụ thuộc vào sự tồn tại và phát triển của rừng ngập mặn. Hệ sinh thái này không chỉ bảo vệ môi trường mà còn hỗ trợ sinh kế cho người dân địa phương. Việc phục hồi rừng ngập mặn tại xã Đa Lộc, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa, là một ví dụ điển hình cho việc kết hợp giữa bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế. Các nghiên cứu cho thấy, rừng ngập mặn có khả năng giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu, đồng thời tạo ra các cơ hội kinh tế cho cộng đồng thông qua việc phát triển các mô hình sinh kế bền vững.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến tính bền vững

Tính bền vững của hệ sinh thái ven biển bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm biến đổi khí hậu, hoạt động phát triển kinh tế và quản lý tài nguyên. Việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất, như chuyển đổi từ rừng ngập mặn sang nuôi trồng thủy sản, có thể làm giảm khả năng phục hồi của hệ sinh thái. Do đó, cần có các chính sách quản lý tài nguyên hợp lý để bảo vệ và phục hồi rừng ngập mặn, nhằm đảm bảo tính bền vững cho hệ sinh thái ven biển.

III. Đánh giá hiện trạng phục hồi rừng ngập mặn tại xã Đa Lộc

Hiện trạng phục hồi rừng ngập mặn tại xã Đa Lộc cho thấy nhiều tín hiệu tích cực. Các chương trình phục hồi đã được triển khai, giúp tăng cường độ che phủ của rừng ngập mặn và cải thiện chất lượng môi trường. Nghiên cứu cho thấy, việc phục hồi rừng ngập mặn không chỉ mang lại lợi ích về môi trường mà còn nâng cao nhận thức của người dân về tầm quan trọng của hệ sinh thái này. Các hoạt động trồng rừng và bảo vệ rừng ngập mặn đã tạo ra cơ hội việc làm và cải thiện sinh kế cho cộng đồng địa phương.

3.1. Các lợi ích từ hoạt động phục hồi

Các lợi ích từ hoạt động phục hồi rừng ngập mặn tại xã Đa Lộc bao gồm việc tăng cường khả năng chống chịu với thiên tai, bảo vệ bờ biển và duy trì nguồn tài nguyên thủy sản. Hệ sinh thái này cũng đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện chất lượng nước và bảo vệ đa dạng sinh học. Nghiên cứu cho thấy, việc phục hồi rừng ngập mặn có thể tạo ra các cơ hội kinh tế mới cho cộng đồng, đồng thời góp phần vào việc thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Rừng ngập mặn (RNM) đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ và nâng cao tính bền vững của vùng ven biển, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu và phát triển kinh tế xã hội ngày càng gia tăng. Tại Việt Nam, tổng diện tích RNM đạt khoảng 203 nghìn ha, trong đó diện tích phục vụ mục đích phòng hộ chiếm gần 57%. Xã Đa Lộc, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa là một trong những địa phương điển hình với diện tích RNM được phục hồi và phát triển mạnh mẽ, từ 20,1 ha năm 1987 lên 456,2 ha năm 2018, tăng 22,7 lần. Nghiên cứu tập trung đánh giá các lợi ích đa dạng từ hoạt động phục hồi RNM tại Đa Lộc, bao gồm lợi ích sinh thái như tích lũy carbon, duy trì đa dạng sinh học và chuỗi thức ăn, cũng như lợi ích kinh tế - xã hội như nâng cao nhận thức cộng đồng, duy trì sinh kế và bảo vệ bờ biển.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá toàn diện các lợi ích từ phục hồi RNM đối với tính bền vững hệ sinh thái ven biển tại Đa Lộc, đồng thời nhận diện các cơ hội và thách thức trong quá trình phát triển rừng ngập mặn. Phạm vi nghiên cứu được giới hạn trong không gian xã Đa Lộc, huyện Hậu Lộc, với thời gian khảo sát thực địa từ tháng 12/2018 đến tháng 6/2019. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách bảo tồn, phục hồi RNM và phát triển bền vững vùng ven biển, góp phần giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu và thiên tai.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên ba lý thuyết và mô hình chính:

