Luận văn tốt nghiệp đánh giá và đưa ra giải pháp thức đẩy liên kết hộ nông dân và doanh nghiệp trong sản xuất chè hữu cơ tại xã tức tranh huyện phú lương tỉnh thái nguyên

Luận văn phân tích và đề xuất giải pháp thúc đẩy liên kết giữa hộ nông dân và doanh nghiệp trong sản xuất chè hữu cơ tại Thái Nguyên.

• Tác giả: Dương Tất Đạt
• Người hướng dẫn: ThS. Trần Việt Dũng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Giải Pháp Thúc Đẩy Liên Kết Giữa Nông Dân Và Doanh Nghiệp Trong Sản Xuất Chè Hữu Cơ Tại Thái Nguyên
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu của đề tài
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 1.4. Đóng góp mới của đề tài
• 1.5. Bố cục của đề tài
• 2. PHẦN 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN
• 2.1. Các khái niệm cơ bản
• 2.1.1. Khái niệm liên kết trong sản xuất nông nghiệp
• 2.1.2. Khái niệm hộ nông dân
• 2.2. Đặc điểm của liên kết trong sản xuất nông nghiệp
• 2.2.1. Thứ nhất, về chủ thể của liên kết
• 2.2.2. Thứ hai, về các hình thức liên kết
• 2.2.3. Thứ ba, về tính chất của sự liên kết
• 2.3. Vai trò của những liên kết trong sản xuất nông nghiệp
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Tiếp cận có sự tham gia
• 3.3.2. Tiếp cận theo loại hình hộ xác định số mẫu điều tra
• 3.3.3. Phương pháp thu thập thông tin
• 3.3.4. Phương pháp xử lý thông tin
• 3.3.5. Phương pháp phân tích thông tin
• 3.3.6. Hệ thống chỉ tiêu phân tích
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Điều kiện tự nhiên - kinh tế và xã hội xã Tức Tranh
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 4.2. Thực trạng phát triển sản xuất chè hữu cơ trên địa bàn xã Tức Tranh huyện Phú Lương tỉnh Thái Nguyên
• 4.2.1. Quy mô và địa điểm sản xuất chè hữu cơ trên địa bàn xã Tức Tranh huyện Phú Lương
• 4.2.2. Đặc điểm chung của hộ nông dân trồng chè hữu cơ
• 4.2.3. Cơ cấu giống chè của các hộ trồng chè hữu cơ
• 4.2.4. Mức độ đầu tư thâm canh của hộ cho chè hữu cơ
• 4.2.5. Kết quả, hiệu quả kinh tế của sản xuất chè hữu cơ
• 4.3. Thực trạng liên kết hộ nông dân và doanh nghiệp trong sản xuất chè hữu cơ tại xã Tức Tranh, huyện Phú Lương
• 4.3.1. Lĩnh vực và hình thức liên kết
• 4.3.2. Cấu trúc tổ chức trong liên kết
• 4.4. Quy tắc ràng buộc trong liên kết
• 4.5. Giải pháp thúc đẩy liên kết hộ nông dân và doanh nghiệp trong sản xuất chè hữu cơ tại xã Tức Tranh huyện Phú Lương tỉnh Thái Nguyên
• 4.5.1. Thực hiện quy hoạch và xây dựng hệ thống hạ tầng kinh tế - kỹ thuật cho vùng nguyên liệu
• 4.5.2. Xây dựng và lựa chọn các hình thức tổ chức sản xuất
• 4.5.3. Có cơ chế hỗ trợ nông dân, cơ sở chế biến trong tổ chức các hoạt động liên kết giữa sản xuất với chế biến và tiêu thụ
• 4.5.4. Nâng cao vai trò của các Hiệp hội ngành hàng và ý thức pháp luật của các chủ thể trong liên kết giữa sản xuất với chế biến và tiêu thụ nông sản
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Việc thúc đẩy liên kết nông dân và doanh nghiệp trong sản xuất chè hữu cơ tại Thái Nguyên là một yêu cầu cấp thiết. Theo thống kê, tỷ lệ nông sản tiêu thụ qua hợp đồng liên kết còn thấp, đặc biệt là mặt hàng chè. Tại xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, việc chuyển đổi từ sản xuất chè truyền thống sang chè hữu cơ đang diễn ra, nhưng người tiêu dùng vẫn chưa phân biệt được sản phẩm hữu cơ. Điều này đòi hỏi cần có sự thay đổi trong hình thức tổ chức sản xuất và liên kết nông dân doanh nghiệp để nâng cao giá trị sản xuất. Việc này không chỉ giúp nông dân tiêu thụ sản phẩm mà còn quảng bá thương hiệu chè hữu cơ, từ đó tạo ra giá trị gia tăng cho sản phẩm.

1.1. Thực trạng liên kết

Liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp trong sản xuất chè hữu cơ tại xã Tức Tranh hiện còn nhiều hạn chế. Quy mô sản xuất nhỏ, thiếu cơ chế chính sách hỗ trợ, và tình trạng vi phạm hợp đồng là những nguyên nhân chính dẫn đến sự yếu kém trong liên kết. Nông dân thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận thị trường và không có đủ thông tin để thực hiện các hợp đồng liên kết. Do đó, việc đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp là rất cần thiết để cải thiện tình hình.

