ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Tính cấp thiết của đề tài Du lịch giữ một vai trò vô cùng quan trọng trong sự phát triển kinh tế, xã hội của nhiều nước trên thế giới trong đó có Việt Nam. Được coi là một điểm đến mới mẻ và hấp dẫn với du khách quốc tế, hoạt động du lịch Việt Nam ngày càng khởi sắc, số lượng khách đến Việt Nam ngày càng đông, doanh thu du lịch chiếm tỷ lệ càng cao trong GDP của cả nước. Chỉ tính riêng trong năm 2013 du lịch Việt Nam thu hút được 7,57 triệu lượt khách quốc tế, phục vụ 35 triệu lượt khách nội địa, tổng thu du lịch đạt khoảng 200 ngàn tỷ đồng, tỷ lệ tăng trưởng tương ứng so với năm 2012 là 10,6%; 7,7% và 25% [78].
Đây chính là kết quả phấn đấu, nỗ lực của toàn ngành du lịch cùng với sự hỗ trợ đắc lực của các ngành kinh tế khác. Là một trong những huyện đi đầu trong phát triển du lịch tâm linh, du lịch cộng đồng và du lịch nghỉ dưỡng, chữa bệnh ở tỉnh Ninh Bình, Gia Viễn đã khai thác tốt nguồn tài nguyên du lịch nhân văn và tự nhiên độc đáo của mình để phục vụ du lịch. Từ năm 2003 trở lại đây lượng khách du lịch đến Gia Viễn ngày càng đông. Kinh tế du lịch đã góp phần thay đổi đáng kể bộ mặt của làng quê Gia Viễn.
Tuy nhiên bên cạnh những kết quả đã đạt được, ngành du lịch của huyện Gia Viễn cũng bộc lộ dần những mặt yếu kém trong việc khai thác, quản lý tài nguyên, thu hút khách, bảo vệ môi trường. Đây chính là những thách thức lớn lao và cũng là những mối đe dọa tiềm ẩn đối với môi trường sinh thái và đời sống của cộng đồng địa phương nếu không được khắc phục tốt. Với lý do trên người viết chọn đề tài luận văn “Thực trạng và giải pháp phát triển du lịch ở huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình” với mong muốn đánh giá được chính xác điểm mạnh, điểm yếu trong phát triển du lịch ở huyện Gia Viễn trên cơ sở đó tìm ra được những giải pháp để phát triển du lịch bền vững trong tương lai. Lịch sử nghiên cứu vấn đề - Ngoài nƣớc Mặc dù hoạt động du lịch xuất hiện từ rất sớm nhưng những nghiên cứu chung về du lịch chỉ có từ cuối thế kỷ XIX ở các nước như Pháp, Hà Lan, Áo, Đức, 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Trong những năm đầu thế kỷ XX tới trước chiến tranh thế giới thứ II những nghiên cứu về những thuật ngữ và khái niệm du lịch đã được Viện Hàn lâm quốc tế về du lịch thảo luận sôi nổi. Những thuật ngữ và khái niệm chính được kết luận trong hội nghị đã được IUOTO/WTO sử dụng sau này. Cho đến thời điểm hiện nay những công trình nghiên cứu về du lịch của các tổ chức và các học giả quốc tế ngày càng nhiều. Cùng với thời gian những nhận thức về khái niệm du lịch, các nhân tố tác động đến du lịch, về du khách… ngày càng hoàn thiện hơn.
