CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT BỀN VỮNG NGÀNH HỒ TIÊU VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT BỀN VỮNG VỚI XUẤT KHẨU HỒ TIÊU VIỆT NAM 1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT BỀN VỮNG NGÀNH HỒ TIÊU 1.1 Phát triển Phát triển là một phạm trù triết học dùng để chỉ quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn của sự vật. Quá trình đó diễn ra vừa dần dần, vừa nhảy vọt, đưa đến sự ra đời cái mới thay thế cho cái cũ. Quan đểm này cũng cho rằng, sự phát triển là kết quả của quá trình thay đổi dần dần về lượng dẫn đến thay đổi về chất, là quá trình diễn ra theo đường xoáy ốc và hết mỗi chu kỳ sự vật lập lại dường như sự vật ban đầu nhưng ở cấp độ cao hơn (Nguyễn Ngọc Long và cộng sự, 2009).2 Phát triển sản xuất Hiện nay theo quan điểm phổ biến trên Thế giới thì sản xuất được hiểu là một quá trình tạo ra sản phẩm hoặc dịch vụ. Từ khái niệm về phát triển, ta rút ra khái niệm về phát triển sản xuất như sau: Phát triển sản xuất là quá trình vận động của tượng sản xuất tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn, nó cũng bao hàm việc phát triển cả về mặt lượng và mặt chất của sản xuất.3 Phát triển bền vững Năm 1980 thuật ngữ “PTBV” lần đầu tiên xuất hiện trong ấn phẩm “Chiến lược bảo tồn Thế giới” được công bố bởi Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên Quốc tế - IUCN với nội dung rất đơn giản: "Sự phát triển của nhân loại không thể chỉ chú trọng tới phát triển kinh tế mà còn phải tôn trọng những nhu cầu tất yếu của xã hội và sự tác động đến môi trường sinh thái học".
Tuy nhiên, khái niệm này chính thức phổ biến rộng rãi trên Thế giới từ sau báo cáo Brundrland (1987) có tiêu đề: “Tương lai của chúng ta” (còn gọi là Báo cáo Our Common Future) của Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới – WCED. Báo LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 cáo định nghĩa cụ thể hơn về PTBV: "PTBV là sự phát triển nhằm thoả mãn các nhu cầu hiện tại của con người nhưng không gây tổn hại tới sự thoả mãn các nhu cầu của thế hệ tương lai". Đó là sự phát triển kinh tế dựa vào nguồn tài nguyên được tái tạo tôn trọng những quá trình sinh thái cơ bản, sự đa dạng sinh học và những hệ thống trợ giúp tự nhiên đối với cuộc sống của con người, động vật và thực vật. Sau đó, khái niệm này tiếp tục mở rộng thêm và nội hàm của nó không chỉ dừng lại ở nhân tố sinh thái mà còn đi vào các nhân tố xã hội, con người, nó hàm chứa sự bình đẳng giữa những nước giàu và nghèo, và giữa các thế hệ; nó không chỉ là sự hòa giải mối quan hệ kinh tế và môi trường mà còn bao hàm khía cạnh về chính trị xã hội, đặc biệt là bình đẳng xã hội.
Như vậy PTBV là sự kết hợp hài hòa mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường. Khái niệm này hiện đang là mục tiêu hướng tới nhiều quốc gia trên Thế giới. Như vậy chúng ta có thể hiểu rằng: “PTBV là quá trình phát triển cần sự kết hợp hợp lý, hài hòa, gắn kết một cách chặt chẽ giữa các thành phần kinh tế với việc thực hiện tốt các vấn đề xã hội và môi trường. Sự phát triển đó đòi hỏi phải đáp ứng được các nhu cầu hiện tại mà không ảnh hưởng, tổn hại đến những khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai” 1.4 Phát triển sản xuất bền vững ngành hồ tiêu Sản xuất bền vững khi việc sản xuất đáp ứng được các nhu cầu cơ bản và đem lại chất lượng cuộc sống tốt hơn, đồng thời giảm thiểu việc sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên, các vật liệu độc hại, và giảm thiểu lượng chất thải và các chất ô nhiễm phát thải trong suốt vòng đời sản phẩm, nhằm tránh gây nguy hại đến các nhu cầu của các thế hệ sau.