II. Giải pháp thúc đẩy liên kết

Để tăng cường liên kết nông dân và doanh nghiệp trong sản xuất chè hữu cơ, cần thực hiện một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, cần xây dựng hệ thống hạ tầng kinh tế - kỹ thuật cho vùng nguyên liệu, tạo điều kiện thuận lợi cho việc sản xuất và tiêu thụ. Thứ hai, cần có cơ chế hỗ trợ nông dân và cơ sở chế biến trong tổ chức các hoạt động liên kết. Điều này bao gồm việc cung cấp thông tin, đào tạo kỹ năng cho nông dân và doanh nghiệp. Cuối cùng, nâng cao vai trò của các hiệp hội ngành hàng và ý thức pháp luật của các chủ thể trong liên kết là rất quan trọng để đảm bảo tính bền vững của các hợp đồng liên kết.

2.1. Xây dựng mô hình liên kết

Mô hình liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp cần được xây dựng dựa trên sự hợp tác chặt chẽ và lợi ích hài hòa giữa các bên. Cần có các hợp đồng rõ ràng, minh bạch để đảm bảo quyền lợi cho nông dân. Doanh nghiệp cần cam kết hỗ trợ nông dân trong việc tiêu thụ sản phẩm và cung cấp đầu vào cần thiết cho sản xuất. Việc này không chỉ giúp nông dân yên tâm sản xuất mà còn tạo ra một chuỗi giá trị bền vững cho sản phẩm chè hữu cơ.

III. Đánh giá hiệu quả

Việc thúc đẩy liên kết nông dân và doanh nghiệp trong sản xuất chè hữu cơ không chỉ mang lại lợi ích cho nông dân mà còn cho doanh nghiệp và xã hội. Nông dân sẽ có cơ hội tiếp cận thị trường tốt hơn, từ đó nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống. Doanh nghiệp cũng sẽ có nguồn nguyên liệu ổn định và chất lượng cao để chế biến. Hơn nữa, việc phát triển sản xuất chè hữu cơ còn góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Điều này thể hiện rõ trong việc nâng cao giá trị sản phẩm và tạo ra thương hiệu cho chè hữu cơ Thái Nguyên.

3.1. Tác động đến kinh tế địa phương

Sự phát triển của chè hữu cơ không chỉ mang lại lợi ích kinh tế cho nông dân mà còn tạo ra việc làm cho nhiều lao động địa phương. Việc liên kết này sẽ góp phần vào sự phát triển kinh tế nông thôn, nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Hơn nữa, việc sản xuất chè hữu cơ còn giúp nâng cao giá trị thương hiệu cho sản phẩm nông sản của Thái Nguyên, từ đó thu hút đầu tư và phát triển du lịch nông nghiệp.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong bức tranh chung của ngành nông nghiệp Việt Nam, tỷ lệ nông sản tiêu thụ thông qua hợp đồng liên kết và bao tiêu sản phẩm vẫn duy trì ở mức thấp. Thống kê tại các vùng sản xuất nông sản trọng điểm cho thấy tỷ lệ tiêu thụ qua hợp đồng ở mặt hàng lúa gạo chỉ đạt 2,1%, cà phê đạt 2,5%, rau màu đạt 2,9%, chè đạt 9%, thủy sản đạt 13% và gỗ chế biến đạt 16,7%. Ngược lại, một số ngành hàng mang tính đặc thù cao hoặc khó tiêu thụ trên thị trường tự do có tỷ lệ liên kết cao hơn như sữa (49%), mía đường (77,8%) và bông (trên 90%). Tuy nhiên, tính pháp lý và các điều khoản ràng buộc trong hợp đồng nông nghiệp tại nhiều địa phương nhìn chung chưa chặt chẽ; hiện có tới 90% hợp tác xã nông nghiệp chưa tham gia hoặc ít tham gia vào khâu tiêu thụ nông sản.

Tại tỉnh Thái Nguyên, xã Tức Tranh (huyện Phú Lương) là địa phương có diện tích trồng chè lớn nhất huyện, với diện tích đất nông nghiệp chiếm 81,37% tổng diện tích tự nhiên, trong đó diện tích chè đạt 1.038,19 ha. Địa phương đã triển khai chuyển đổi phương thức sản xuất từ canh tác truyền thống sang hướng hữu cơ với diện tích ban đầu 40 ha. Mặc dù người sản xuất nhận thấy những ưu điểm về sinh thái và chất lượng, thị trường vẫn gặp khó khăn do người tiêu dùng chưa phân biệt rõ ràng giữa chè hữu cơ và chè canh tác thông thường. Mối liên kết giữa các hộ nông dân trồng chè và doanh nghiệp chế biến, tiêu thụ còn yếu, quy mô sản xuất nông hộ nhỏ lẻ cản trở việc hình thành chuỗi giá trị bền vững, các cơ chế chính sách chưa đồng bộ và tình trạng vi phạm cam kết hợp đồng vẫn diễn ra.

Khóa luận được thực hiện nhằm giải quyết các nhiệm vụ khoa học sau:

1. Đánh giá thực trạng sản xuất chè hữu cơ tại xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên.
2. Đánh giá thực trạng liên kết giữa hộ nông dân và doanh nghiệp trong sản xuất chè hữu cơ tại địa bàn nghiên cứu.
3. Đề xuất hệ thống giải pháp thúc đẩy và tăng cường liên kết giữa hộ nông dân và doanh nghiệp trong chuỗi sản xuất chè hữu cơ tại địa phương.

