Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU TRÍCH DẪN Thảo quả là một loài cây thuộc họ Gừng (Zingiberaceae. Dùng làm thuốc trong Trung y và ẩm thực Trung Hoa cũng như ẩm thực Việt Nam, được ghi đầu tiên trong sách Ẩm thiện chính yếu. Thảo quả được trồng và mọc hoang ở những vùng khí hậu mát ở miền Bắc Việt Nam như Hoàng Liên Sơn, Hà Giang, Tây Bắc Việt Nam. Ở Trung Quốc, Thảo quả có mọc ở các tỉnh Vân Nam, Quảng Tây, Quý Châu.
Thảo quả là cây lâm sản ngoài gỗ cung cấp quả làm dược liệu, hạt Thảo quả làm thuốc chữa đau bụng, đầy hơi…; Bên cạnh công dụng làm thuốc, quả Thảo quả còn được dùng làm gia vị [51]. Trên thế giới Thảo quả là loài cây lâm sản ngoài gỗ có giá trị dược liệu và kinh tế cao đã được con người biết đến từ lâu. Ở Trung quốc, Thảo quả được gây trồng và sử dụng cách đây hàng trăm năm.Tuy nhiên, những nghiên cứu về Thảo quả còn rất hạn chế. Kết quả nghiên cứu Thảo quả ban đầu được trình bày trong cuốn sách về công dụng và giá trị của một số loại cây dược liệu do các nhà y học của Trung Quốc biên soạn và xuất bản vào đầu thế kỷ 19 (Thân Văn Cảnh, 2001) [4].
Năm 1968, một số nhà nghiên cứu cây thuốc tại Vân Nam, Trung Quốc đã xuất bản cuốn sách".Kỹ thuật gây trồng cây thuốc ở Trung Quốc" [50] Cuốn sách đã đề cập đến cây Thảo quả với một số nội dung chủ yếu sau: Phân loại Thảo quả: gồm có tên khoa học (Amomum tsao-ko Crevostet Lemaire), tên họ (Zingiberaceae) - Hình thái: dạng sống, thân, gốc, rễ, lá, hoa, quả. - Vùng phân bố ở Trung Quốc. - Đặc điểm sinh thái: khí hậu và đất đai LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 - Kỹ thuật trồng: nhân giống, làm đất, trồng, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh hại. - Thu hoạch và chế biến: phẩm chất quy cách, bao gói, bảo quản.
- Công dụng: dùng làm thuốc trị các bệnh đường ruột, bệnh hàn. Đây là cuốn sách tương đối hoàn chỉnh đã giới thiệu một cách tổng quát và có hệ thống về đặc điểm sinh vật học, sinh thái học, kỹ thuật gây trồng, thu hái chế biến và bảo quản.Tuy nhiên, đây là cuốn sách viết cho cho nhiều loài cây dược liệu nên cây Thảo quả được giới thiệu ngắn gọn dưới dạng tóm tắt của bản hướng dẫn kỹ thuật cho một số vùng ở Trung Quốc.Vì vậy, khi áp dụng ở Việt Nam, một số đặc điểm cũng như biện pháp kỹ thuật có nhiều thay đổi để phù hợp với điều kiện ở nước ta.Đây vẫn là cuốn sách ghi lại một cách hệ thống những kiến thức về cây Thảo quả. Trong những năm gần đây, khi con người nhận thức được tầm quan trọng của lâm sản ngoài gỗ nói chung và Thảo quả nói riêng, một số nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu về Thảo quả. de Beer - một chuyên gia lâm sản ngoài gỗ của tổ chức Nông lương thế giới - khi nghiên cứu về vai trò và thị trường của lâm sản ngoài gỗ đã nhận thấy giá trị to lớn của Thảo quả đối với việc tăng thu nhập cho người dân sống trong khu vực vùng núi nơi có phân bố Thảo quả nhằm xoá đói giảm nghèo, đồng thời là yếu tố thúc đẩy sự phát triển kinh tế xã hội vùng núi và bảo tồn phát triển tài nguyên rừng.