Từ hình thức “du lịch thương mại” hay “du lịch ồ ạt” (mass tourism) còn mang tính sơ khai chỉ chú trọng việc cung ứng các dịch vụ nhằm thỏa mãn nhu cầu của khách để thu lợi nhuận mà không quan tâm đến sự tác động xấu của du lịch đến môi trường. Đầu năm 1980, xuất hiện thuật ngữ “các loại hình du lịch thay thế” (alternative tourism), để chỉ các loại hình du lịch có quan tâm đến môi trường bao gồm “du lịch xanh”, “du lịch mềm”, “du lịch có trách nhiệm”. Trong đó, Krippendorf (1975) và Jungk (1980) là những nhà khoa học đầu tiên cảnh báo về những suy thoái sinh thái do hoạt động du lịch gây ra. Họ đã đưa ra khái niệm “du lịch rắn ”(hard tourism) để chỉ loại hình du lịch ồ ạt và “du lịch mềm” (soft tourism) để chỉ một chiến lược mới tôn trọng môi trường.
Năm 1991, xuất hiện khái niệm du lịch sinh thái, là một loại hình du lịch thay thế có sức hấp dẫn lớn, tập trung nhiều vào trách nhiệm của con người với môi trường [52, tr. Trong những năm gần đây trước những tác động tiêu cực của du lịch lên môi trường, tự nhiên và văn hóa, xã hội, các nhà du lịch thế giới đã tập trung nghiên cứu về những tác động xấu do du lịch gây ra và đề xuất những chiến lược để phát triển du lịch một cách bền vững. Bắt đầu từ chương trình Nghị sự 21 về du lịch (1996), ngành du lịch thế giới đã thực sự bước vào một giai đoạn phát triển theo một xu thế mới - xu thế phát triển DLBV. Có thể nói những nghiên cứu về du lịch của các học giả quốc tế đã tạo cơ sở lý luận cho nước ta có được hiểu biết toàn diện và sâu sắc về du lịch để đưa ra những định hướng phát triển du lịch nước nhà hợp lý hơn trong tương lai.
2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Trong nƣớc Những nghiên cứu về du lịch tại Việt Nam chỉ mới xuất hiện khoảng vài chục năm trở lại đây nhưng phát triển với tốc độ rất nhanh. Rất nhiều những công trình nghiên cứu đã xuất hiện. Ở lĩnh vực nghiên cứu có tính chất lý luận phải kể đến cuốn Tổ chức lãnh thổ du lịch Việt Nam của Vũ Tuấn Cảnh, Đặng Duy Lợi (1991); Địa lý du lịch của tác giả Nguyễn Minh Tuệ, Vũ Tuấn Cảnh, Lê Thông, Phạm Văn Hậu; Nguyễn Kim Hồng (1995); Nhập môn Địa lý nhân văn của Lê Thông (1996); Tài nguyên và môi trường du lịch Việt Nam của Phạm Trung Lương (2001); Nhập môn khoa học du lịch của Trần Đức Thanh (2005)… Bên cạnh những nghiên cứu có tính chất lý luận còn có cả những công trình có tính chất kỹ thuật, nghiệp vụ dùng để giảng dạy bộ môn du lịch tại các trường đại học và cao đẳng trên toàn quốc như cuốn Giáo trình hướng dẫn du lịch, trường Đại học Kinh tế quốc dân, Khoa du lịch của hai tác giả Nguyễn Văn Đính, Phạm Hồng Trương (2000); Cẩm nang hướng dẫn viên du lịch của Trần Văn Mậu (2005); cuốn Kinh tế du lịch, khách sạn của Đinh Thị Thư (2005)… Ngoài ra còn có các công trình nghiên cứu có tính định hướng như Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch Việt Nam tới năm 2010 của Viện Nghiên cứu Phát triển du lịch. Báo cáo tóm tắt (1997), Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch của vùng Bắc Trung Bộ giai đoạn 2001 - 2010 và định hướng đến năm 2020 và đề án đẩy mạnh phát triển du lịch ở vùng đồng bằng sông Hồng giai đoạn đến 2020, Chiến lược phát triển du lịch giai đoạn 2001 - 2010 (Quyết định phê duyệt số 307/QĐ-TTG ngày 22/7/2002 của Thủ tướng Chính phủ)… Không chỉ ở phạm vi quốc gia mà ở các địa phương như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Thanh Hóa, Lâm Đồng, Ninh Bình… cũng đề ra những quy hoạch tổng thể cho việc phát triển du lịch của địa phương mình trong từng giai đoạn cụ thể.
