CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT 1. KHÁI QUÁT VỀ DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT 1. Những vấn đề cơ bản về thanh toán không dùng tiền mặt Thanh toán trong các mối quan hệ kinh tế, được hiểu một cách khái quát nhất là việc thực hiện chi trả giữa các bên trong các quan hệ kinh tế nhất định. Có hai hình thức thanh toán: thanh toán bằng tiền mặt và thanh toán không dùng tiền mặt.
Thanh toán bằng tiền mặt là phương thức thanh toán trực tiếp giữa bên mua và bên bán, đây là phương thức thanh toán có từ lâu đời, đơn giản và tiện dụng nhất. Cho đến đầu thế kỷ 20, khi tiền gắn liền vào quá trình sản xuất và trao đổi, tiền được xem là có các chức năng sau: Là thước đo giá trị trao đổi của hàng hoá, là phương tiện để lưu thông hàng hoá, là phương tiện cất giữ giá trị phương tiện thanh toán và là phương tiện tiền tệ quốc tế trong đó chức năng thước đo giá trị trao đổi là quan trọng và cơ bản nhất của tiền tệ để phân biệt với các tài sản khác. Việc dùng tiền là phương tiện trao đổi sẽ đẩy mạnh hiệu quả của nền kinh tế, giúp cho việc lưu thông và trao đổi hàng hoá dễ dàng thuận tiện, thúc đẩy nền sản xuất xã hội ngày càng phát triển, ngoài ra còn loại bỏ được nhiều thời gian dành cho việc trao đổi các hàng hoá và dịch vụ. Thanh toán bằng tiền mặt hiện nay có thể qua ngân hàng nhưng chủ yếu là các giao dịch thanh toán không qua ngân hàng mà là giao dịch trực tiếp giữa hai bên mua bán.
Khi nền kinh tế phát triển mạnh cả về chất lượng và số lượng thì việc thanh toán bằng tiền mặt không thể đáp ứng được nhu cầu thanh toán của toàn bộ nền kinh tế và càng bộc lộ những nhược điểm của nó như phải vận chuyển 4 khối lượng tiền mặt quá lớn vừa cồng kềnh, tốn kém, không an toàn, khó khăn nhất là trong điều kiện người mua và người bán lại ở cách xa nhau về địa lý. Việc ứng dụng một hình thức thanh toán mới thuận tiện hơn, an toàn hơn là điều mà bất cứ quốc gia nào cũng quan tâm. TTKDTM ra đời đã đáp ứng hầu hết nhu cầu của người dân về khoảng cách địa lý, tốc độ thanh toán và tiết kiệm chi phí. Vì vậy mà TTKDTM ngày càng chiếm ưu thế và dần thay thế hoàn toàn phương thức thanh toán truyền thống.
TTKDTM là phương thức thanh toán gián tiếp giữa bên mua và bên bán trong đó không có sự xuất hiện của tiền mặt mà việc thanh toán được thực hiện dựa vào các chứng từ hợp pháp như giấy nhờ thu, giấy ủy nhiệm chi, séc. để trích chuyển vốn tiền tệ từ tài khoản của đợn vị này sang tài khoản của đơn vị khác ở ngân hàng. Tuy nhiên với sự phát triển không ngừng của khoa học công nghệ thì TTKDTM hiện nay bao gồm cả dịch vụ thanh toán qua tài khoản thanh toán như thanh toán qua ngân hàng tại quầy, qua đơn vị chấp nhận thẻ, thanh toán qua internet, qua điện thoại di động. và một số dịch vụ không qua tài khoản thanh toán như thanh toán qua ví điện tử.