1. Lý thuyết hệ thống: Xem RNM như một hệ thống liên ngành bao gồm các thành phần tự nhiên, kinh tế và xã hội tương tác phức tạp, giúp phân tích các mối quan hệ qua lại giữa các lợi ích phục hồi rừng.
2. Tiếp cận sinh thái: Tập trung vào các chức năng sinh thái của RNM như tích lũy carbon, duy trì đa dạng sinh học và chuỗi thức ăn, cũng như vai trò bảo vệ bờ biển và phòng chống thiên tai.
3. Tiếp cận liên ngành: Kết hợp khoa học tự nhiên (sinh học, địa hóa môi trường), khoa học xã hội (kinh tế, quản lý) và khoa học bền vững để đánh giá toàn diện các lợi ích và tác động của RNM trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Các khái niệm chính bao gồm:

• Tính bền vững của hệ sinh thái ven biển: Khả năng duy trì các quá trình sinh thái, đa dạng sinh học và phúc lợi xã hội trong dài hạn.
• Lợi ích đa ngành của RNM: Bao gồm lợi ích sinh thái (lưu trữ carbon, đa dạng sinh học), kinh tế - xã hội (sinh kế, nâng cao nhận thức), và lợi ích toàn cầu (ứng phó biến đổi khí hậu).
• Chỉ số chất lượng rừng ngập mặn (MQI): Bộ chỉ tiêu đánh giá sức khỏe và tính bền vững của RNM dựa trên các yếu tố sinh học, môi trường và xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu bao gồm:

• Dữ liệu thứ cấp từ các nghiên cứu tiền nhiệm, báo cáo chính quyền địa phương và các dự án phục hồi RNM tại Đa Lộc.
• Dữ liệu sơ cấp thu thập qua khảo sát thực địa, lấy mẫu trầm tích, sinh vật đáy không xương sống, và điều tra xã hội học với 37 hộ dân tại các thôn liên quan.

Phương pháp phân tích:

• Phân tích định lượng trữ lượng carbon hữu cơ trong trầm tích và sinh khối cây bằng phương pháp tính toán dựa trên hàm lượng carbon, mật độ trầm tích và độ sâu.
• Phân tích đồng vị bền δ13C và δ15N để xác định nguồn thức ăn và bậc dinh dưỡng trong chuỗi thức ăn của hệ sinh thái RNM.
• Phân tích xã hội học sử dụng bảng hỏi và phân tích tương quan Pearson trên phần mềm SPSS để đánh giá nhận thức và tác động kinh tế - xã hội.
• Xây dựng và phân tích bộ chỉ tiêu MQI nhằm đánh giá sức khỏe và tính bền vững của RNM tại Đa Lộc.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ tháng 12/2018 đến tháng 6/2019, gồm hai đợt khảo sát thực địa và điều tra xã hội học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiện trạng phục hồi RNM tại Đa Lộc: Diện tích RNM tăng từ 20,1 ha năm 1987 lên 456,2 ha năm 2018, tương đương tăng 22,7 lần. Mật độ cây trung bình đạt khoảng 1.472 - 11.204 cây/ha tùy theo tuổi rừng, chiều cao cây từ 0,8 đến 8,4 m. Các loài chủ yếu là bần chua (Sonneratia caseolaris) và trang (Kandelia obovata).
2. Lợi ích tích lũy carbon: Trữ lượng carbon hữu cơ trong trầm tích đạt trung bình 54,41 tấn C/ha, tương đương hoặc cao hơn nhiều vùng RNM khác tại Việt Nam. Lượng carbon tích lũy tăng theo tuổi rừng và độ sâu trầm tích, với hàm lượng carbon hữu cơ dao động từ 2,5% đến 5% tùy vị trí.
3. Duy trì đa dạng sinh học và chuỗi thức ăn: Phân tích đồng vị bền cho thấy RNM cung cấp nguồn thức ăn chính cho các loài động vật đáy không xương sống như cua, tôm và các loài thủy sản khác, đóng vai trò quan trọng trong duy trì chuỗi thức ăn tự nhiên. Mức độ đa dạng sinh học tại các lâm phần rừng trồng cao hơn 30% so với khu vực không có RNM.
4. Lợi ích kinh tế - xã hội: Hoạt động phục hồi RNM nâng cao nhận thức bảo vệ môi trường cho hơn 80% người dân địa phương, đồng thời duy trì các hoạt động sinh kế như nuôi trồng thủy sản, khai thác mật ong và sản xuất nước mắm. Thu nhập từ nuôi trồng thủy sản tăng 45% so với giai đoạn trước khi phục hồi rừng.
5. Bảo vệ bờ biển và phòng chống thiên tai: RNM giảm độ cao sóng từ 1 m xuống còn 0,05 m khi sóng đi qua rừng, giảm thiểu thiệt hại do bão lũ khoảng 70% so với khu vực không có rừng. Mức độ suy giảm sóng tỷ lệ thuận với mật độ cây và tuổi rừng.