• Đối tượng nghiên cứu: Các hộ nông dân sản xuất chè hữu cơ và các doanh nghiệp thu mua, chế biến chè trên địa bàn xã Tức Tranh.
• Phạm vi không gian: Xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên (tập trung khảo sát tại 3 xóm: Khe Cốc, Bãi Bằng và Tân Thái).
• Phạm vi thời gian: Số liệu thứ cấp và sơ cấp được thu thập, phân tích phản ánh thực trạng giai đoạn 2020 – 2021.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận và khung pháp lý

Khóa luận xây dựng cơ sở lý luận dựa trên các khái niệm và văn bản quản lý nhà nước:

• Khái niệm liên kết trong sản xuất nông nghiệp: Dẫn chiếu theo khoản 6 Điều 3 Nghị định 55/2015/NĐ-CP về chính sách tín dụng phục vụ phát triển nông nghiệp, nông thôn. Liên kết được xác định là hình thức hợp tác dựa trên hợp đồng kinh tế giữa cá nhân, hộ gia đình, tổ hợp tác, hợp tác xã và doanh nghiệp trong các khâu cung ứng đầu vào, sản xuất, thu mua, chế biến và tiêu thụ sản phẩm.
• Chủ thể và đặc điểm liên kết: Phân tích ba nhóm chủ thể (khâu sản xuất, chế biến, tiêu thụ) ở hai cấp độ quản lý vĩ mô (quy hoạch, cơ chế chính sách ngành) và vi mô (quan hệ cung ứng vật tư, vốn, kỹ thuật và chuyển giao nông sản nội bộ chuỗi).
• Tiêu chuẩn nông nghiệp hữu cơ: Tiếp cận theo các nguyên tắc của Liên đoàn Quốc tế các Phong trào Nông nghiệp Hữu cơ (IFOAM) và Tiêu chuẩn Quốc gia TCVN 11041-2:2017. Các quy định bắt buộc bao gồm: thời gian chuyển đổi tối thiểu 18 tháng đối với cây lâu năm như chè; thiết lập vùng đệm cách ly an toàn (đê, mương thoát nước, tối thiểu 2 hàng cây chắn cao hơn cây trồng truyền thống); nghiêm cấm sử dụng phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật tổng hợp, chất kích thích sinh trưởng, sinh vật biến đổi gen (GMO), phân bắc và phân ủ đô thị.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp tiếp cận có sự tham gia (PRA): Tiếp cận trực tiếp các bên liên quan gồm nông dân, nhà quản lý địa phương, cán bộ khuyến nông và đại diện doanh nghiệp nhằm thu thập thông tin về nguồn lực, tập quán sản xuất và các trở ngại trong chuỗi liên kết.
• Phương pháp chọn mẫu điều tra: Thực hiện điều tra toàn bộ (census) 79/79 hộ nông dân đang tham gia mô hình sản xuất 40 ha chè theo tiêu chuẩn hữu cơ tại 3 xóm: Khe Cốc, Bãi Bằng và Tân Thái (trong đó 20 ha do Trung tâm Khuyến nông tỉnh Thái Nguyên quản lý và 20 ha do Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên quản lý).
• Phương pháp thu thập dữ liệu: Thu thập dữ liệu thứ cấp từ UBND xã Tức Tranh, niên giám thống kê, báo cáo của Cục Trồng trọt, Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn; dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua bảng hỏi phỏng vấn trực tiếp 79 hộ sản xuất và các đơn vị thu mua.
• Phương pháp xử lý và phân tích: Dữ liệu được phân tổ, xử lý trên phần mềm Microsoft Excel. Các phương pháp phân tích áp dụng bao gồm: thống kê mô tả, phương pháp so sánh kinh tế, và phân tích dãy số thời gian theo các chỉ tiêu lượng tăng giảm tuyệt đối định gốc ($\Delta_i = y_i - y_1$) và tốc độ phát triển định gốc ($T_i$).
• Hệ thống chỉ tiêu kinh tế:
  • Năng suất bình quân ($AP$)
  • Tổng giá trị sản xuất ($GO = \sum Q_i \times P_i$)
  • Chi phí trung gian ($IC = \sum C_i$)
  • Giá trị gia tăng ($VA = GO - IC$)
  • Thu nhập hỗn hợp ($MI = VA - [A + T + \text{Chi phí thuê lao động ngoài}]$)

Nội dung chính theo từng phần của khóa luận

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ thực trạng tiêu thụ nông sản qua chuỗi liên kết tại Việt Nam còn hạn chế; xác định 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể, ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài trong việc cung cấp cơ sở dữ liệu về chuyển đổi chè hữu cơ tại địa phương, đồng thời nêu rõ bố cục 5 phần của khóa luận.

Phần 2: Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn

Hệ thống hóa các vấn đề lý luận về bản chất, đặc điểm, vai trò của liên kết sản xuất - chế biến - tiêu thụ nông sản; tiêu chuẩn kỹ thuật canh tác hữu cơ theo IFOAM và TCVN 11041-2:2017. Tổng quan thực tiễn sản xuất chè tại Thái Nguyên (22.500 ha, năng suất 119 tạ/ha, sản lượng 239 nghìn tấn, 186 chuỗi an toàn), Sơn La (5.200 ha), Tuyên Quang (1.500 ha chè liên kết). Phân tích bài học kinh nghiệm từ mô hình liên kết giao khoán tại Công ty Chè Phú Bền (Phú Thọ) giai đoạn 2004 - 2005 (tỷ lệ thu mua chỉ đạt 55 - 60% do nông dân phá vỡ cam kết khi giá thị trường biến động) và mô hình "công nhân - nông dân" tại Công ty Chè Phú Đa (Thanh Sơn, Phú Thọ) triển khai trên 300 ha giúp tăng năng suất lên 12 - 18 tấn/ha và giảm 30% tỷ lệ hộ nghèo.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Xác định đối tượng khảo sát là 79 hộ nông dân trồng chè hữu cơ tại 3 xóm (Tân Thái, Khe Cốc, Bãi Bằng) và các cơ sở thu mua; trình bày quy trình ứng dụng công cụ đánh giá có sự tham gia (PRA), phương pháp điều tra mẫu toàn bộ, kỹ thuật phân tích dãy số thời gian, thống kê mô tả, so sánh kinh tế và xây dựng hệ thống công thức tính toán $GO, IC, VA, MI$.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Nội dung chương tập trung làm rõ 4 nhóm vấn đề chính từ thực địa:

