Đặt vấn đề Việt Nam là một nước nông nghiệp với hơn 2/3 dân số sống ở vùng nông thôn. Tổng diện tích đất tự nhiên là 33.039ha (2013), trong đó đất đồi núi chiếm khoảng ¾ diện tích cả nước. Việt Nam nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa ẩm, điều kiện tự nhiện và khí hậu thuận lợi đã làm cho thảm thực vật rừng vô cùng phong phú về chủng loại và đa dạng sinh học cao, đặc biệt đối với cây trồng, vật nuôi có điều kiện để sinh trưởng và phát triển tốt. Đây có thể coi là tiềm năng lớn cho phát triển nông - lâm nghiệp, góp phần vào công cuộc phát triển kinh tế - xã hội ở nước ta.
Tuy nhiên bên cạnh những thuận lợi được thiên nhiên ưu đãi, cũng có rất nhiều khó khăn như: Diện tích đồi núi cao, địa hình hiểm trở chiếm một phần lớn diện tích đất tự nhiên, tài nguyên rừng ngày càng bị suy thoái, thiên tai, dịch bệnh phát sinh và lan rộng ngày một tăng, sự phát triển về đời sống văn hóa, kinh tế, chính trị và xã hội đã kéo theo những bất cập, đặc biệt là tình trạng dân số ngày càng tăng nên diện tích đất tính trên đầu người ngày càng bị thu hẹp, đời sống lạc hậu, kinh tế khó khăn, nguồn lương thực, thực phẩm sản xuất ra hàng năm không đủ để phục vụ cho con người. Nhiều nơi người dân vẫn còn chủ yếu sản xuất theo phương thức du canh, du cư hay canh tác độc canh làm tài nguyên rừng bị suy thoái nghiêm trọng, dẫn đến hiện tượng xói mòn, rửa trôi,.nhiều diện tích đất lâm nghiêp, nông nghiệp bị thoái hóa, giảm độ phì dẫn đến năng xuất cây trồng ngày càng thấp. Trước những thực trạng đó, những năm gần đây nhà nước đã hoàn thành công tác quy hoạch sử dụng đất trên địa bàn nông thôn miền núi, và đưa vào một số chủ trương, chính sách như: Chính sách giao đất giao rừng, đầu tư vốn và kỹ thuật giúp phát triển nông - lâm nghiệp thông qua các chương trình dự án nhà nước. Để sử dụng tài nguyên đất đai, khí hậu và phát huy vai trò của các loại cây trồng, vật nuôi ngày một hiệu quả cao thì có nhiều giải pháp và thách thức, trong đó phải kể đến các hệ thống canh tác nông - lâm nghiệp.
Một n 2 trong những hệ thống sử dụng đất nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế, tận dụng đất đai, góp phần sử dụng đất bền vững phổ biến hiện nay là thiết kế và xây dựng hệ thống nông lâm kết hợp (NLKH). Đây là phương thức sử dụng đất tổng hợp giữa lâm nghiệp với ngành nông nghiệp (gồm: trồng trọt, chăn nuôi và thủy sản). Phương thức sản xuất này có nhiều ưu điểm đảm bảo việc sử dụng đất một cách tốt nhất đem lại nguồn thu nhập cho người dân, đảm bảo tính an toàn về môi trường được người dân các vùng chấp nhận. Tuy nhiên, vẫn phải có đánh giá thực trạng phát triển và hiệu quả của hệ thống NLKH để có cơ sở khoa học cho việc hoạch định chiến lược, kế hoạch phát triển NLKH bền vững.