Thảo luận kết quả

Các kết quả cho thấy hoạt động phục hồi RNM tại Đa Lộc đã đạt hiệu quả vượt trội về mặt sinh thái và kinh tế - xã hội. Việc tăng diện tích và chất lượng rừng trồng góp phần tích lũy lượng lớn carbon hữu cơ, hỗ trợ giảm phát thải khí nhà kính, phù hợp với các mục tiêu quốc tế về biến đổi khí hậu như REDD+. Đa dạng sinh học được duy trì và phát triển, tạo điều kiện thuận lợi cho các loài thủy sản phát triển, từ đó nâng cao nguồn lợi sinh kế cho cộng đồng.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, kết quả tại Đa Lộc tương đồng với các vùng RNM có điều kiện tự nhiên tương tự như Cần Giờ và mũi Cà Mau, đồng thời vượt trội về mức độ tham gia cộng đồng và hiệu quả kinh tế. Tuy nhiên, công tác quản lý rừng còn tồn tại hạn chế như thiếu sự phân công rõ ràng và cơ chế hỗ trợ tài chính cho cán bộ bảo vệ, cần được cải thiện để duy trì bền vững.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng diện tích rừng, biểu đồ trữ lượng carbon theo tuổi rừng, biểu đồ đa dạng sinh học so sánh giữa các khu vực, và biểu đồ thu nhập kinh tế từ các hoạt động sinh kế liên quan RNM.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường quản lý và phân công trách nhiệm bảo vệ RNM: Xây dựng cơ chế phối hợp rõ ràng giữa các cấp chính quyền và cộng đồng dân cư, đảm bảo công tác bảo vệ rừng hiệu quả trong vòng 1-2 năm tới.
2. Phát triển các chương trình hỗ trợ tài chính và dịch vụ hệ sinh thái: Cung cấp kinh phí cho cán bộ bảo vệ rừng và các dịch vụ môi trường liên quan, nhằm duy trì hoạt động bảo vệ và phục hồi rừng bền vững.
3. Nâng cao nhận thức và đào tạo cộng đồng: Tổ chức các khóa tập huấn, tuyên truyền về lợi ích RNM và kỹ thuật nuôi trồng thủy sản bền vững, hướng tới tăng cường sự tham gia của người dân trong 3 năm tiếp theo.
4. Mở rộng diện tích và đa dạng hóa loài cây trồng: Khuyến khích trồng xen canh các loài thực vật ngập mặn phù hợp để tăng cường đa dạng sinh học và khả năng chống chịu biến đổi khí hậu trong 5 năm tới.
5. Xây dựng hệ thống giám sát và đánh giá định kỳ bằng bộ chỉ tiêu MQI: Áp dụng bộ chỉ tiêu MQI để theo dõi sức khỏe rừng và tác động của các hoạt động phục hồi, giúp điều chỉnh chính sách kịp thời.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý và hoạch định chính sách môi trường: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách bảo tồn và phục hồi RNM hiệu quả, đồng thời phát triển các chương trình hỗ trợ cộng đồng ven biển.
2. Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển bền vững: Áp dụng các giải pháp và mô hình phục hồi RNM đã được chứng minh tại Đa Lộc để nhân rộng tại các vùng ven biển khác.
3. Cộng đồng dân cư ven biển và các hộ nuôi trồng thủy sản: Nâng cao nhận thức về lợi ích của RNM, áp dụng kỹ thuật nuôi trồng bền vững và tham gia bảo vệ rừng.
4. Các nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành khoa học bền vững, sinh thái và quản lý tài nguyên: Tham khảo phương pháp nghiên cứu liên ngành, dữ liệu thực địa và phân tích đa chiều về lợi ích RNM trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Câu hỏi thường gặp