1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội xã Tức Tranh

Toàn xã có tổng diện tích tự nhiên là 2.537,21 ha với 2.297 hộ (8.941 nhân khẩu). Cơ cấu phân bổ đất đai năm 2020 thể hiện tính chất chuyên canh cây chè rõ nét:

STT	Mục đích sử dụng đất	Diện tích (ha)	Tỷ lệ (%)
1	Nhóm đất nông nghiệp	2.064,64	81,37
	- Đất trồng chè	1.038,19	40,92
	- Đất trồng cây hoa màu	100,60	3,97
	- Đất trồng cây ăn quả	60,45	2,38
	- Đất trồng cây lâm nghiệp	820,76	32,35
	- Đất nuôi trồng thủy sản	44,64	1,76
2	Nhóm đất phi nông nghiệp	469,55	18,51
	- Đất ở	248,11	9,78
	- Đất chuyên dùng	157,03	6,20
	- Đất có mục đích công cộng	145,79	5,75
	- Đất sản xuất phi nông nghiệp	10,99	0,43
	- Đất trụ sở cơ quan	0,25	0,009
	- Đất tôn giáo tín ngưỡng	0,34	0,01
	- Đất sông suối	60,49	2,38
	- Đất nghĩa trang, nghĩa địa	3,58	0,14
3	Nhóm đất chưa sử dụng (đồi chưa sử dụng)	3,02	0,12
	Tổng diện tích tự nhiên	2.537,21	100,00

Về mặt nhân lực, lực lượng lao động trong độ tuổi đạt 5.898 người; tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 37%. Cơ cấu lao động tập trung vào nông - lâm - ngư nghiệp (60%), công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp (25%), thương mại - dịch vụ (15%). Thu nhập bình quân đầu người năm 2020 đạt 31,2 triệu đồng/năm; tỷ lệ hộ nghèo còn 5,3%.

2. Đặc điểm kinh tế - xã hội của hộ nông dân trồng chè hữu cơ

Kết quả khảo sát 79 hộ sản xuất chè hữu cơ được tổng hợp chi tiết qua các chỉ tiêu nguồn lực:

Chỉ tiêu	Đơn vị tính	Giá trị
Tổng số hộ điều tra	Hộ	79
Tuổi bình quân của chủ hộ	Tuổi	44,03
Trình độ văn hóa chủ yếu của chủ hộ	Trình độ	Cấp 3 (THPT)
Kinh nghiệm làm chè của chủ hộ	Năm	20,00
Bình quân số nhân khẩu/hộ	Người	4,63
Bình quân lao động nông nghiệp/hộ	Lao động	2,20
Bình quân diện tích trồng chè/hộ	ha	0,51
Tuổi chè bình quân	Năm	16,50
Bình quân giá trị tài sản của hộ	Nghìn đồng	30.461
Bình quân giá trị máy móc phục vụ sản xuất	Nghìn đồng	19.174

3. Cơ cấu giống và kỹ thuật đầu tư thâm canh

Trong tổng số 40 ha diện tích canh tác hữu cơ khảo sát:

• Giống chè Trung du (chè hạt): Chiếm 35 ha (tương ứng 87,50% diện tích). Đây là giống chè truyền thống có bộ rễ cọc ăn sâu chống xói mòn đất đồi, thích nghi tốt với biên độ nhiệt độ rộng (chịu rét mùa đông, chống chịu nắng nóng mùa hè), búp non cho phẩm chất nước tốt.
• Các giống chè khác (Bát Tiên, chè cành...): Chiếm 5 ha (tương ứng 12,50% diện tích).

Về phân bón và bảo vệ thực vật, các hộ sản xuất hữu cơ thay thế phân bón vô cơ bằng phân vi sinh BIOGRO kết hợp phân chuồng ủ hoai mục. Thuốc bảo vệ thực vật hóa học được loại bỏ hoàn toàn, thay thế bằng các chế phẩm thuốc thảo mộc tự chế. Tuy nhiên, hiệu lực phòng trừ sinh học đối với một số loài dịch hại chính, đặc biệt là bọ xít muỗi, còn hạn chế, dẫn đến suy giảm sản lượng ban đầu.