Phát triển dịch vụ TTKDTM trong dân cư là sự gia tăng cả về mặt quy mô và chất lượng của dịch vụ TTKDTM nhằm đáp ứng ngày càng tốt hơn các nhu cầu của khách hàng và nền kinh tế. Dân cư ở đây bao gồm các khách hàng cá nhân riêng lẻ, các cá nhân trong một tổ chức có giao dịch với ngân hàng bằng chính tài khoản cá nhân của họ hoặc sử dụng các sản phẩm dịch vụ ngân hàng đứng tên của cá nhân đó. Sự cần thiết của thanh toán không dùng tiền mặt Tiền mặt có vai trò quan trọng trong đời sống hàng ngày của con người, tiền với chức năng trao đổi, lưu thông, tích lũy. đã tồn tại cùng với sự tồn tại và phát triển của con người qua bao thế kỷ.
Tuy nhiên, cùng với nhu cầu phát triển kinh tế xã hội, quá trình thực hiện thanh toán bằng tiền mặt trên thực tế nẩy 5 sinh nhiều bất cập, như bất tiện khi giao dịch với số lượng lớn, độ an toàn không cao do dễ bị mất cắp, gặp khó khăn trong vấn đề quản lý tài chính của Nhà nước đối với các tổ chức kinh tế.Vấn đề nói trên, cùng với sự phát triển vượt bậc của công nghệ thông tin trong kinh doanh thương mại điện tử đã thúc đẩy mạnh mẽ việc mở rộng các hình thức TTKDTM trong sản xuất, kinh doanh. Trên thực tế, việc mở rộng TTKDTM lại thực sự mang đến nhiều lợi ích cho mỗi quốc gia, góp phần tái cấu trúc hoạt động ngân hàng một cách thiết thực và hiệu quả thông qua việc đa dạng hóa các dịch vụ ngân hàng, đáp ứng được các yêu cầu ngày càng cao của xã hội trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng. Ngoài ra, việc không sử dụng tiền mặt trong lưu thông là một trong những thước đo quan trọng của việc ứng dụng công nghệ thông tin trong các dịch vụ ngân hàng thương mại, bởi để thực hiện được các giao dịch điện tử đều phải thông qua hệ thống thanh toán điện tử ở từng ngân hàng. Ở Việt Nam, tiền mặt vẫn là phương thức thanh toán chủ yếu, chiếm tỷ trọng lớn trong khu vực công, doanh nghiệp và dân cư.
Nguyên nhân chính là do thói quen sử dụng tiền mặt của người dân, tâm lý ngại trải nghiệm công nghệ mới, khiến nhiều người cảm thấy không thoải mái khi sử dụng các dịch vụ thanh toán điện tử. Ngoài ra, hạn chế về cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin của nhiều ngân hàng thương mại cũng là điểm hạn chế việc phát triển và mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ ngân hàng điện tử tới người tiêu dùng. Thêm vào đó, hệ thống thuế chưa thật sự phát triển khiến cho nhiều cá nhân doanh nghiệp có thể “lách luật”, vẫn ưa thích sử dụng hình thức thanh toán bằng tiền mặt như một lợi ích cá nhân hơn là việc sử dụng thanh toán qua ngân hàng (chuyển khoản, ủy nhiệm chi), nhằm trốn việc kiểm soát thuế từ phía các cơ quan chức năng. Tuy nhiên, với dân số trên 89 triệu người, trong đó có trên 58 triệu người ở độ tuổi lao động và một bộ phận lớn thanh thiếu niên, Việt Nam đang có một cơ hội “vàng” khi sử dụng một lực lượng lao động trẻ, dồi dào 6 trong giai đoạn tăng trưởng kinh tế 2010-2020 và được coi là thị trường tiềm năng để phát triển thương mại điện tử mà kéo theo đó là các dịch vụ TTKDTM ra đời và có điều kiện phát triển nhanh chóng để đáp ứng nhu cầu xã hội.