1. Phục hồi rừng ngập mặn có tác động như thế nào đến giảm thiểu biến đổi khí hậu?
   RNM là bể chứa carbon hữu cơ lớn, có khả năng lưu trữ trung bình trên 50 tấn C/ha, giúp giảm phát thải khí nhà kính và hỗ trợ các chương trình quốc tế như REDD+.

2. Lợi ích kinh tế từ phục hồi RNM tại Đa Lộc là gì?
   Phục hồi RNM nâng cao thu nhập từ nuôi trồng thủy sản tăng 45%, đồng thời duy trì các hoạt động sinh kế như khai thác mật ong và sản xuất nước mắm, góp phần cải thiện đời sống người dân.

3. Các loài cây ngập mặn chủ yếu được trồng tại Đa Lộc là gì?
   Hai loài chính là bần chua (Sonneratia caseolaris) và trang (Kandelia obovata), phù hợp với điều kiện tự nhiên và có khả năng phát triển tốt tại vùng ven biển.

4. Làm thế nào để đánh giá sức khỏe rừng ngập mặn?
   Bộ chỉ tiêu MQI được xây dựng dựa trên các yếu tố sinh học, môi trường và xã hội, giúp đánh giá nhanh và toàn diện sức khỏe và tính bền vững của RNM.

5. Những thách thức lớn nhất trong công tác phục hồi RNM tại Đa Lộc là gì?
   Bao gồm thiếu sự phân công rõ ràng trong quản lý, thiếu cơ chế hỗ trợ tài chính cho cán bộ bảo vệ, và các tác động từ biến đổi khí hậu cũng như hoạt động kinh tế xã hội chưa đồng bộ.

Kết luận

• Diện tích rừng ngập mặn tại xã Đa Lộc tăng 22,7 lần trong 30 năm, đạt 456,2 ha năm 2018, thể hiện thành công của các dự án phục hồi.
• RNM tại Đa Lộc có khả năng tích lũy carbon hữu cơ cao, đóng góp quan trọng vào giảm phát thải khí nhà kính và ứng phó biến đổi khí hậu.
• Hệ sinh thái RNM duy trì đa dạng sinh học phong phú, cung cấp nguồn thức ăn và nơi cư trú cho nhiều loài thủy sản, hỗ trợ sinh kế cộng đồng.
• Lợi ích kinh tế - xã hội từ phục hồi RNM được thể hiện qua tăng thu nhập, nâng cao nhận thức và bảo vệ bờ biển hiệu quả trước thiên tai.
• Cần tiếp tục hoàn thiện công tác quản lý, tăng cường hỗ trợ tài chính và phát triển các chương trình đào tạo cộng đồng để đảm bảo tính bền vững lâu dài.

Tiếp theo, cần triển khai các giải pháp quản lý và giám sát theo bộ chỉ tiêu MQI, đồng thời mở rộng nghiên cứu sang các vùng ven biển khác để nhân rộng mô hình thành công. Mời các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng cùng tham gia thúc đẩy phát triển bền vững hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về RNM Xuyên suốt từ thế kỷ 20, khái niệm “rừng ngập mặn” được các nhà khoa học, chuyên gia đưa ra thảo luận và nghiên cứu phổ biến. Rừng ngập mặn là quần xã được hợp thành từ thực vật ngập mặn phân bố ở vùng liên triều (the inter-tidal region) giữa biển và đất liền vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, trong khoảng vĩ độ từ từ 30 ° Bắc đến 30 ° Nam (C. Nhờ vị trí phân bố chủ yếu trong vùng tiếp giáp giữa biển và đất liền, cùng sự phát triển trong môi trường khắc nghiệt như độ mặn cao, nhiệt độ cao, thủy triều cực đoan, RNM là sinh cảnh quan trọng và quý giá về khả năng thích nghi, đồng thời có vai trò quyết định đối với hệ sinh thái ven biển.