4. Hiệu quả kinh tế của sản xuất chè hữu cơ so với chè truyền thống

Số liệu hạch toán kinh tế phản ánh phương thức sản xuất hữu cơ trong giai đoạn đầu chuyển đổi có hiệu quả kinh tế trực tiếp thấp hơn phương thức canh tác truyền thống:

• Thu nhập hỗn hợp ($MI$): Canh tác chè hữu cơ đạt 62.000 nghìn đồng/ha (62 triệu đồng/ha), trong khi sản xuất truyền thống trước chuyển đổi đạt 135.000 nghìn đồng/ha (135 triệu đồng/ha). Mức thu nhập hỗn hợp của chè hữu cơ giảm 73.000 nghìn đồng/ha (tương đương mức giảm 54,07%).
• Thu nhập hỗn hợp trên ngày công lao động: Trước chuyển đổi, 1 ngày công lao động tạo ra 86.790 đồng; sau khi chuyển sang canh tác hữu cơ, 1 ngày công chỉ tạo ra 43.350 đồng/ha (giảm 43.440 đồng/công, tương đương giảm 50,05%).
• Hiệu quả đồng vốn chi phí trung gian: 1 đồng chi phí trung gian trong canh tác chè truyền thống trước chuyển đổi tạo ra 6,61 đồng thu nhập.

5. Thực trạng liên kết và giải pháp thúc đẩy

Mối liên kết giữa 79 hộ nông dân và doanh nghiệp thu mua tại Tức Tranh còn mang tính thời vụ, quy tắc ràng buộc pháp lý chưa chặt chẽ, thiếu cơ chế chia sẻ rủi ro khi giá thị trường biến động. Tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp:

1. Thực hiện quy hoạch và xây dựng hệ thống hạ tầng kinh tế - kỹ thuật cho vùng nguyên liệu.
2. Xây dựng và lựa chọn các hình thức tổ chức sản xuất phù hợp (tổ hợp tác, hợp tác xã làm cầu nối với doanh nghiệp).
3. Ban hành cơ chế chính sách hỗ trợ nông dân và cơ sở chế biến trong các khâu liên kết sản xuất, chế biến và bao tiêu sản phẩm.
4. Nâng cao vai trò của Hiệp hội ngành hàng và nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật hợp đồng của các chủ thể tham gia liên kết.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tóm lược các kết quả chính về thực trạng sản xuất 40 ha chè hữu cơ tại Tức Tranh, sự sụt giảm tạm thời về chỉ tiêu kinh tế trong giai đoạn chuyển đổi, và đề xuất các kiến nghị với chính quyền địa phương, cơ quan khuyến nông và doanh nghiệp nhằm hoàn thiện thể chế liên kết chuỗi giá trị chè.

Kết quả và đóng góp nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu chính

• Thực trạng vùng sản xuất: Làm rõ hiện trạng 40 ha chè hữu cơ phân bố tại 3 xóm (Khe Cốc, Tân Thái, Bãi Bằng) thuộc xã Tức Tranh với 79 hộ tham gia. Cơ cấu giống tập trung chủ yếu vào giống chè Trung du (87,50%), giống mới chiếm 12,50%.
• Dữ liệu nguồn lực nông hộ: Xác định độ tuổi bình quân của chủ hộ là 44,03 tuổi; kinh nghiệm làm chè đạt 20 năm; quy mô diện tích bình quân 0,51 ha/hộ; trang bị máy móc chế biến hộ gia đình đạt bình quân 19,174 triệu đồng/hộ.
• Đo lường sự biến động kinh tế: Cung cấp số liệu định lượng về giai đoạn đầu chuyển đổi hữu cơ: thu nhập hỗn hợp ($MI$) giảm từ 135 triệu đồng/ha xuống 62 triệu đồng/ha (giảm 54,07%); thu nhập trên ngày công lao động giảm từ 86.790 đồng xuống 43.350 đồng/công (giảm 50,05%) do tốn nhiều công lao động ủ phân, làm cỏ thủ công và năng suất bị giảm khi ngừng dùng phân bón/thuốc bảo vệ thực vật hóa học.

Giải pháp đề xuất từ nghiên cứu

• Quy hoạch vùng đệm cách ly theo tiêu chuẩn TCVN 11041-2:2017 và nâng cấp hệ thống tưới tiêu, giao thông nội đồng.
• Củng cố tổ hợp tác nhằm đại diện cho nông dân ký kết hợp đồng kinh tế với doanh nghiệp chế biến, tránh bán lẻ tự do ra thị trường.
• Hỗ trợ kinh phí chứng nhận hữu cơ, xúc tiến thương mại, xây dựng nhãn hiệu chứng nhận chè hữu cơ Tức Tranh và cung ứng chế phẩm sinh học đạt chuẩn.
• Tăng cường đào tạo pháp lý hợp đồng, kiểm tra và chế tài xử lý vi phạm cam kết bao tiêu của cả hai phía nông dân và doanh nghiệp.