Chính phủ cũng ý thức được tầm quan trọng của việc phát triển và mở rộng TTKDTM, đã đề xuất nhiều giải pháp nhằm hạn chế việc sử dụng tiền mặt trong thanh toán, mà cụ thể là quyết định phê duyệt Đề án đẩy mạnh thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam giai đoạn 2011 - 2015 theo Quyết định số 2453/QĐ-TTg ngày 27/12/2011. Theo đó, mục tiêu tổng quát của Đề án này là nhằm đa dạng hóa dịch vụ thanh toán, phát triển cơ sở hạ tầng thanh toán, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thanh toán điện tử, chú trọng phát triển TTKDTM trong khu vực nông thôn để đáp ứng tốt hơn nhu cầu thanh toán của nền kinh tế, giảm chi phí xã hội liên quan đến tiền mặt, tạo sự chuyển biến mạnh, rõ rệt về tập quán thanh toán trong xã hội, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống ngân hàng và hiệu quả quản lý nhà nước. Mục tiêu cụ thể là phấn đấu đến cuối năm 2015, tỷ lệ tiền mặt trong tổng phương tiện thanh toán ở mức thấp hơn 11 %, nâng số người dân được tiếp cận các dịch vụ thanh toán cũng như tỷ lệ người dân có tài khoản tại ngân hàng lên mức 35-40% dân số. Vai trò của thanh toán không dùng tiền mặt a) Đối với nền kinh tế TTKDTM giúp nhà nước giảm được các chi phí khi lưu thông tiền mặt như: chi phí in ấn, chi phí bảo quản và vận chuyển tiền mặt.
Thời gian thanh toán được rút ngắn làm cho quá trình quay vòng của tiền được tăng lên đáng kể. Việc thanh toán qua ngân hàng sẽ minh bạch thu - chi của các doanh nghiệp, cá nhân nên hạn chế được việc trốn lậu thuế. Đồng thời, việc trả lương qua thẻ ATM và thanh toán qua ngân hàng sẽ kiểm soát được thu nhập các cá nhân, hạn chế, ngăn chặn hoạt động rửa tiền của các tổ chức tội phạm cũng 7 như các quan chức tham nhũng. b) Đối với người sử dụng Trước hết, thanh toán bằng tiền mặt có độ an toàn không cao.
Với khối lượng hàng hóa lớn thì việc thanh toán bằng tiền mặt sẽ gây bất tiện cho cả người chi trả và người thụ hưởng bởi khối lượng tiền tệ, thời gian, chi phí kiểm đếm, bảo quản, quá trình vận chuyển. Với một tài khoản ở ngân hàng thì mọi giao dịch được thực hiện một cách nhanh chóng, thuận tiện tránh được tình trạng cuớp giật, rơi mất. Thứ hai, sử dụng các hình thức TTKDTM giúp khách hàng dễ dàng quản lý, tra cứu tài khoản của mình, kiểm soát dòng tiền và có những kế hoạch phù hợp, tránh lãng phí. Hơn nữa, khách hàng còn được hưởng lãi không kỳ hạn khi có số dư trên tài khoản của mình.
Thứ ba, khi hệ thống hạ tầng viễn thông phát triển thì khách hàng có thể giao dịch qua internet, mobile,.ma không cần đến các cửa hàng hay siêu thị. Quá trình thanh toán được thực hiện qua hệ thống thanh toán điện tử. Như vậy, khách hàng có thể giao dịch mà không phải mất nhiều thời gian, chi phí đi lại giao dịch. c) Đối với ngân hàng Việc phát triển dịch vụ TTKDTM giúp ngân hàng huy động được nguồn tiền nhàn rỗi của khách hàng với chi phí thấp, phát triển được các sản phẩm dịch vụ đi kèm.
Giảm chi phí kiểm đếm, vận chuyển, tiết kiệm sức lực và thời gian trong khi hiệu quả mang lại là rất lớn. Hơn nữa, phát triển dịch vụ TTKDTM là động lực để ngân hàng ngày càng có những cải tiến phù hợp, nâng cao vị thế cạnh tranh của mình với thị trường trong nước và quốc tế. Những quy định về thanh toán không dùng tiền mặt Để đẩy mạnh công tác thanh toán không dùng tiền mặt. Nhiều văn bản pháp quy về lĩnh vực thanh toán đã được Chính phủ ban hành.