Tràng Xá là một xã miền núi nằm ở phía nam của huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên, với tổng diện tích tự nhiên là 4.802,42ha đất lâm nghiệp, xã vừa có đồi, núi đá, gò, đồng ruộng hệ thống nước ổn định, là một trong những xã có điều kiện thuận lợi để đưa các mô hình nông lâm kết hợp vào sản xuất và phát triển kinh tế [10]. Hiện nay, đời sống nhân dân trong xã còn gặp rất nhiều khó khăn, chủ yếu là sản xuất nông nghiệp, thu nhập bình quân đầu người thấp, tỷ lệ hộ nghèo còn cao, tập quán canh tác sản xuất, chuyển giao khoa học công nghệ kỹ thuật còn chậm, nhận thức của người dân trong công tác quản lý bảo vệ (QLBV) rừng và phát triển rừng còn hạn chế [10]. Đặc biệt người dân còn sản xuất theo hướng độc canh quy mô nhỏ, phân tán. Vì vậy mô hình sản xuất theo hướng kết hợp mới đã được áp dụng trong thời gian gần đây có tính khả thi cao, phù hợp với thực tế địa phương, tạo điều kiện cho bà con nông dân hợp tác liên kết để sản xuất, từng bước chuyển dịch cơ cấu cây trồng, tăng thu nhập cải thiện đời sống, góp phần xây dựng nông thôn mới.
Từ những lý do trên, được sự nhất trí của BGH nhà trường, BCN khoa lâm nghiệp, và cơ sở thực tập UBND xã Tràng Xá, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu chuyên đề: “Nghiên cứu và đề xuất một số giải pháp phát triển mô hình NLKH tại xã Tràng Xá, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên”. Mục đích, mục tiêu của đề tài 1. Mục đích Đề tài xây dựng nhằm nghiên cứu một số hệ thống NLKH tại xã Tràng Xá, huyện Võ Nhai để tìm ra những tiềm năng và hạn chế, từ đó đề ra những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả và phát triển một số mô hình NLKH điển hình có hiệu quả về kinh tế, xã hội và môi trường, góp phần nâng cao thu nhập, ổn định đời sống cho người dân trong địa bàn xã một cách bền vững. Mục tiêu Đánh giá được hiện trạng phát triển hệ thống NLKH tại địa bàn xã Tràng Xá, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên.
Đánh giá được tiềm năng và các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển nông lâm kết hợp tại xã Tràng Xá. Đánh giá được hiệu quả các mô hình NLKH tại địa bàn xã. Đề xuất các giải pháp phát triển NLKH nhằm nâng cao hiệu quả, tính bền vững và nhân rộng các mô hình NLKH. Ý nghĩa của đề tài 1.
Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học. - Giúp cho sinh viên củng cố, hệ thống hóa kiến thức đã học. - Làm quen với việc nghiên cứu khoa học, làm quen với các công việc ngoài thực tế. - Là cơ hội để sinh viên có điều kiện cọ sát với thực tiễn sản xuất, học kiến thức và kinh nghiệm của người dân địa phương.
Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất Đề tài nghiên cứu là cơ sở để đưa ra các giải pháp phát triển NLKH trên địa bàn xã, phát huy tiềm năng và đáp ứng được mong muốn của người dân, từ đó góp phần cho các cấp chính quyền trong việc hoạch định các chính sách hỗ trợ phát triển các hệ thống NLKH có hiệu quả cao nói riêng và kinh tế xã hội nói chung của địa phương trong giai đoạn tiếp theo. n 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học NLKH là một lĩnh vực khoa học mới đã được đề xuất vào những năm thập niên 60 bởi Kinh (1969). Qua nhiều năm, nhiều khái niệm khác nhau đã được diễn tả hiểu biết rõ hơn về NLKH như: “NLKH là một hệ thống quản lý đất bền vững làm gia tăng sức sản xuất tổng thể của đất đai, phối hợp sản xuất các loại hoa màu (kể cả cây trồng lâu năm), cây rừng và/hay với gia súc cùng lúc hay kế tiếp nhau trên một diện tích đất, và áp dụng các kỹ thuật canh tác tương ứng với các điều kiện văn hóa, xã hội của dân cư địa phương” (Bene và các cộng sự, 1977)[12].