Các nghiên cứu về RNM trên thế giới đều nhận định lợi ích từ RNM đối với tài nguyên, môi trường và kinh tế xã hội của cộng đồng ven biển không thể phủ nhận. Bên cạnh đó, trong các chiến lược PTBV vùng ven biển, các chương trình ứng phó và thích ứng với biến đổi khí hậu. Theo ước tính, trên thế giới có khoảng 110 loài thực vật ngập mặn (TVNM), theo nghĩa là một cây mọc ở vùng đầm lầy mặn ven biển [4]. Mặc dù chỉ có số ít thuộc chi thực vật ngập mặn, Rhizophora, tuy nhiên một khu vực đầm lầy ngập mặn thường có số ít các loài cây, trung bình từ 3 – 4 loài thực vật ngập mặn cùng sinh sống và phát triển.

So sánh với các quần xã rừng mưa nhiệt đới cùng vĩ độ (the tropical rainforest) với hàng ngàn loài thực vật, hệ thống các loài TVNM trong đầm lầy ngập mặn thường có số lượng loài ít hơn, tuy nhiên điều này không phản ánh sự thiếu đa dạng của HST RNM. Đa số các RNM trên thế giới là nơi cư trú và môi trường sống của nhiều loài sinh vật ven biển, hình thành nên một hệ sinh thái đa dạng và phong phú. TVNM phong phú nhất ở khu vực Đông Nam Á là Indonesia, Malaysia, Thái Lan, Việt Nam vì nơi đây mưa lớn, nhiều phù sa, ít sóng gió (Hình 1. Ngoài ra, khu vực Nam Á bao gồm Ấn Độ và Banglandesh cũng được xem là khu vực có nhiều loài cây ngập mặn phong phú và có chất lượng.

Các cây gỗ quan trọng nhất là Mắm (hay Mấm), Đước, Vẹt, Bần, Dà (Ceriops). Mắm trắng (Mắm lưỡi đòng) (Avicemnia 4 z Alba) và Bần trắng (Sorineratia Alba) phát triển theo hướng biển, còn Mắm quăn (Avicennia Lanata) và Mắm đen (Avicennia Officinalis) hướng về phía đất liền. Chỉ riêng ở Việt Nam đã có khoảng 37 loài cây ngập mặn khác nhau trong đó Đồng bằng sông Cửu Long có số lượng và chủng loại cây ngập mặn đa dạng nhất, tiếp đến là khu vực đồng bằng ven biển Đông Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. RNM là HST ven biển nhạy cảm, thay đổi linh hoạt để ứng phó với các tác động tự nhiên như: thiên tai, biến động mực nước biển hay bồi lắng trầm tích, và tác động nhân sinh bao gồm các hoạt động duy trì sinh kế, phát triển KT-XH khu vực ven biển.

Các hoạt động phát triển và vận động của HST ven biển đã làm biến đổi, suy thoái hệ RNM, và cần các nỗ lực phục hồi và tái tạo lại các hệ rừng ven biển. Các phương thức phục hồi rừng phổ biến nhất bao gồm việc tái tạo và trồng mới các loài TVNM trên nền bãi bồi ven biển. Phương pháp phục hồi và trồng mới các hệ RNM thông qua các kỹ thuật ươm giống cây non yêu cầu các yếu tố sinh thái, tự nhiên như thổ nhưỡng, điều kiện địa hình, chế độ hải văn… đồng thời, các yếu tố nhân sinh như quan điểm xã hội, chính sách quy hoạch, văn hóa và con người cũng đóng góp vào sự thành công của dự án. Hệ quả khi các dự án phục hồi triển khai thành công, HST ven biển được bảo vệ bởi một hệ thống các lâm phần mới, đó là hệ “rừng trồng”.

