CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN HỢP TÁC XÃ 1. TỔNG QUAN VỀ PHÁT TRIỂN HỢP TÁC XÃ 1. Khái niệm, vai trò, chức năng và bản chất của hợp tác xã a. Khái niệm hợp tác xã Trên thế giới, HTX đã có lịch sử gần 200 năm phát triển liên tục.
Lý luận về HTX cùng với thực tiễn của nó đã được hình thành và phát triển như một môn khoa học, được đưa vào giảng dạy chính thức tại nhiều trường đại học ở nhiều nước trên thế giới, nhất là các nước công nghiệp phát triển. Được thành lập từ tháng 8/1895 tại Luân Đôn (Anh), liên minh Hợp tác xã quốc tế (International Cooperative Alliance - ICA) đã định nghĩa HTX như sau: “Hợp tác xã là một hình thức tự trị của những người tự nguyện liên hiệp lại để đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng chung của họ về kinh tế, xã hội và văn hoá thông qua một xí nghiệp cùng sở hữu và quản lý dân chủ” [18, tr. Theo Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) đã định nghĩa về HTX như sau: “Hợp tác xã là một tổ chức tự chủ của những người đang gặp khó khăn kinh tế giống nhau, tình nguyện liên kết nhau lại trên cơ sở bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ, sử dụng các tài sản mà họ đã chuyển giao vào hợp tác xã phù hợp với các nhu cầu chung và giải quyết những khó khăn đó chủ yếu bằng sự tự chủ, tự chịu trách nhiệm và bằng cách sử dụng các chức năng kinh doanh trong tổ chức hợp tác phục vụ cho lợi ích vật chất và tinh thần chung” [18, tr. Tại kỳ họp thứ 4, Quốc hội khóa XIII đã thông qua và ban hành Luật HTX số 23/2012/QH13 (Luật Hợp tác xã 2012) có hiệu lực thi hành từ 01 tháng 7 năm 2013, thay thế Luật HTX số 18/2003/QH12 (Luật Hợp tác xã 2003).
Luật này định nghĩa HTX: “Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể, đồng Luan van 10 sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý hợp tác xã” [10]. Với những khái niệm, định nghĩa nêu trên đều cho thấy: Tính tự nguyện của HTX luôn được nhấn mạnh và đề cao, xã viên HTX có quyền lựa chọn tham gia hoặc không tham gia HTX theo nhu cầu của chính họ. Đây là điểm khác hoàn toàn với HTX trước đây, nếu như quan niệm trước đây HTX là một tổ chức kinh tế mang nặng tính chất hành chính, HTX làm triệt tiêu kinh tế hộ, kinh tế hộ được hòa tan vào kinh tế hợp tác. Hiện nay HTX không làm xóa bỏ kinh tế hộ, không vi phạm quyền làm chủ của xã viên, hoàn toàn để họ thấy được cái lợi của HTX mà tự nguyện tham gia chứ không bị ép buộc, có thể nhận thấy phát triển HTX còn khắc phục được những mâu thuẫn giữa sản xuất nhỏ, manh mún với sản xuất hàng hóa lớn, các mô hình HTX trong nông nghiệp, dịch vụ, thương mại, môi trường không đụng chạm đến quyền sở hữu về tư liệu sản xuất của hộ xã viên nhưng vẫn bảo lưu được phương thức sản xuất của kinh tế hộ, lại phát huy được cả sức mạnh của tập thể nên dễ được các thành viên chấp nhận.
Vai trò hợp tác xã Nhận thức đúng vai trò của HTX có ý nghĩa quan trọng trong việc hoàn chỉnh khung khổ pháp luật, làm rõ tiềm năng và lợi thế đích thực của HTX, từ đó làm nó có đóng góp quan trọng, là nòng cốt của kinh tế tập thể và cùng với kinh tế Nhà nước ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân. Phát triển HTX với mục tiêu cuối cùng và cao cả là đem lại lợi ích cho người dân, trước hết là nông dân, người nghèo, doanh nghiệp nhỏ. Nghị quyết đại hội IX của Đảng đã xác định: “Kinh tế tập thể phát triển với nhiều hình thức hợp tác đa dạng, trong đó hợp tác xã là nòng cốt”, “Kinh Luan van 11 tế Nhà nước cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân” [3]. Theo hướng đó cần củng cố những tổ hợp tác và HTX hiện có, tiếp tục phát triển rộng rãi kinh tế HTX với nhiều hình thức, quy mô, trình độ khác nhau trong các ngành, lĩnh vực địa bàn có điều kiện.
Kinh tế tập thể với hình thức phổ biến là các tổ hợp tác và HTX; trong lĩnh vực nông nghiệp, trước hết tập trung làm các dịch vụ đầu vào, đầu ra phục vụ hoạt đông sản xuất, kinh doanh của các hộ thành viên, từng bước mở rộng ngành nghề, sản xuất, kinh doanh, tổng hợp; trong lĩnh vực phi nông nghiệp, vừa tổ chức sản xuất vừa kinh doanh dịch vụ. Mở rộng các hình thức liên doanh, liên kết kinh tế giữa các tổ hợp tác, HTX với các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế, nhất là doanh nghiệp Nhà nước. Khi HTX phát triển đến trình độ cao hơn thì sẽ hình thành các doanh nghiệp HTX, các liên hiệp HTX. Tiến tới đưa kinh tế tập thể thoát khỏi những yếu kém hiện nay, phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng cao hơn, chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong GDP của nền kinh tế.