Về nhu cầu thị trường của Thảo quả là rất lớn, chỉ tính riêng ở Lào, hàng năm xuất khẩu khoảng 400 tấn sang Trung Quốc và Thái Lan. Đây là công trình nghiên cứu tổng kết về vai trò Thảo quả đối với con người, xã hội cũng như tình hình sản xuất buôn bán và dự báo thị trường, tiềm năng phát triển của Thảo quả [45]. Năm 1996, Tiền Tin Trung, một nhà nghiên cứu về Cây thuốc dân tộc tại viện Vệ sinh dịch tễ công cộng Trung Quốc biên soạn cuốn sách "Bản Thảo LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 bức tranh màu Trung Quốc" [51]. Cuốn sách đã mô tả tới hơn 1000 loài cây thuốc ở Trung Quốc, một trong số đó là Thảo quả.
Nội dung đề cập là: - Tên khoa học. - Một số đặc điểm sinh vật học và sinh thái học cơ bản. - Công dụng và thành phần hoá học của Thảo quả. Nhìn chung, nội dung có liên quan đến Thảo quả trong cuốn sách đề cập tương đối ngắn gọn, nó cho biết một số đặc điểm cơ bản về tỷ lệ thành phần các chất chứa trong Thảo quả nhưng đề cập rất ít đến đặc điểm sinh sinh thái cũng như biện pháp kỹ thuật gây trồng và phát triển Thảo quả.
Năm 1999, trong cuốn "Tài nguyên thực vật của Đông Nam Á" L.J Lemmens [46] đã tổng kết các nghiên cứu về các cây thuộc chi Amomum trong đó có Thảo quả. Ở đây tác giả đã đề cập đến đặc điểm phân loại của Thảo quả, công dụng, phân bố, một số đặc điểm sinh vật học và sinh thái học của Thảo quả. Tác giả cũng trình bày kỹ thuật nhân giống, trồng, chăm sóc bảo vệ, thu hái, chế biến, tình hình sản xuất và buôn bán Thảo quả trên thế giới. Việt Nam Việt Nam nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa, ẩm và là một trong những nơi phân bố tự nhiên của Thảo quả.
Từ lâu đời, nhân dân ta đã biết tìm kiếm và khai thác Thảo quả để làm thức ăn, thuốc chữa bệnh và coi Thảo quả là cây "truyền thống". Theo tài liệu của Pháp, thì công trình đầu tiên đề cập đến Thảo quả là công trình nghiên cứu về hệ thực vật Đông dương của Lecomte et al gồm 7 tập với tên cuốn sách " Thực vật chí đại cương Đông dương" cáctác giả đã thống kê được toàn Đông dương có hơn 7000 loài thực vật, trong đó 1350 loài cây thuốc nằm trong 160 họ thực vật mà Thảo quả là một trong những loài cây có giá trị cao[48]. Năm 1957, khi nghiên cứu về các vị thuốc Việt Nam, tác giả Đỗ Tất Lợi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 đã cho rằng: Thảo quả là loài cây thuốc được trồng ở nước ta vào khoảng năm 1890. Trong Thảo quả có khoảng 1-1.5% tinh dầu màu vàng nhạt, mùi thơm, ngọt, vị nóng cay dễ chịu có tác dụng chữa các bệnh đường ruột.
Đây là một công trình nghiên cứu khẳng định công dụng của Thảo quả ở nước ta. Tuy nội dung nghiên cứu về Thảo quả của công trình còn ít, nhưng nó đã phần nào mở ra một triển vọng cho việc sản xuất và sử dụng Thảo quả trong y học ở nước ta [16]. Vào những năm 1960 đến những năm 1980, một số nhà khoa học khi nghiên cứu về cây thuốc ở nước ta có đề cập đến Thảo quả. Do Thảo quả là cây "truyền thống", có đặc thù riêng khác với một số loài lâm sản ngoài gỗ là có phạm vi phân bố hẹp, chúng được trồng chủ yếu dưới tán rừng ở các tỉnh phía Bắc như Lào Cai, Yên Bái, Hà Giang nên các nhà khoa học ít quan tâm.