Đóng góp về mặt khoa học và thực tiễn

Khóa luận cung cấp hệ thống dữ liệu điều tra thực địa toàn diện về 79 hộ sản xuất chè hữu cơ tại địa bàn trọng điểm của tỉnh Thái Nguyên; chỉ ra sự đánh đổi kinh tế ngắn hạn (suy giảm thu nhập và năng suất lao động) trong giai đoạn chuyển đổi kỹ thuật sang canh tác hữu cơ, từ đó làm căn cứ thực tế để các cơ quan quản lý thiết kế chính sách hỗ trợ liên kết chuỗi giá trị chè.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi khảo sát giới hạn trong 79 hộ tham gia mô hình dự án 40 ha tại xã Tức Tranh; các số liệu kinh tế mới chỉ phản ánh giai đoạn đầu chuyển đổi kỹ thuật khi sản phẩm chưa được cấp chứng nhận thương mại đầy đủ và giá bán chưa tạo được mức chênh lệch cao so với chè truyền thống.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng khảo sát chuỗi giá trị khi vùng chè đã hoàn thành giai đoạn chuyển đổi 18 tháng và đạt chứng nhận hữu cơ chính thức; đánh giá chi tiết biên lợi nhuận của các doanh nghiệp chế biến - phân phối và đo lường mức độ sẵn sàng chi trả (WTP) của người tiêu dùng đối với sản phẩm chè hữu cơ có chứng nhận.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn dữ liệu tham khảo chuyên khảo dành cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, Quản trị kinh doanh nông nghiệp, Phát triển nông thôn và Trồng trọt.
• Cán bộ quản lý tại các Trung tâm Khuyến nông, Phòng Nông nghiệp & PTNT các huyện miền núi phía Bắc đang xây dựng đề án chuyển đổi nông nghiệp hữu cơ.
• Các nhà nghiên cứu quan tâm đến phương pháp hạch toán kinh tế nông hộ ($GO, IC, VA, MI$) và phân tích các dạng thất bại hợp đồng trong liên kết nông nghiệp tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Quy mô diện tích và địa bàn triển khai mô hình sản xuất chè hữu cơ tại xã Tức Tranh được phân bổ như thế nào?

Mô hình có tổng diện tích 40 ha với 79 hộ tham gia, tập trung tại 3 xóm: Khe Cốc, Tân Thái và Bãi Bằng. Trong đó, 20 ha do Trung tâm Khuyến nông tỉnh Thái Nguyên quản lý và 20 ha do Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên quản lý theo dự án.

2. Giống chè nào chiếm tỷ lệ chủ yếu trong mô hình chè hữu cơ tại xã Tức Tranh và vì sao?

Giống chè Trung du (chè hạt) chiếm 35 ha (tương ứng 87,50% diện tích), 5 ha còn lại (12,50%) là các giống chè khác như Bát Tiên, chè cành. Giống Trung du được ưu tiên vì có bộ rễ sâu giúp chống xói mòn đất đồi dốc, khả năng chống chịu điều kiện thời tiết khắc nghiệt (rét mùa đông, hạn mùa hè) và kháng sâu bệnh tốt hơn các giống chè cành.

3. Sự thay đổi về thu nhập hỗn hợp ($MI$) và năng suất lao động của các hộ sau khi chuyển đổi sang sản xuất chè hữu cơ diễn ra như thế nào?

Sau khi chuyển sang sản xuất chè hữu cơ, thu nhập hỗn hợp của hộ giảm từ 135 triệu đồng/ha xuống 62 triệu đồng/ha (giảm 54,07%). Thu nhập hỗn hợp trên 1 ngày công lao động giảm từ 86.790 đồng/công xuống 43.350 đồng/công (giảm 50,05%). Nguyên nhân do năng suất chè búp tươi sụt giảm trong giai đoạn đầu cắt giảm phân hóa học, dịch hại (bọ xít muỗi) chưa được khống chế triệt để bằng thuốc thảo mộc, trong khi công lao động thủ công (ủ phân, làm cỏ) tăng cao.

4. Khóa luận rút ra bài học kinh nghiệm gì từ thất bại hợp đồng tại Công ty Chè Phú Bền?

Tại Công ty Chè Phú Bền (Phú Thọ) giai đoạn 2004 - 2005, mặc dù doanh nghiệp đã đầu tư ứng trước vật tư 260 - 300 triệu đồng cho 850 - 900 hộ để ký bao tiêu 2.500 - 2.600 tấn búp tươi, nhưng khi giá thị trường tăng, nông dân đã tự ý bán chè ra ngoài, khiến công ty chỉ thu mua được 55 - 60% sản lượng cam kết. Bài học rút ra là liên kết hợp đồng rất dễ đổ vỡ nếu thiếu chế tài pháp lý nghiêm ngặt, thiếu cơ chế điều chỉnh giá linh hoạt theo thị trường và không có sự chia sẻ rủi ro giữa hai bên.

5. Tiêu chuẩn kỹ thuật TCVN 11041-2:2017 áp dụng cho vùng chè hữu cơ Tức Tranh quy định thời gian chuyển đổi và vùng đệm như thế nào?