Chức năng hợp tác xã Chức năng là biểu hiện sự tác động của chủ thể tới đối tượng và khách thể trong hoạt động sản xuất kinh doanh, giữa HTX và các loại hình Doanh nghiệp chức năng hoạt động có những nét khác nhau: HTX không coi lợi nhuận là mục tiêu tối thượng. Hơn nữa HTX coi sự phát triển và hiệu quả phát triển kinh tế của thành viên, hộ gia đình là mục tiêu tối thượng, đương nhiên không phải vì thế mà HTX chỉ có hoạt động cho kinh tế hộ, kinh tế thành viên và từ đó từ bỏ kinh doanh vì lợi nhuận. Trong xu thế phát triển của nền kinh tế thị trường, xu thế hội nhập và cạnh tranh quốc tế, các HTX đứng trước những cơ hội và thách thức mới cho sự phát triển, đòi hỏi các hợp tác xã phải tích lũy vốn, nâng cao năng lực không ngừng mở rộng quy mô, đa dạng các ngành nghề sản xuất, kinh doanh để giải Luan van 12 quyết việc làm tăng thu nhập, thúc đẩy kinh tế thành viên, kinh tế hộ phát triển, tạo ra lợi nhuận ngày càng nhiều, nhằm góp phần phát triển kinh tế - xã hội đất nước. Bản chất hợp tác xã Hợp tác tồn tại tự nhiên trong đời sống con người, là hoạt động diễn ra phổ biến trong các công việc từ đơn giản đến phức tạp ở mọi lĩnh vực, sự hợp tác xuất phát từ tính cộng đồng của con người và tính xã hội của cuộc sống.
Có nhiều việc mỗi người có thể làm được nhưng vẫn muốn người khác làm cùng, có nhiều việc một người không thể làm được bắt buộc phải có người khác cộng tác giúp đỡ mới có thể làm được. Động cơ chung của sự hợp tác là để nhận được lợi nhuận cao hơn trong sự so sánh với việc lựa chọn làm việc một mình. Như vậy, có thể hiểu bản chất của HTX là một tổ chức kinh tế tập thể, do các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật HTX để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia HTX, cùng nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế - xã hội đất nước. Ở đây, Kinh tế tập thể và kinh tế HTX cũng cần có sự phân biệt rõ.
Kinh tế tập thể - khu vực kinh tế tập thể là một bộ phận của nền kinh tế có chế độ sở hữu tập thể về tư liệu sản xuất, kinh tế tập thể là hình thức liên kết tự nguyện của các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân, nhằm kết hợp sức mạnh của từng thành viên với sức mạnh tập thể để giải quyết có hiệu quả hơn những vấn đề sản xuất, kinh doanh và đời sống. Kinh tế tập thể phát triển với nhiều hình thức đa dạng từ thấp đến cao, từ tổ nhóm hợp tác đến HTX dựa trên nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng, cùng có lợi, quản lý dân chủ và thực hiện đúng Luật quy định. Kinh tế tập thể được phát triển rộng rãi ở Luan van 13 tất cả các ngành nghề, các vùng miền, có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội đất nước. Kinh tế HTX chỉ là một bộ phận của kinh tế tập thể, trong đó HTX là tổ chức có tư cách pháp nhân độc lập, còn mỗi thành viên trong tổ chức đều có quyền bình đẳng như nhau.
HTX được tổ chức trên cơ sở cùng góp vốn, góp sức của các thành viên để thực hiện sản xuất, kinh doanh, dịch vụ có hiệu quả hơn, phân phối kết quả theo kết quả kinh doanh, theo vốn góp và mức độ sử dụng dịch vụ. Quan điểm về phát triển và phát triển hợp tác xã a. Phát triển và phát triển hợp tác xã - Phát triển: “Là việc nâng cao hạnh phúc của người dân, bao hàm nâng cao mức sống, cải thiện các điều kiện giáo dục, sức khỏe, sự bình đẳng về các cơ hội, ngoài ra việc đảm bảo các quyền về chính trị và công dân là những mục tiêu rộng lớn hơn của phát triển” [18, tr. Trong kinh tế, phát triển là quá trình chuyển biến về mọi mặt của nền kinh tế trong một thời kỳ nhất định, trong đó bao hàm cả sự tăng trưởng về quy mô sản lượng, sự hoàn thiện về cơ cấu nền kinh tế và việc nâng cao chất lượng mọi mặt của cuộc sống, có thể hiểu phát triển kinh tế trước hết là sự gia tăng nhiều hơn về số lượng và chất lượng sản phẩm, đồng thời còn là sự thay đổi theo chiều hướng tích cực trên tất cả các khía cạnh của nền kinh tế, xã hội.
Thay đổi theo xu hướng tỷ trọng ngành nông nghiệp ngày càng giảm, tỷ trọng các ngành công nghiệp, dịch vụ ngày càng tăng, duy trì sự phát triển sẽ đảm bảo được phức lợi xã hội, nâng cao mức sống cho người dân về kinh tế, văn hóa, giáo dục, y tế …, đảm bảo sự phát triển cân bằng giữa các vùng miền và các dân tộc.