Đối với khái niệm “rừng phục hồi” (restoring mangrove forests), là rừng thứ sinh được hình thành bằng tái sinh tự nhiên trên đất đã mất rừng do chịu các tác động từ hệ thống tự nhiên hoặc nhân sinh. Điểm khác biệt giữa “rừng trồng” từ hoạt động phục hồi RNM và “rừng phục hồi” thể hiện bởi đặc điểm tái sinh. Dựa trên phương pháp luận tiếp cận liên ngành, HST rừng trồng từ các hoạt động phục hồi, các dự án tái sinh rừng nhân tạo trên các bãi bồi bị suy thoái là đối tượng nghiên cứu quan trọng nhằm đánh giá đầy đủ các tính bền vững của HST ven biển thông qua các hệ thống lợi ích tự nhiên và nhân sinh. Tại Việt Nam, theo Công bố hiện trạng rừng toàn quốc năm 2016 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, tổng diện tích RNM của Việt Nam là 203.

Trong đó diện tích RNM phục vụ mục đích phòng hộ là 115.948 ha (chiếm 56,98%); diện tích rừng đặc dụng là 33.046 ha (chiếm 16,24%); diện tích rừng sản xuất là 44.918 ha (22,08%); và diện tích rừng ngoài quy hoạch 3 loại rừng trên là 9. So với kết quả kiểm kê rừng toàn quốc (Viện Ðiều tra Quy 5 z hoạch rừng (FIPI), 2001), diện tích RNM Việt Nam tính dến ngày 21/12/1999 là 156.608 ha, như vậy sau 17 năm, diện tích RNM của Việt Nam tăng khoảng 29,93%, chủ yếu tăng do các dự án trồng và phục hồi rừng của các tổ chức trong và ngoài nước.1: Bản đồ phân bố RNM tại Việt Nam (Nguồn: vietnam.net) Dựa vào sự khác nhau về các điệu kiện địa lý tự nhiên có thể phân chia thảm thực vật rừng ngập mặn và đất ngập mặn ven biển nước ta theo 3 miền Bắc bộ, Trung bộ, Nam bộ thành 6 vùng và 12 tiểu vùng. Bảng 1-1: Phân vùng RNM ven biển Việt Nam (nguồn: Phan Nguyên Hồng, 1999) Miền Vùng Tiểu vùng Ghi chú Móng Cái – Cửa Ông Đông Bắc (Quảng Cửa Ông – Cửa Lục Ninh) Ven biển Bắc Bộ Cửa Lục – Đồ Sơn Đồ Sơn – Văn Úc Hệ sông Thái Bình Đồng bằng Bắc bộ Văn Úc – Lạch Trường Hệ sông Hồng Lạch Trường - Ròn Bắc Trung Bộ Ven biển Trung Bộ Ròn – Hải Vân Nam Trung Bộ Hải Vân – Vũng Tàu 6 z Miền Vùng Tiểu vùng Ghi chú Đông Nam Bộ Vũng Tàu – Soài Rạp Soài Rạp – Mỹ Thạnh Đồng bằng sông Cửu Ven biển Nam Bộ Long , Tây bán đảo Cà Đồng bằng Nam Bộ Mỹ Thạnh – Bản Háp Mau Bản Háp – Hà Tiên 1. Tổng quan về các lợi ích của RNM RNM là nơi có tài nguyên sống đa dạng và phong phú, phát triển trải rộng theo dọc vùng bờ biển, cửa sông, đầm phá được bảo vệ.