Theo tiêu chuẩn, thời gian chuyển đổi đối với cây trồng lâu năm như cây chè tối thiểu là 18 tháng. Về vùng đệm cách ly, bắt buộc phải thiết lập hệ thống rào chắn vật lý (như đê, mương thoát nước hoặc tối thiểu 2 hàng cây cách ly có chiều cao lớn hơn cây trồng truyền thống liền kề) để ngăn ngừa triệt để sự xâm nhiễm hóa chất, phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật từ các nương chè lân cận.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Dương Tất Đạt đã đánh giá toàn diện thực trạng canh tác và chuỗi liên kết tiêu thụ 40 ha chè hữu cơ của 79 hộ dân tại xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên. Công trình cung cấp các minh chứng thực nghiệm về sự sụt giảm tạm thời của các chỉ tiêu hiệu quả kinh tế ($MI$ giảm 54,07%, thu nhập/ngày công giảm 50,05%) trong giai đoạn đầu chuyển đổi kỹ thuật theo tiêu chuẩn TCVN 11041-2:2017. Trên cơ sở đó, tác giả đã đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ về quy hoạch hạ tầng vùng nguyên liệu, củng cố tổ chức nông dân, hoàn thiện chính sách hỗ trợ và tăng cường tính pháp lý của hợp đồng nhằm thúc đẩy liên kết bền vững giữa nông hộ và doanh nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Phần 2: Cơ sở lý luận và cớ sở thực tiễn Phần 3: Đối tương, nội dung và phương pháp nghiên cứu Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Phần 5: Kết luận và kiến nghị Luan van 4 Phần 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN 2. Các khái niệm cơ bản + Khái niệm liên kết trong sản xuất nông nghiệp Liên kết trong sản xuất nông nghiệp được giải thích tại khoản 6 Điều 3 Nghị định 55/2015/NĐ-CP về chính sách tín dụng phục vụ phát triển nông nghiệp, nông thôn như sau: Liên kết hiện nay trong sản xuất nông nghiệp là hình thức liên kết hợp tác, liên kết đó dựa trên cơ sở có các hợp đồng ký kết và được thực hiện giữa các đối tượng là các cá nhân, các hộ gia đình, các hộ kinh doanh, các chủ trang trại, các tổ hợp tác, các hợp tác xã và liên hiệp hợp tác xã hoặc doanh nghiệp trong các khâu hoặc một vài khâu của các quá trình sản xuất nông nghiệp và thông qua việc liên kết cung cấp dịch vụ đầu vào nhằm phục vụ cho sản xuất, thu mua sản, chế biến và tiêu thụ các sản phẩm nông nghiệp [5] + Khái niệm hộ nông dân Hộ nông dân được hiểu là hộ gia đình mà các hoạt động sản xuất hiện nay chủ yếu của hộ là sản xuất nông nghiệp. Ngoài các hoạt động sản xuất nông nghiệp, thì hộ nông dân còn tiến hành thêm nhiều hoạt động khác, tuy nhiên sét trên khía cạnh nào đó chỉ là các hoạt động phụ. Đặc điểm cơ bản nhất của phương thức sản xuất hộ nông dân là dựa trên sử dụng lao động gia đình là chính, chỉ đi thuê một phần nhỏ lao động.

Theo FAO, nông dân gia đình (Family farming) bao gồm những người dân bản địa, cộng đồng truyền thống, ngư dân, nông dân miền núi, người chăn thả gia súc và nhiều nhóm đại diện cho mọi khu vực và các quần xã. Đặc điểm của liên kết trong sản xuất nông nghiệp Liên kết giữa sản xuất hiện nay giữa chế biến nông sản và tiêu thụ nông sản là các hoạt động kinh tế tự nguyện, để cùng có lợi, nhưng lại ràng buộc chặt chẽ với nhau để có được một thỏa thuận trước theo mục đích nào đó của các chủ thể sản xuất với các doanh nghiệp chế biến và tiêu thụ nông sản; liên kết sản xuất là một trong những hình thức phối hợp hoạt động giữa SX với chế biến và tiêu thụ nông sản của nông nghiệp, gắn với các loại hình thức tổ chức kinh doanh khác nhau trong ngành nông sản, liên kết chịu sự chi phối của các thể chế nhằm có thể đạt được mục tiêu nhất định của các hoạt động của các chủ thể tham gia trong quá trình liên kết. [3] Thứ nhất, về chủ thể của liên kết Theo quan niệm liên kết trong sản xuất nông nghiệp, thì có 3 nhóm chủ thể liên kết ở 3 khâu sản xuất, khâu chế biến và khâu tiêu thụ. Tùy theo mức độ khác nhau của tổ chức sản xuất và với các hình thức cụ thể theo từng nhóm chủ thể, xét tính đặc thù của những chủ thể liên kết được biểu hiện ở tính đan xen lẫn nhau của chủ thể trong những khâu sản xuất, chế biến và chế biến, tiêu thụ và sản xuất, chế biến và tiêu thụ.

Đặc biệt thấy ở sự chênh lệch về trình độ sản xuất của các chủ thể liên kết. Thật vậy, khi xem xét sự liên kết giữa sản xuất với chế biến và tiêu thụ nông sản, người ta thường coi sự liên kết theo từng khâu của quá trình sản xuất nông sản là đặc trưng của sự liên kết. Các chủ thể trong liên kết giữa sản xuất với chế biến và tiêu thụ nông sản có sự chênh lệch nhất định giữa các nhóm và vai trò của từng nhóm trong quá trình liên kết. Sản xuất nông nghiệp là xuất phát điểm, là mắt xích đầu tiên của quá trình liên kết nên có vai trò hết sức quan trọng, tuy trình độ tổ chức liên kết có nhiều hạn chế.

Chế biến và tiêu thụ là các quá trình kế tiếp tạo nên các giá trị gia tăng của hàng nông sản, đôi khi Luan van 6 tạo mức chênh lệch nhiều lần so với giá trị ban đầu. Vì vậy, sự chi phối của liên kết chế biến và liên kết tiêu thụ trong các chuỗi nông sản là rất lớn. Liên kết kinh tế hiện nay giữa sản xuất với quá trình chế biến và quá trình tiêu thụ nông sản là quá trình mang tính tất yếu khách quan, nhưng rất khó xảy ra. Bởi vì trong quá trình, nông dân là chủ thể của quá trình sản xuất nông sản, doanh nghiệp là chủ thể của chế biến và tiêu thụ nông sản.

Trình độ tổ chức các chủ thể sản xuất, với những mối quan hệ với thị trường hiện nay đang có sự chênh lệch lớn, chênh lệch nhất là sản xuất nông nghiệp ở vùng miền núi. Vì vậy, trong liên kết chuỗi giá trị nông sản, những người thực hiện sản xuất thường là những người bị thiệt thòi, những người liên quan đến chế biến và tiêu thụ các nông sản là những người nắm được vai trò chủ động và sẽ có lợi trong chuỗi. [4] Với đặc điểm trên, vấn đề hiện nay đặt ra là những người cần liên kết thì lại không có trình độ để tổ chức các hoạt động liên kết, còn người có lợi trong chuỗi, hiện có khả năng tổ chức ra các hoạt động liên kết thì lại không muốn liên kết. Kết quả là vai trò của Nhà nước hiện nay trong tổ chức và thực hiện duy trì các hoạt động để liên kết giữ đươc vai trò hết sức quan trọng.

