CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGUỒN NHÂN LỰC VÀ PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC DOANH NGHIỆP 1.1 Khái niệm về nguồn nhân lực 1. Khái niệm Có rất nhiều định nghĩa về nguồn nhân lực còn tùy theo cách hiểu và cách tiếp cận khác nhau mà có cách nhìn nhận khác nhau về nguồn nhân lực. Theo giác độ vĩ mô thì nguồn nhân lực là dân số trong độ tuổi lao động có khả năng lao động. Tổng cục Thống kê khi tính toán nguồn nhân lực xã hội còn bao gồm cả những người ngoài tuổi lao động đang làm việc trong các ngành kinh tế quốc dân[6].
Ởgiác độ vi mô trong doanh nghiệp thì nguồn nhân lực là lực lượng lao động của từng doanh nghiệp, là số người có trong danh sách của doanh nghiệp do doanh nghiệp trả lương [1]. Từ hai giác độ vĩ mô và vi mô cho thấy nguồn nhân lực là tất cả các tiềm năng của con người trong một tổ chức hay xã hội (kể cả những thành viên trong ban lãnh đạo doanh nghiệp). Tất cả các thành viên trong doanh nghiệp sử dụng kiến thức, khả năng, hành vi ứng xử và giá trị đạo đức để thành lập, duy trì và phát triển doanh nghiệp. Nguồn nhân lực bao gồm kinh nghiệm, kỹ năng, trình độ đào tạo và những sự tận tâm, nỗ lực hay bất cứ đặc điểm nào khác tạo giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh cho tổ chức của những người lao động.
Nguồn nhân lực có thể với tư cách là một nguồn lực cho sự phát triển kinh tế - xã hội, là khả năng lao động của xã hội được hiểu theo nghĩa hẹp hơn, bao gồm nhóm dân cư trong độ tuổi lao động có khả năng lao động[2]. Nguồn nhân lực còn được hiểu với tư cách là tổng hợp các cá nhân những con người cụ thể tham gia vào quá trình lao động, là tổng thể các yếu tố về thể chất và tinh thần được huy động vào quá trình lao động. Với cách hiểu này nguồn nhân lực bao gồm những người bắt đầu bước vào độ tuổi lao động trở lên có tham gia vào nền sản xuất xã hội[9]. 5 Trên giác độ doanh nghiệp, tác giả Nguyễn Quốc Tuấn [14] đã định nghĩa nhân lực là sức người, về mặt sử dụng trong lao động sản xuất, đồng nghĩa với nhân công.
Sức lực đó ngày càng phát triển cùng với sự phát triển của cơ thể con người và đến một mức độ nào đó con người tham gia vào quá trình sản xuất kinh doanh. Trong khi đó nguồn nhân lực là tồng thể các tiềm năng con người, trước hết là tiềm năng lao động, gồm thể lực, trí lực, nhân cách của con người, được huy động vào quá trình lao động nhằm đáp ứng mục tiêu của một doanh nghiệp[14]. Nguồn nhân lực được định nghĩa bao gồm cả số lượng người lao động và chất lượng nguồn lao động. Số lượng nguồn nhân lực được đề cập đến số lượng hiện có trong một doanh nghiệp.
Đây là số lao động biên chế để duy trì sản xuất trong hiện tại và dự kiến trong tương lai. Yếu tố số lượng trong quá trình quản lý nguồn nhân lực tương ứng với việc quản lý biên chế. Nó bao hàm việc xác định nhu cầu biên chế hiện tại hoặc dự kiến trong tương lại. Xác định một số đặc điểm mang tính định lượng về nguồn nhân lực như độ tuổi, trình độ, giới tính…các yếu tố này đã được chú trọng trong hoạt động quản lý nguồn nhân lực[16, 14].
Chất lượng nguồn nhân lực là năng lực và động lực thúc đẩy người lao động trong quá trình tham gia đóng góp cho tổ chức. Yếu tố chất lượng trong việc sử dụng nguồn nhân lực tương ứng với sử dụng năng lực và động lực làm việc của người lao động. Nó bao hàm việc xác định nhu cầu về năng lực lao động cần có để so sánh với năng lực lao động thực tế của nhân viên. Đặc điểm nguồn nhân lực trong lĩnh vực kinh doanh xây dựng Nguồn nhân lực trong các lĩnh vực và ngành nghề khác nhau có những đặc điểm riêng biệt.
Trong lĩnh vực kinh doanh xây dựng có những đặc điểm chính sau. Nhân lực trong lĩnh vực xây dựng đặc biệt trong thiết kế và thi công phải được đào tạo tương đối kỹ. Đặc biệt là trình độ chuyên môn kỹ thuật. Lao động trong lĩnh vực này có trình độ tư duy thường cao hơn một số lĩnh vực khác.
Trong lĩnh vực này đòi hỏi người lao động phải nắm vững các quy trình kỹ thuật, các thông số giữa thiết kế và xây dựng thực tế. 6 Nguồn nhân lực trong lĩnh vực đòi hỏi tính kỹ luật cao và tuân thủ các quy định nghề nghiệp. Đối tượng tác động có yêu cầu yếu tố chính xác. Môi trường làm việc khắc nghiệt và chứa đựng nhiều rủi ro.
Vì vậy, nguồn nhân lực đòi hỏi tính chuyên nghiệp cao. Nguồn nhân lực trong lĩnh vực xây dựng thường phân tán trên nhiều khu vực địa hình khác nhau nơi có công trình cần được thi công. Vì vậy, ngoài những kiến thức kỹ thuật và kỹ năng công việc. Nguồn nhân lực trong lĩnh vực này còn đòi hỏi có sức khỏe, dẽo dai để có thể thực hiện các nhiệm vụ công việc ở miền núi, hải đảo và những vùng có điều kiện khắc nghiệt.