Hơn chục năm trở lại đây nghiên cứu về du lịch bền vững đã trở thành một xu thế tất yếu của du lịch Việt Nam. Rất nhiều công trình lý luận về du lịch bền vững đã xuất hiện như: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về phát triển du lịch do Viện Nghiên cứu Phát triển Du lịch thực hiện, Giáo trình du lịch bền vững do 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nguyễn Đình Hòe, Vũ Văn Hiếu chủ biên được Nxb ĐHQG Hà Nội xuất bản vào năm 2001. Các cuộc hội thảo về du lịch bền vững cũng được tổ chức với quy mô lớn như: Hội thảo Quốc tế về Phát triển du lịch bền vững ở Việt Nam do Tổng cục Du lịch Việt Nam kết hợp với quỹ Hanns Seidel (CHLB Đức) tổ chức tại Huế vào tháng 5/1997, Hội thảo Du lịch sinh thái với phát triển bền vững ở Việt Nam được tổ chức vào tháng 4/1998 tại Hà Nội… Ngoài những công trình nghiên cứu kể trên còn phải kể đến các luận văn thạc sĩ, tiến sĩ nghiên cứu về du lịch ở hầu khắp các tỉnh đã cung cấp những nguồn tư liệu quý về du lịch, vận dụng những cơ sở lý luận về du lịch để đánh giá rõ tiềm năng và thực trạng phát triển của ngành du lịch trên cơ sở đó đề ra những định hướng và giải pháp phát triển du lịch một cách bền vững trong tương lai. Đối với việc đánh giá nghiên cứu về du lịch của huyện Gia Viễn mới chỉ dừng lại ở việc phản ánh tình hình phát triển du lịch ở một số điểm như Bái Đính, khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long hay đánh giá chung chung và còn mang tính sơ lược trong các nghị quyết của tỉnh Ninh Bình như: Quyết định số 82/2003/QĐ - UBND của tỉnh ủy Ninh Bình ngày 31/7/2006 về việc ban hành Quy định về ưu đãi, khuyến khích đầu tư vào các khu công nghiệp, khu du lịch trên địa bàn tỉnh Ninh Bình; Nghị quyết 03 - NQ/TU ngày 18/12/2001 của Ban thường vụ tỉnh ủy Ninh Bình khóa XIV về phát triển du lịch đến năm 2010; Quyết định số 920/QĐ – UB ngày 28/3/ 2011 của tỉnh Ninh Bình về việc phê duyệt định hướng chiến lược phát triển bền vững tỉnh Ninh Bình, Điều chỉnh, bổ sung quy hoạch tổng thể phát triển du lịch Ninh Bình giai đoạn 2007 - 2010 và định hướng đến năm 2015 do Viện kiến trúc nhiệt đới - Trường Đại học Kiến Trúc thực hiện… 3.
Một số vấn đề lý luận về du lịch Lý luận về tài nguyên du lịch Luật du lịch của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam công bố năm 2005 định nghĩa “Du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên của mình nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, tìm hiểu, giải trí, nghỉ dưỡng trong một khoảng thời gian nhất định” [65, tr. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tài nguyên du lịch được coi là một trong những yếu tố cơ sở tạo nên vùng du lịch. Số lượng, chất lượng và sự kết hợp của các loại tài nguyên trên lãnh thổ có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc hình thành và phát triển du lịch. Tài nguyên du lịch rất phong phú, đa dạng song vẫn có thể phân chia thành hai nhóm: tài nguyên du lịch tự nhiên và tài nguyên du lịch nhân văn.
- Tài nguyên du lịch tự nhiên là các đối tượng, hiện tượng trong môi trường tự nhiên xung quanh chúng ta, được đưa vào sử dụng cho mục đích du lịch như: địa hình, khí hậu, nguồn nước, sinh vật.