“NLKH là một hệ thống sử dụng đất trong đó phối hợp cây lâu năm với hoa màu và/hay vật nuôi một cách thích hợp với điều kiện sinh thái và xã hội, theo hình thức phối hợp không gian và thời gian, để gia tăng sức sản xuất tổng thể của thực vật trồng và vật nuôi một cách bền vững trên một đơn vị diện tích đất, đặc biệt trong các tình huống có kỹ thuật thấp và trên các vùng đất khó khăn” (Nair, 1987) [11]. “NLKH là một hệ thống quản lý đất đai trong đó các sản phẩm của rừng và trồng trọt được sản xuất cùng lúc hay kế tiếp nhau trên các diện tích đất thích hợp để tạo ra các lợi ích kinh tế, xã hội và sinh thái cho cộng đồng dân cư tại địa phương” (PCARRD, 1979) [12]. “NLKH là tên chung của những hệ thống sử dụng đất trong đó các cây lâu năm (cây gỗ, cây bụi, cọ, tre hay cây ăn quả, cây công nghiệp.) được trồng có suy tính trên một đơn vị diện tích quy hoạch đất với hoa màu và/hoặc với vật nuôi dưới dạng đan xen theo không gian và thời gian. Trong các hệ thống NLKH có mối tác động hỗ tương qua lại cả về mặt sinh thái lẫn kinh tế giữa các thành phần của chúng” (Lundgren và Raintree, 1983) [11].
Những khái niệm trên mô tả đơn giản hệ thống NLKH như một loạt các hướng dẫn cho hoạt động sử dụng đất liên tục. Ngày nay nó được xem như một ngành nghề và một cách tiếp cận về sử dụng đất trong đó đã phối hợp sự đa dạng của quản lý tài nguyên một cách bền vững. n 5 Vào năm 1997, Trung Tâm Quốc Tế Nghiên Cứu về Nông Lâm Kết Hợp (gọi tắt là ICRAF) đã định nghĩa về NLKH như sau: “NLKH bao gồm các hệ thống canh tác sử dụng đất khác nhau trong đó các loài cây thân gỗ lâu năm (bao gồm cả cây bụi thân gỗ, các loại cây họ dừa và họ tre nứa) được trồng với cây nông nghiệp hoặc vật nuôi cùng đơn vị diện tích đất đai canh tác đã được quy hoạch sử dụng trong sản xuất nông lâm nghiệp, chăn nuôi, thủy sản. Chúng được kết hợp với nhau đồng thời hay kế tiếp nhau về mặt không gian và thời gian.
Mặt khác có loại hệ thống NLKH cả hai yếu tố sinh thái học và kinh tế tác động qua lại lẫn nhau với các bộ phận hợp thành hệ thống đó” [12]. Đặc điểm và phân loại NLKH 2. Đặc điểm NLKH 2. Theo ICRAF Với định nghĩa trên, một hệ canh tác sử dụng đất được gọi là NLKH có các đặc điểm sau: - Kỹ thuật nông lâm thường bao gồm hai hoặc nhiều hơn hai loại thực vật (hay thực vật và động vật), trong đó phải có ít nhất một loại thân gỗ đa niên.
- Một hệ thống NLKH có ít nhất hai hay nhiều sản phẩm đầu ra. - Chu kỳ sản xuất thường dài hơn một năm. - Đa dạng về phương diện sinh thái học (bao gồm cả cấu trúc, chức năng sinh thái học) so với canh tác độc canh. - Cần phải có mối quan hệ tương hỗ có ý nghĩa giữa thành phần cây thân gỗ và thành phần khác.
Theo Nair Các đặc điểm mấu chốt của hệ thống nông lâm kết hợp đã được đa số các nhà khoa học chấp nhận như sau: - Nó là tên chung để chỉ các hệ thống sử dụng đất bao gồm việc trồng các cây lâu năm kết hợp với hoa màu và/ hay gia súc trên cùng một đơn vị diện tích.