CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN TRANG TRẠI 1. KHÁI QUÁT VỀ PHÁT TRIỂN TRANG TRẠI 1. Một số khái niệm Trang trại hay nông trại có thể hiểu đó là những khu đất tương đối lớn. Ở đó sản xuất nông nghiệp được tiến hành có tổ chức, theo hình thức tập trung dưới sự chỉ huy của một người chủ mà phần đông là chủ gia đình nông dân.
Về bản chất, “trang trại” hay “nông trại” là thuật ngữ gắn liền với hình thức sản xuất nông nghiệp tập trung trên một diện tích ruộng đất đủ lớn nhằm sản xuất nông sản phẩm hàng hóa với quy mô gia đình là chủ yếu. Khi đề cập tới trang trại, người ta có thể nhìn nhận, đánh giá trên các mặt kinh tế, xã hội, môi trường. Tuy nhiên trong các mặt nêu trên thì mặt kinh tế là cơ bản, chứa đựng những nội dung cốt lõi của trang trại. Vì vậy trong nhiều trường hợp khi nói tới kinh tế trang trại, tức là nói tới mặt kinh tế của trang trại, người ta thường gọi tắt là trang trại.
Khái niệm về trang trại: “Trên thế giới người ta thường dùng các thuật ngữ: Ferme (Tiếng Pháp), Farm (tiếng Anh).vv, được hiểu chung là nông dân- chủ trang trại gia đình. Các thuật ngữ trên được hiểu chung là nông dân, chủ trang trại gia đình, người nông dân gắn với ruộng đất, với đất đai nói chung”. Trang trại là đơn vị cơ sở sản xuất của hộ gia đình nông dân, được hình thành và phát triển từ phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa thay thế dần phương thức sản xuất phong kiến. Trang trại được hình thành từ cơ cở của các hộ tiểu nông sau khi phá bỏ hình thức sản xuất tự cấp, tự túc vươn lên sản xuất nhiều nông sản hàng hóa tiếp cận với thị trường và từng bước thích nghi với nền kinh tế cạnh tranh.
Có ý kiến cho rằng: “Trang trại là hình thức tổ chức sản xuất cơ sở của Luan van 7 nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp có mục đích chủ yếu là sản xuất hàng hóa; tư liệu sản xuất thuộc quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng của chủ thể độc lập; sản xuất được tiến hành trên quy mô tương đối lớn; với cách thức tổ chức quản lí, trình độ tổ chức quản lí tiến bộ và trình độ kĩ thuật cao; hoạt động tự chủ và luôn gắn với thị trường”. Một ý kiến khác: “Trang trại là đơn vị sản xuất cơ bản của nền nông nghiệp hàng hóa được tổ chức trên nguyên tắc tập trung và chuyên môn hóa lao động cao, tích tụ ruộng đất và tập trung vốn lớn vào một hay một số chủ thể kinh doanh ở một quy mô nhất định nhằm đạt sản lượng sản phẩm lớn, với tỉ suất hàng hóa cao”. Nghị quyết 03/NQ-CP ngày 02/02/2000 của Chính phủ đã xác định: Trang trại là hình thức tổ chức sản xuất hàng hóa trong nông nghiệp, nông thôn, chủ yếu dựa vào hộ gia đình, nhằm mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả sản xuất trong lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, trồng rừng, gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ nông, lâm, thủy sản. Còn rất nhiều tác giả ở các góc độ khác nhau, đã đưa ra nhiều khái niệm khác nhau, nhưng tựu chung vẫn thống nhất cho rằng, trang trại là một hình thức tổ chức sản xuất hàng hoá ở mức cao hơn kinh tế hộ về cả quy mô, lẫn hình thức quản lý.
Do vậy, trong ngôn ngữ của các nước phát triển theo mô hình kinh tế thị trường thuật ngữ “trang trại” hay “nông trại” không hàm chứa các hình thức sản xuất nông nghiệp tập trung dựa trên sở hữu Nhà nước hay tập thể. - Phát triển trang trại: Trang trại là tổng thể các yếu tố vật chất của trang trại và những mối quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh của trang trại. Như vậy có thể hiểu phát triển trang trại là quá trình tăng cường các yếu tố vật chất của trang trại cả về mặt số lượng và chất lượng, đồng thời là Luan van 8 quá trình giải quyết hài hoà hơn các mối quan hệ kinh tế trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh của trang trại. Phát triển trang trại phải được đặt trong mối quan hệ hài hoà với yếu tố xã hội và bảo vệ môi trường là cơ sở bảo đảm cho sự phát triển bền vững của trang trại.
Có một quan điểm cho rằng: “Phát triển trang trại là việc gia tăng mức độ đóng góp về giá trị sản lượng hàng hóa nông sản của các trang trại cho nền kinh tế, đồng thời phát huy vai trò tiên phong của nó trong việc thúc đẩy tăng trưởng, giải quyết việc làm ở khu vực nông nghiệp, nông thôn theo hướng hiện đại gắn với yêu cầu bền vững”. Từ những lí luận trên, theo tác giả luận văn thì: Phát triển trang trại là việc khai thác, sử dụng có hiệu quả các nguồn lực đất đai, vốn, lao động, kĩ thuật, kinh nghiệm quản lí góp phần phát triển nông nghiệp; tạo việc làm, tăng thu nhập; khuyến khích làm giàu đi đôi với xóa đói giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới giàu đẹp. Trong điều kiện kinh tế thị trường, trang trại mang đầy đủ và thể hiện rõ những đặc điểm nêu trong khái niệm trên. Tuy nhiên, ở mỗi nước, trong mỗi giai đoạn cụ thể, tùy theo điều kiện và trình độ phát triển cụ thể của nền kinh tế mà những đặc điểm trên có thể biểu hiện ở những mức độ khác nhau.