PTBV là mục tiêu phát triển của mỗi quốc gia, được ứng dụng để xây dựng mục tiêu phát triển cho nhiều ngành, nhiều lĩnh vực. Áp dụng lý thuyết PTBV và sản xuất theo hướng bền vững chúng ta có thể xây dựng nên khái niệm về phát triển sản xuất Hồ tiêu bền vững như sau: “Sản xuất hồ tiêu bền vững là sự duy trì nhịp độ tăng trưởng sản xuất hồ tiêu cao và ổn định liên tục trong một thời gian dài dựa trên việc sử dụng có hiệu quả nguồn tài nguyên thiên nhiên, chất lượng tăng trưởng sản xuất hồ tiêu ngày càng được nâng cao, góp phần tăng trưởng, ổn định kinh tế, ổn định xã hội và bảo vệ môi trường. Sự phát triển đó đòi hỏi phải đáp ứng được những LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 nhu cầu hiện tại, mà không làm ảnh hưởng, tổn hại đến những khả năng đáp ứng nhu cầu của thế hệ tương lai về sản xuất Hồ tiêu”.2 Tầm quan trọng của phát triển sản xuất hồ tiêu bền vững Việt Nam là một quốc gia nông nghiệp có trình độ SX thấp, kinh tế thị trường đang phát triển, phần đông lực lượng lao động nằm trong khu vực nông nghiệp, nông thôn, có thu nhập thấp. Do đó, PTBV nông sản nói chung và ngành Hồ tiêu nói riêng không chỉ có tầm quan trọng đối với khu vực sản xuất sản phẩm này mà còn có ý nghĩa lớn đối với sự phát triển của quốc gia.
Ở Việt Nam, vai trò PTBV ngành Hồ tiêu được thể hiện như sau: 1.1 Đối với nền kinh tế quốc dân - Giúp cho việc sản xuất, kinh doanh, xuất khẩu Hồ tiêu được ổn định. - Đóng góp vào sự tăng trưởng kinh tế. - Tạo điều kiện thúc đẩy phát triển các ngành, các lĩnh vực kinh tế khác (ngành phân bón, thuốc trừ sâu, máy móc.) cùng phát triển. - Góp phần khai thác và phát huy tiềm năng, lợi thế về nông nghiệp cho tăng trưởng khu vực nông nghiệp nói riêng và toàn bộ nền kinh tế nói chung.
- Nâng cao hiệu quả kinh tế cho sản xuất kinh doanh hồ tiêu. - Tạo ổn định công ăn, việc làm cho người lao động nông nghiệp và góp phần xóa đói giảm nghèo một cách bền vững: Khi Hồ tiêu XK ngày càng nhiều, chất lượng cao hơn, giá trị XK tăng thì thu nhập của người hộ nông dân trồng tiêu cũng tăng lên. Lợi ích của người nông dân được chú trọng hơn. Khi thu nhập tăng lên, họ nhận thấy lợi ích từ việc trồng Hồ tiêu.
Từ đó, họ sẽ toàn tâm với công việc của mình, giảm thiểu hiện tượng chuyển ngành nghề, chuyển cây trồng, tạo vùng nguyên liệu đầu vào ổn định hơn. Đồng thời giảm hiện tượng nông dân bỏ đất lên thành thị kiếm sống, như vậy sẽ tránh sự bất ổn của xã hội, mất cân đối cơ cấu dân số. [Nguyễn Đình Long, Nguyễn Tiến Mạnh và các cộng sự, (1999)] - Góp phần cải thiện môi trường: Để phát triển sản xuất hồ tiêu bền vững các doanh nghiệp cùng các hộ nông dân sử dụng công nghệ hiện đại, kết hợp với các biện pháp các biện pháp canh tác, bón phân và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật (thuốc BVTV) đúng qui trình kỹ thuật. sẽ là điều kiện cần thiết, cơ bản để cây hồ tiêu cho năng suất và chất lượng cao.
