CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ LOGISTICS I. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ LOGISTICS 1. Khái niệm và lịch sử hình thành của logistics Logistics thật ra không phải là một khái niệm hoàn toàn quá xa lạ, thuật ngữ này được sử dụng trong quân đội và được bắt nguồn từ cuộc chiến tranh cổ đại của đế chế Hy Lạp và La Mã. Khi đó, những chiến binh có chức danh là “Logistikas” được giao nhiệm vụ chu cấp và phân phối vũ khí, nhu yếu phẩm, đảm bảo điều kiện cho binh sĩ hành quân an toàn từ bản doanh đến vị trí khác.
Công việc hậu cần này có ý nghĩa sống còn tới cục diện của chiến tranh, khi các bên tìm mọi cách để bảo vệ nguồn cung ứng của mình và tiêu diệt nguồn cung ứng của đối phương. Quá trình tác nghiệp đó dần hình thành nên một hệ thống hay còn gọi là quản lý logistics và sau này cũng được các quốc gia áp dụng rộng rãi trong hai cuộc đại chiến thế giới. Sau khi chiến tranh kết thúc, các chuyên gia logistics trong quân đội đã áp dụng các kỹ năng logistics của họ trong hoạt động tái thiết kinh tế hậu chiến và lần đầu tiên được triển khai ứng dụng trong thương mại sau khi chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc. Sau này, cùng với sự phát triển kinh tế và xã hội, logistics được nghiên cứu sâu và áp dụng sang các lĩnh vực khác nhau như sản xuất, kinh doanh, lan truyền khắp nơi trên thế giới, từ nước này sang nước khác và hình thành nên một ngành logistics thịnh hành trên toàn cầu.
Đến nay, logistics đã được ghi nhận như một chức năng kinh tế chủ yếu, một công cụ hữu hiệu mang lại nhiều thành công cho các doanh nghiệp trong cả lĩnh vực sản xuất lẫn kinh doanh dịch vụ. Nhưng cho đến nay, trên thế giới chưa có một định nghĩa nào đầy đủ về logistics hay hệ thống logistics. Do có nhiều cách tiếp cận khác nhau về logistics nên khái niệm logistics có nhiều cách hiểu khác nhau. Theo nghĩa hẹp, logistics có thể hiểu đơn giản là quản lý dòng luân chuyển hàng hóa, vật tư từ nơi sản xuất đến nơi tiêu thụ, người tiêu dùng cuối cùng.
Ngoài ra trong hoạt động logistics, do hoạt động vận tải chiếm phần chủ yếu nên có tài liệu coi hoạt động logistics chính là hoạt động vận chuyển hàng hóa, vận tải đa phương tiện,. Theo nghĩa rộng nhiều tài liệu cho rằng, logistics là chuỗi công việc lập kế hoạch, thực hiện quản lý một mặt hàng nào đó theo dòng luân chuyển và Nguyễn Thị Lan Lớp: ĐHQTKD 9A6HN Khóa luận tốt nghiệp 6 Khoa Quản trị kinh doanh lưu kho hàng hóa, cung ứng dịch vụ và thông tin liên quan từ điểm khởi đầu đến nơi hàng hóa được tiêu thụ nhằm thỏa mãn nhu cầu khách hàng. - Từ logistics được giải nghĩa bằng tiếng anh trong cuốn Oxford Advances Learners Dictionary of Current English, A. Fifth Edition, Oxford University Press, năm 1995 như sau “Logistics là việc tổ chức cung ứng và dịch vụ đối với một hoạt động phức hợp nào đó (Logistics-the organization of supplies and services for any compex operation)”.