Đặc trưng của trang trại Những đặc trưng của trang trại cần được xuất phát từ khái niệm về trang trại đã được trình bày ở trên. Mục đích cơ bản là sản xuất nông sản phẩm hàng hóa cho thị trường Tỷ suất hàng hóa càng cao càng thể hiện bản chất và trình độ phát triển của trang trại. Sản xuất nông nghiệp theo kiểu truyền thống tự cung, tự cấp chỉ giải quyết nhu cầu của chính người sản xuất, lượng sản phẩm dư thừa đem bán trên thị trường chiếm một tỷ trọng rất nhỏ so với khối lượng nông sản mà họ sản xuất ra. Các hộ nông dân cũng cố gắng bán bất kỳ thứ nông sản nào do Luan van 9 chính bản thân họ sản xuất ra - giai đoạn này gọi là thương mại hóa sản phẩm.
Sau đó, hộ nông dân sản xuất hàng hóa theo yêu cầu của thị trường - đó là giai đoạn sản xuất hàng hóa của hộ đã đạt tới một trình độ cao để thích ứng với nhu cầu của thị trường. Tới khi sản xuất hàng hóa khu vực nông thôn đã đạt đến một cấp độ cao hơn, một bộ phận nông dân đã phát triển đến hình thức sản xuất theo mô hình trang trại. Đặc trưng về mục đích sản xuất hàng hóa là đặc trưng quan trọng nhất, bởi vì mục đích sản xuất hàng hóa chi phối và ảnh hưởng rất lớn, thậm chí quyết định tới tất cả các đặc trưng khác của trang trại. Đặc trưng về mục đích sản xuất hàng hóa có thể biểu thị về mặt lượng bằng những chỉ tiêu chủ yếu như giá trị sản xuất hàng hóa (nông-lâm-thủy sản) được tạo ra trong một năm của trang trại; tỷ suất hàng hóa của trang trại.
Tư liệu sản xuất thuộc quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng của một người chủ độc lập Người chủ độc lập ở đây là người hoàn toàn có quyền tự chủ trong hoạt động sản xuất kinh doanh. Rõ ràng, về điều kiện sản xuất hàng hóa của trang trại thỏa mãn điều kiện để sản xuất hàng hóa. Người chủ trang trại là người nắm giữ một phần hoặc toàn phần quyền sở hữu về tài sản, nếu như nắm quyền sử dụng tài sản, thì tài sản này có thể được hình thành dưới hình thức vốn góp hoặc đi thuê tài sản tài chính, như vậy xét dưới góc độ là tài sản của trang trại, thì tài sản dù được hình thành bằng cách nào, nó vẫn thuộc quyền sử dụng của trang trại, có thể tạo ra lợi ích về kinh tế trong tương lai. Đứng trên khía cạnh của quan hệ sản xuất, người chủ trang trại là người có quyền định đoạt sản phẩm do trang trại mình sản xuất ra.
Các yếu tố sản xuất, trước hết là ruộng đất và tiền vốn được tập trung với quy mô nhất định theo yêu cầu phát triển của sản xuất hàng hóa Trong nông nghiệp cũng như các ngành sản xuất vật chất khác, sản xuất Luan van 10 hàng hóa chỉ có thể được tiến hành khi các yếu tố sản xuất được tập trung đến quy mô nào đó. Do đó, ở các trang trại, sản xuất hàng hóa chỉ có thể được thực hiện khi ruộng đất, tiền vốn, tư liệu sản xuất.được tập trung tới quy mô cần thiết. Đặc trưng này được quy định bởi chính đặc trưng về mục đích sản xuất của trang trại. Đặc trưng về sự tập trung các yếu tố sản xuất của trang trại có thể biểu thị về mặt lượng bằng những chỉ tiêu chủ yếu như quy mô diện tích ruộng đất hoặc số lượng gia súc, gia cầm.và quy mô vốn đầu tư cho sản xuất kinh doanh của trang trại.
Cách tổ chức và quản lý đi dần vào phương thức kinh doanh, song trực tiếp, đơn giản và gọn nhẹ, vừa mang tính gia đình, vừa mang tính doanh nghiệp Một khi đã coi sản xuất hàng hóa là hướng đi chính, mục tiêu ổn định, lợi nhuận lâu dài thì đòi hỏi phải có phương án hợp lý lựa chọn vật nuôi, cây trồng, quy hoạch ruộng đất, xây dựng kết cấu hạ tầng kỹ thuật sản xuất, áp dụng công nghệ mới vào quy trình sản xuất thâm canh. Chủ trang trại là người có ý chí, có năng lực tổ chức quản lý, có kiến thức và kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp và có hiểu biết nhất định về kinh doanh, về thị trường Người chủ trang trại là người có những tố chất cần thiết để tổ chức và quản lý hoạt động sản xuất kinh doanh của trang trại. Những yếu tố cần thiết và chủ yếu của trang trại như là người có ý chí và quyết tâm làm giàu từ nghề nông, có năng lực tổ chức quản lý sản xuất, có kiến thức và kinh nghiệm trong sản xuất nông nghiệp, đồng thời có hiểu biết nhất định về hạch toán, phân tích kinh doanh, tiếp cận thị trường. Mức độ hoàn thiện các tố chất gắn liền với các giai đoạn phát triển của trang trại.
Các chủ trang trại cần tiếp cận thị trường, hiểu biết về thị trường, phải có chiến lược và thực hiện linh hoạt Luan van 11 trong kinh doanh nhằm đứng vững và phát triển trong cơ chế thị trường, chủ động trong cạnh tranh.