Từ đó, góp phần làm tăng độ che phủ đất, chống LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 xói mòn đất, tái tạo và duy trì nguồn nước, cải thiện môi trường đất nước, không khí góp phần điều tiết tiểu vùng khí hậu (Trần Văn Chử, 2004, [12]) - Sản xuất hồ tiêu bền vững tạo điều kiện thúc đẩy xuất khẩu hồ tiêu, phục vụ công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước.2 Đối với bản thân các doanh nghiệp, hộ sản xuất hồ tiêu và cộng đồng địa phương trên địa bàn sản xuất hồ tiêu Đối với doanh nghiệp: - Tạo thu nhập ổn định cho các doanh nghiệp sản xuất kinh doanh hồ tiêu - Đem lại lợi ích kinh tế cho các doanh nghiệp từ đó giúp họ tiếp tục duy trì và phát triển doanh nghiệp ngày một lớn về qui mô, lẫn năng lực. - Hoàn thiện và nâng cao khả năng, chiến lược quản lý kinh doanh. Bởi vì, các DN phải tham gia vào thị trường cạnh tranh quốc tế, để đứng vững và phát triển trong cuộc cạnh tranh này buộc các DN phải tự trao dồi thêm nhiều kỹ năng, kiến thức để có được chiến lược sản SX kinh doanh, cơ cấu sản phẩm, hình thức XK cho phù hợp với thị trường. - Tạo cơ hội cho các DN mở rộng quan hệ mua bán với nhiều đối tác nước ngoài từ đó giúp DN có thể nâng cao năng lực chuyên môn của mình, tiếp thu, học hỏi kinh nghiệm quản lý của đối tác.
- Thu hút được nhiều lao động giá rẻ, vừa tăng được qui mô sản xuất vừa giúp cho DN tăng lợi nhuận. Đối với hộ sản xuất: - Giúp hộ nông dân yên tâm, tập trung sản xuất không lo đến tìm kiếm đầu ra. - Cải thiện đời sống, tạo thu nhập ổn định đồng thời sẽ đem lại lợi nhuận cao cho các hộ sản xuất. - Giúp cho các hộ SX có thu nhập ổn định: Giá trị tạo ra từ cây Hồ tiêu là nguồn thu nhập chính của các Hộ SX Hồ tiêu.
Nguồn thu ngoại tệ từ việc XK Hồ tiêu là nguồn thu rất quan trọng đối với các địa phương có diện tích trồng Hồ tiêu lớn. Do đó, phát triển SX, XK Hồ tiêu bền vững có vai trò tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho các đối tượng tham gia vào quá trình này. Đồng thời cũng cho thấy nền kinh tế của địa phương phụ thuộc quá nhiều và ngành SX, XK này và sự phát triển XK Hồ tiêu bền vững cũng ảnh hưởng trực tiếp đến sự PTBV kinh tế - xã hội toàn của vùng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đối với cộng đồng địa phương trên địa bàn SX Hồ tiêu: - Phát triển sản xuất kinh doanh hồ tiêu bền vững sẽ đem lại hiệu quả kinh tế ngày càng cao cho các chủ thể tham gia, để từ đó ổn định và phát triển sản xuất xuất khẩu Hồ Tiêu đóng góp vào sự phát triển của kinh tế địa phương.
- Nâng cao đời sống của cộng đồng người dân sống trên địa bàn SX Hồ tiêu.3 Đặc điểm phát triển sản xuất hồ tiêu bền vững 1.