Lợi ích của RNM mang lại đối với hệ tư nhiên va con người khu vực ven biển rất quan trọng, bao gồm duy trì ĐDSH và lưới thức ăn, lưu trữ carbon cho sinh vật sống, cung cấp các nguồn lợi THS cho người dân địa phương. Sinh khối RNM là nguồn thức ăn cho các loài sinh vật ở cửa sông và gần bờ. Một số đặc trưng sinh học phát triển như thân, rễ của TVNM giúp làm giảm năng lượng, cường độ sóng, đồng thời giảm xói mòn ven biển và bảo vệ bờ biển khỏi lũ lụt.2: Vai trò của RNM đối với môi trường ven biển Thái Lan (S. Aksornkoae, 2007) RNM đóng vai trò quan trọng đối với môi trường ven biển và đối với các HST liền kề, bao gồm vùng đất ngập nước trên cạn, đầm lầy than bùn, thảm cỏ biển và các rạng san hô.

Lợi ích của RNM đối với môi trường, hệ tự nhiên có tầm quan trọng hơn cả trong việc hỗ trợ các quá trình sinh thái (S. Aksornkoae, 2007, Macintosh & Ashton, 2002). Bên cạnh đó, các lợi ích về môi trường và sinh thái, các lợi ích khác 7 z liên quan đến phát triển KT – XH, các lợi ích liên ngành cũng được quan tâm tới. Dựa theo các chức năng của RNM và khuôn khổ của đề tài, tác giả đề xuất các lợi ích tiêu biểu của RNM tương ứng với các hệ thống khoa học bền vững, đồng thời từ đó đánh giá các mối tương quan lợi ích – thiệt hại giữa RNM với các nhóm hệ thống (bảng 1.

Bảng 1-2: Các lợi ích của RNM tương ứng với các hệ thống bền vững Nhóm hệ thống Lợi ích của RNM liên quan Lưu trữ Carbon hữu cơ Hệ thống tự nhiên - sinh thái Duy trì Đa dạng sinh học và lưới thức ăn Duy trì sinh kế và nguồn lợi thủy hải sản Hệ thống kinh tế - xã hội Du lịch sinh thái và giáo dục nhận thức Bảo vệ đê điều và giảm thiểu tác động của thiên tai Bảo vệ các hệ sinh thái lân cận Hệ thống toàn cầu Ứng phó với BĐKH và chương trình Giảm phát thải khí nhà kính thông qua nỗ lực hạn chế mất rừng và suy thoái rừng 1. Tính bền vững của hệ sinh thái ven biển Phát triển bền vững là nguyên tắc tổ chức nhằm đáp ứng các mục tiêu phát triển của con người đồng thời duy trì khả năng của các hệ thống tự nhiên, cung cấp các dịch vụ tài nguyên và hệ sinh thái cho nền kinh tế và xã hội phụ thuộc. Theo Liên Hiệp Quốc (2014), PTBV bao gồm ba trụ cột chính: môi trường (tính bền vững môi trường nhằm đảm bảo các yếu tố tự nhiên, sinh thái, các nguồn tài nguyên vẫn đảm bảo sự tồn tại, đồng thời đạt năng suất và đa dạng); kinh tế (sự phát triển kinh tế theo hướng bền vững bao hàm các vấn đề phát triển năng lượng sạch, kinh tế xanh, kỹ thuật công nghệ cao… ít tác động tới môi trường và các vấn đề tự nhiên, tiêu thụ tài nguyên ít hơn đồng nghĩa với việc xả thải ra môi trường cũng ít hơn) và xã hội (xã hội bền vững khi các yếu tố liên quan đến sức khỏe cộng đồng, phát triển con người được đảm bảo, các chính sách và văn hóa không có tác động tiêu cực tới các trụ cột còn lại của sự phát triển). Tính bền vững (sustainability) có thể định nghĩa là sự phát triển hài hòa giữa các yếu tố con người và tự nhiên, trong đó các yếu tố môi trường, sinh thái, tự nhiên, kinh tế, xã hội, thể chế - chính sách, văn hóa… được lồng ghép thành các hệ thống liên ngành.

Tính bền vững cũng được biểu hiện từ góc nhìn của sự phát triển xã hội 8 z (góc nhìn từ phía tự nhiên) theo hướng thuận theo tự nhiên, đồng thời, với góc nhìn từ phía con người, tính bền vững được thể hiện bởi sự tồn tại và phát triển của các yếu tố tự nhiên, môi trường, sinh thái không gây phương hại tới các hoạt động sống của con người.