Đặc điểm nguồn nhân lực trong lĩnh vực này còn mang đặc điểm đa dạng, ngoài những cán bộ kỹ thuật. Việc dự toán, giám sát và hạch toán kết quả kinh doanh đòi hỏi nguồn nhân lực đến từ nhiều lĩnh vực khác và yêu cầu trình độ và kỹ năng chuyên môn nghiệp vụ cao. Ý nghĩa của nguồn nhân lực Nguồn nhân lực là nguồn lực căn bản của mọi tổ chức. Nếu các tổ chức biết cách phát triển nguồn nhân lực và khai thác tốt thì nó sẽ đóng góp lớn và quyết định sự thành công của tổ chức đó[7, 8].
Đặc biệt trong bối cảnh kinh tế tri thức ngày nay, thì nguồn nhân lực càng khẳng định được vị trí của nó trong các doanh nghiệp thông qua giá trị mà nó tạo ra và không thể thay thế, cũng như có ảnh hưởng lớn đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Mục tiêu chung của công tác phát triển nguồn nhân lực là nhằm sử dụng tối đa nguồn lực hiện có và nâng cao hiệu quả của tổ chức thông qua việc giúp cho người lao động hiểu rõ hơn về công việc, nắm vững hơn về nghề nghiệp của mình, thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình một cách tự giác hơn với thái độ tốt hơn cũng như nâng cao khả năng thích ứng của họ với các công việc trong tương lai. Vì vậy, có thể khẳng định rằng phát triển nguồn nhân lực có ý nghĩa vô cùng quan trọng, là điều kiện quyết định sự thành công và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp đó [12, 8, 11]. 7 Đối với đơn vị sử dụng lao động, phát triển nguồn nhân lực nhằm đáp ứng yêu cầu, mục tiêu, nhiệm vụ chiến lược của đơn vị đó.
Nó biểu hiện ở năng suất lao động, duy trì chất lượng đội ngũ, tạo điều kiện để áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật. Đối với người lao động, phát triển nguồn nhân lực đáp ứng được nguyện vọng, nhu cầu được học tập nâng cao và cơ hội phát triển, thăng tiến trong sự nghiệp của bản thân. Là một trong những yếu tố tạo nên động cơ lao động tốt. Bên cạnh đó, phát triển nguồn nhân lực còn có ý nghĩa tạo nên sự gắn bó giữa người lao động và tổ chức, tính chuyên nghiệp trong công việc và sự thích ứng công việc hiện tại và tương lại.
Đối với xã hội, phát triển nguồn nhân lực là vấn đề có ý nghĩa chiến lược đối với một quốc gia cũng như các địa phương phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế xã hội và hỗ trợ các doanh nghiệp trên địa bàn[4]. Phân loại nguồn nhân lực Theo từng giác độ nghiên cứu mà người ta phân loại nguồn nhân lực: + Nguồn nhân lực có sẵn trong dân cư Gồm toàn bộ những người nằm trong độ tuổi lao động, có khả năng lao động, không kể đến trạng thái có làm việc hay không làm việc. Theo thống kê của Liên hợp quốc, khái niện này gọi là dân cư hoạt động (Population active) có nghĩa là tất cả những người có khả năng làm việc trong dân cư tính theo độ tuổi lao động quy định. Độ tuổi lao động là giới hạn về những điều kiện cơ thể, tâm lý - sinh lý xã hội mà con người tham gia vào quá trình lao động.
Giới hạn độ tuổi lao động được quy định tuỳ thuộc vào điều kiện kinh tế xã hội của từng nước và trong từng thời kỳ. Giới hạn độ tuổi lao động bao gồm: Giới hạn dưới: Quy định số tuổi thanh niên bước vào độ tuổi lao động ở nước ta hiện nay là 15 tuổi. Giới hạn trên: Quy định độ tuổi về hưu, ở nước ta quy định độ tuổi này là 55 tuổi đối với nữ và 60 tuổi đối với nam. 8 Theo những tài liệu nghiên cứu gần đây cho thấy, số người trong độ tuổi lao động ở các nước kinh tế chậm phát triển chiếm tỷ lệ thấp (khoảng 55% đến 57%) so với các nước công nghiệp phát triển (khoảng 64% đến 66%), chính vì thế gánh nặng về số người không lao động ở các nước nghèo càng tăng hơn[5].
Những người trong độ tuổi từ 16 - 60 (đối với nam) và 16 - 55 (đổi với nữ), theo quy định ở Việt Nam, đều thuộc vào nguồn nhân lực trong độ tuổi lao động. Đây là nguồn nhân lực chính có khả năng tham gia vào hoạt động kinh tế. + Nguồn nhân lực tham gia vào hoạt động kinh tế Gọi là dân số hoạt động kinh tế. Đây là số người có công ăn việc làm, đang hoạt động trong các ngành kinh tế và văn hoá xã hội.
Ta có thể thấy nguồn nhân lực sẵn có trong dân số và nguồn nhân lực tham gia vào hoạt động kinh tế có sự khác nhau. Sự khác nhau này là do có một bộ phận những người trong độ tuổi lao động có khả năng lao động , nhưng vì nhiều nguyên nhân chưa tham gia vào hoạt động kinh tế (thất nghiệp, có việc làm nhưng không muốn làm việc, còn đang học tập, có nguồn thu nhập khác không cần đi làm,.) + Nguồn nhân lực dự trữ Nguồn nhân lực dự trữ trong nền kinh tế bao gồm những người trong độ tuổi lao động, nhưng vì các lý do khác nhau, họ chưa có việc làm ngoài xã hội.