- Theo hội đồng quản trị logistics Mỹ (The Council of Logistics Management CLM in the USA - CLM), năm 1998: “Logistics là quá trình lên kế hoạch, thực hiện và kiểm soát hiệu quả, tiết kiệm chi phí của dòng lưu chuyển và lưu trữ nguyên vật liệu, hàng tồn, thành phẩm và các thông tin liên quan từ điểm xuất xứ đến điểm tiêu thụ, nhằm mục đích thỏa mãn những yêu cầu của khách hàng”.TS Đoàn Thị Hồng Vân trong cuốn Quản trị Logistics: “Logistics là quá trình tối ưu hóa về vị trí và thời gian, vận chuyển và dự trữ nguồn tài nguyên từ điểm đầu tiên của dây chuyền cung ứng cho đến tay người tiêu dùng cuối cùng”.TS Nguyễn Như Yến trong cuốn Logistics – Khả năng ứng dụng và phát triển trong kinh doanh dịch vụ vận tải giao nhận Việt Nam: “Logistics là nghệ thuật tổ chức sự vận động cảu hàng hóa, nguyên vật liệu từ khi mua sắm, qua các quá trình lưu kho, sản xuất, phân phối cho đến khi đưa đến tay người tiêu dùng”. Qua một số khái niệm trên đây, chúng ta thấy cho dù có sự khác nhau về từ ngữ và cách diễn đạt, cách trình bày nhưng trong nội dung, tất cả đều cho rằng logistics chính là quá trình phân phối và lưu thông hàng hóa được tổ chức và quản lý khoa học việc lập kế hoạch, tổ chức thực hiện và kiểm soát quá trình lưu chuyển hàng hóa và dịch vụ từ điểm khởi nguồn sản xuất đến tới tay người tiêu dùng với chi phí thấp nhất nhằm đảm bảo cho quá trình sản xuất xã hội tiến hành được nhịp nhàng, liên tục và đáp ứng tốt nhất các yêu cầu của khách hàng. Mục đích của logistics là tiết giảm chi phí phát sinh hoặc sẽ phát sinh với một thời gian ngắn nhất trong quá trình vận động của nguyên vật liệu phục vụ sản xuất cũng như phân phối hàng hóa một cách kịp thời. Tóm lại, logistics là nghệ thuật tổ chức sự vận động của hàng hóa, từ sản xuất, phân phối cho đến khi đưa đến tay người tiêu dùng với chi phí thấp nhất và thời gian nhanh nhất.
Nguyễn Thị Lan Lớp: ĐHQTKD 9A6HN Khóa luận tốt nghiệp 7 Khoa Quản trị kinh doanh Hình 1.1: Mô hình tổng quan về logistics Điểm cung Kho dự trữ Kho dự trữ Thị trường cấp nguyên/ Sản xuất nguyên liệu sản phẩm tiêu dùng vật liệu v/c v/c v/c v/c Kho Nhà máy Kho A Kho Nhà máy Kho B Logistics Nội biên Logistics Ngoại biên (Nguồn: PGS.TS Nguyễn Như Yến trong cuốn Logistics – Khả năng ứng dụng và phát triển trong kinh doanh dịch vụ vận tải giao nhận Việt Nam, NXB Giao thông vận tải – 2006) 1. Đặc điểm của logistics Khi nghiên cứu về logistics, chúng ta có thể rút ra một số đặc điểm cơ bản sau đây : 1. Logistic có thể coi là tổng hợp của các hoạt động của doanh nghiệp trên các khía cạnh chính, đó là logistics sinh tồn, logistics hoạt động và logistics hệ thống. - Logistics sinh tồn có liên quan tới các nhu cầu cơ bản của cuộc sống.
Tại bất kì thời điểm nào, trong bất cứ môi trường nào, logistics sinh tồn cũng tương đối ổn định và có thể dự đoán được. Logistics sinh tồn là hoạt động cơ bản của các xã hội sơ khai và là thành phần thiết yếu trong một xã hội công nghiệp hóa. Logistics sinh tồn cung cấp nền tảng cho logistics hoạt động. Nguyễn Thị Lan Lớp: ĐHQTKD 9A6HN Khóa luận tốt nghiệp 8 Khoa Quản trị kinh doanh - Logistics hoạt động mở rộng các nhu cầu cơ bản bằng cách liên kết các hệ thống sản xuất các sản phẩm, liên kết quá trình sản xuất và phân phối sản phẩm có được từ sản xuất.
Khía cạnh này của logistics cũng tương đối ổn định và có thể dự đoán được. Nhưng logistics hoạt động lại không thể dự đoán được khi nào máy móc có sự cố, để sửa chữa thì cần cái gì và thời gian sửa chữa là bao lâu. Như vậy, logistics hoạt động chỉ liên quan tới sự vận động và lưu kho của nguyên liệu vào trong, và logistics hoạt động là nền tảng cho logistics hệ thống. - Logistics hệ thống kiên kết các nguồn lực cần có trong việc giữ cho hệ thống hoạt động.