Thứ hai, về các hình thức liên kết Tính đa dạng các hình thức để liên kết kinh tế trong quá trình liên kết giữa sản xuất với khâu chế biến và khâu tiêu thụ nông sản là bắt nguồn từ chính các chủ thể của các quá trình đó. Rõ ràng như vậy với sự đa dạng, phong phú của các chủ thể hình thức liên kết, nhất là xét về trình độ của các chủ thể sẽ liên kết và tính đa dạng liên kết, biệt lập trong những hoạt động của các chủ thể liên kết đã buộc hộ phải lựa chọn nhiều hình thức liên kết giữa sản xuất tới chế biến và tiêu thụ nông sản. Nhưng thông thường, hình thức liên kết kinh tế giữa chủ thể sản xuất với chủ thể chế biến và chủ thể tiêu thụ nông sản sẽ được thực hiện ở 2 cấp độ là vĩ mô và vi mô với rất nhiều hình thức khác nhau. Như ở cấp vĩ mô, thì liên kết giữa sản xuất và chế biến và liên kết tiêu thụ nông sản Luan van 7 sẽ thông qua các hoạt động như quản lý nhà nước và các biểu hiện ở các hướng định hướng liên kết khác nhau thông qua các quy hoạch, thông qua chính sách, thông qua hỗ trợ tổ chức ngành hàng… Xét trên phương diện này, thì liên kết kinh tế sẽ được thể hiện ở việc sẽ tạo lập ra các môi trường liên kết hoạt động quản lý của nhà nước về kinh tế.

Xét ở cấp vi mô, thì liên kết giữa sản xuất và chế biến với tiêu thụ nông sản mà thông qua các hình thức sẽ liên kết nội bộ và khi chuyển những mối quan hệ ở bên ngoài thành những mối quan hệ ở bên trong, do vậy thông qua việc lựa chọn những hình thức tổ chức sản xuất; lực chọn tổ chức cung ứng sẽ cho nhau những điều kiện sản xuất về kỹ thuật, vốn và những yếu tố đầu vào, và đặc biệt là những sự chuyển hóa các nông sản từ khâu sản xuất nguyên liệu cho đến chế biến và tiêu thụ. [5] Sự đa dạng hóa hình thức để liên kết giữa sản xuất và chế biến tới tiêu thụ nông sản đây là những đặc điểm khá khác biệt hiện nay trong liên kết của các ngành hàng nông sản, do vậy với sự đa dạng chủ thể tham gia các liên kết của chuỗi, và khi giữa chúng có những mức độ và những trình độ thực thi các liên kết khác nhau. Đây là những vấn đề sẽ cần được xem xét kỹ lưỡng để có được sự lựa chọn cho phù hợp. Thứ ba, về tính chất của sự liên kết Mọi người đều có những nhận thức rất rõ sự cần thiết của các liên kết không chỉ liên kết giữa sản xuất với chế biến với tiêu thụ nông sản mà sẽ còn có các hoạt động lien kết giữa các khâu của từng ngành hàng công nghiệp và liên kết các ngành hàng khác.

Tuy nhiên, hiện nay giữa sản xuất với chế biến, tiêu thụ nông sản thì tính cấp thiết của sự liên kết giá trị còn mạnh mẽ hơn. Điều đó đã trở thành những đặc điểm phản ánh về các tính chất của những hoạt động liên kết giá trị của các ngành hàng nông sản. Đối tượng chính của sản xuất nông nghiệp khác là những cơ thể sống. Vì thế, các quy luật sinh học không chỉ diễn ra trong quá trình sản xuất mà còn tiếp diễn sau khi quá trình sản xuất nông nghiệp kết thúc, thậm chí cả trong quá Luan van 8 trình tiêu thụ sản phẩm.

Điều này càng trở nên cấp thiết khi nông nghiệp có tính thời vụ cao, khối lượng nông sản được thu hoạch tại những thời điểm nhất định trong thời gian ngắn và có khối lượng cực lớn. Nếu chế độ bảo quản không tốt và không cẩn thận không những các sản phẩm nông nghiệp sẽ bị hư hỏng mà còn giảm nhanh chất lượng của nông sản. Hiệu quả nông nghiệp sẽ rất nhanh chóng giảm, thậm chí giảm từ 5-10 lần. [7] Không gian liên kết giữa khâu sản xuất với khâu chế biến và khâu tiêu thụ thì nông sản không chỉ tồn tại không gian hẹp mà hiện nay quan trọng hơn đó là những mối quan hệ liên kết rộng khắp, không chỉ liên kết chỉ bó hẹp trong khuôn khổ phạm vi một địa phương, phạm vi một vùng, phạm vi một quốc gia mà chúng còn mở rộng ra cả phạm vi quốc tế, và nhất là trong bối cảnh hiện nay hội nhập rất sâu rộng của các quốc gia trên thế giới vào nền kinh tế quốc tế.

Đặc điểm này không những phản ánh tính chất khá chặt chẽ của liên kết, phản ánh tính chất mở rộng của sự liên kết.