Các công trình nghiên cứu liên quan còn tản mạn. Năm 1982, Đoàn Thị Nhu công bố kết quả nghiên cứu của mình về " Bảo vệ, khai thác nguồn tài nguyên cây thuốc thiên nhiên và phát triển trồng cây thuốc trên đất rừng ở Việt Nam". Trong đó tác giả kết luận : Thảo quả là cây dược liệu quý và thích nghi tốt ở điều kiện dưới tán rừng, tuy nhiên cến nay vẫn chưa có nghiên cứu nào về kỹ thuật gây trồng Thảo quả dưới tán rừng[19]. Nghiên cứu của Nguyễn Tập, năm 1990 [20].
khi xác định loài và tên Thảo quả tròng ở nước ta tác giả cho rằng ở Việt Nam có 2 loài Thảo quả đó là Thảo quả to và Thảo quả nhỏ và có tên khoa học là Amomum tsao-ko Crevostet Lemire. Theo tác giả, Thảo quả là loài cây thuốc quý có giá trị cao được sử dụng nhiều trong nước và xuất khẩu. Tuy nhiên đối với loại cây này ngày càng giảm sút nghiêm trọng mà nguyên nhân chính vẫn là khai thác quá nhiều không chú ý đến tái sinh và nạn phá rừng làm nương đốt rẫy làm cho vùng trồng Thảo quả ngày càng thu hẹp. Năm 1994, nhận thức được tiềm năng nâng cao đời sống kinh tế xã LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 hội của người dân vùng núi từ nghề rừng tỉnh Lào Cai đã xác định Thảo quả là loài cây lâm sản ngoài gỗ theo hệ thống sinh thái và thống kê được tập đoàn đông đảo thực vật có giá trị làm thuốc ở địa phương.
Các tác giả đưa ra một số loài cây làm thuốc có thế mạnh của khu vực không chỉ có giá trị sử dụng mà còn có giá trị cao cần được phát triển. Sở Nông nghiệp và phát triển nông thôn tỉnh Lào Cai đã phối hợp với các nhà khoa học tại Trung tâm nghiên cứu lâm đặc sản tiến hành tổng kết các kinh nghiệm gây trồng, thu hái và chế biến bảo quản Thảo quả trong nhân dân. Sau gần 2 năm điều tra thu thập, tổng hợp kết hợp với một số kết quả nghiên cứu trong và ngoài nước, bản hướng dẫn kỹ thuật tạm thời gây trồng Thảo quả ra đời [35]. Nội dung bản hướng dẫn là: xác định tên khoa học loài Thảo quả phân bố trong địa phương, mô tả một số đặc điểm sinh vật học, sinh thái học cơ bản, kỹ thuật nhân giống, trồng, chăm sóc và thu hái.
Đây là bản hướng dẫn kỹ thuật về gây trồng và thu hái Thảo quả ở nước ta. Do chủ yếu là tổng kết kinh nghiệm trong nhân dân và kế thừa một số kết quả nghiên cứu trong nước và trên thế giới cho nên các biện pháp kỹ thuật như chọn vùng trồng, điều kiện lập địa trồng, nhân giống, chọn giống, trồng. còn không cụ thể, vẫn mang tính chất định tính. Các căn cứ để xác định điều kiện lập địa trồng thích hợp, thời vụ trồng, mật độ trồng,.để nâng cao năng suất và tính ổn định của mô hình trồng Thảo quả còn nhiều thiếu sót nên hiệu quả của mô hình thử nghiệm còn thấp và chưa đảm bảo tính bền vững.
Vì vậy, thực chất bản hướng dẫn kỹ thuật này chỉ là tạm thời cần nghiên cứu bổ sung, hoàn thiện. Trong công trình "Vấn đề nghiên cứu và bảo vệ tài nguyên thực vật và sinh thái núi cao Sa Pa", các tác giả Lã Đình Mỡi, Nguyễn Thị Thuỷ và Phạm Văn Thính (1995) [17] đã phân loại giá trị xuất khẩu, tăng thu nhập như hoàng liên, Thảo quả, cỏ xước,. Trong đó cần đặc biệt chú trọng phát triển cây Thảo quả. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.