Những nguồn lực này bao gồm thiết bị, phụ tùng thay thế, nhân sự và đào tạo nhân sự, tài liệu kỹ thuật, các thiết bị kiểm tra, hỗ trợ và nhà xưởng,… Các yếu tố này không thể thiếu và phải được kết hợp chặt chẽ với nhau nếu muốn duy trì được hoạt động của một hệ thống sản xuất hay lưu thông. Logistics sinh tồn, logistics hoạt động và logistics hệ thống không tách rời nhau, quan hệ chặt chẽ với nhau, làm nền tảng cho nhau tạo thành một chuỗi dây chuyền logistics. Chuỗi dây chuyền này được tiếp cận theo 2 hướng: + Chuỗi logistics theo trục ngang Hình 1.2 : Mô hình tiếp cận logistics theo trục ngang Logistics Sinh tồn Logistics hoạt động Logistics hệ thống (Nguồn: PGS.TS Đoàn Thị Hồng Vân (2006), Quản trị logistics, Nhà xuất bản thống kê, TP. Hồ Chí Minh).
Theo cách tiếp cận chuỗi logistics theo trục ngang thì logistics sinh tồn là nhân tố thứ nhất. Tại đó, toàn bộ thời gian được sử dụng cho một cuộc đấu tranh sinh tồn không có điểm kết. Trong điều kiện này, các cá nhân không sở hữu công cụ lẫn nhu cầu sản xuất ra thành phẩm để trao đổi với nhau, cho nên tất cả mọi nỗ lực được sử dụng để nhằm đảm bảo sự tồn tại của các cá nhân. Trong điều kiện đó, logistics chỉ là sự tập trung các nguyên liệu cuộc sống như lương thực, thực phẩm, quần áo, nơi cư trú để cung cấp cho sự tiếp diễn của cuộc sống.
Logistics sinh tồn hoạt động như là hoạt động độc lập, tuy nhiên điều này chỉ là tạm thời. Chẳng hạn như việc đóng ghế, khi các điều kiện phát Nguyễn Thị Lan Lớp: ĐHQTKD 9A6HN Khóa luận tốt nghiệp 9 Khoa Quản trị kinh doanh triển thì dễ nhận thấy có khả năng đóng ghế sẽ bắt đầu sử dụng sức lực của mình để chuyên tâm vào việc đó, sản xuất ra có thể vượt quá nhu cầu và các sản phẩm thừa đó sẽ được dùng để trao đổi với người khác. Người đóng ghế có thể cần nguyên liệu thô để trao đổi với người khác. Ghế có thể coi là nguyên vật liệu, bán thành phẩm đang trong quá trình chờ để được chuyển thành các dạng lắp ghép khác hoặc cũng có thể coi là thành phẩm đang trong quá trình chờ giao hàng.
Như vậy, logistics hoạt động đã được hình thành. Logistics hoạt động không thể tồn tại độc lập mà phải trên nền tảng logistics sinh tồn, mọi việc đều phát triển và tiến tới một trình độ cao hơn và quá trình chuyên môn hóa ngày càng sâu rộng hơn. Người sản xuất ghế giờ đây chỉ tập trung vào sản xuất ghế và dành phần sửa chữa cho một người chuyên môn hơn. Vậy là chuỗi logistics hệ thống là hệ quả của logistics sinh tồn và logistics hoạt động.
Và nó không thể tồn tại độc lập với logistics sinh tồn và logistics hệ thống. + Chuỗi logistics theo trục dọc Ba khía cạnh logistics giờ đây được sắp xếp theo hình tháp, mỗi khía cạnh của logistics được các khía cạnh khác ở cấp độ cao hơn hỗ trợ.3 : Mô hình logistics tiếp cận theo trục dọc Logistics Hệ thống Logistics hoạt động Logistics sinh tồn (Nguồn: PGS.TS Đoàn Thị Hồng Vân (2006), Quản trị logistics, Nhà xuất bản thống kê, TP. Hồ Chí Minh). Ví dụ, một nhà máy thép đòi hỏi nguyên liệu thô đó chính là quặng sắt cho quá trình sản xuất thép của mình.