CHƯƠNG 1 CƠ SƠ LÍ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Sơ lược lịch sử vấn đề nghiên cứu 1. Trên thế giới Tính tự lực, tự lực học tập của con người đã được các nhà giáo dục trên thế giới quan tâm nghiên cứu từ rất lâu. Tư tưởng về tính tự lực của con người, về khả năng tự lực nhận thức của con người đã thu hút các triết gia, các nhà khoa học làm nội dung nghiên cứu như Xô – crát, Khổng Tử, J.Rút – xô,… Nhà giáo dục vĩ đại của Hy Lạp cổ đại Xô – crát (469 – 399 TCN) luôn suy nghĩ tìm tòi về giá trị đích thực của tính tự lực trong cuộc sống của mỗi con người.
Biện pháp phát huy tính tích cực, tính tự lực trong tư duy học sinh trong dạy học xuất phát từ Xô – crát. Ông quan niệm rằng: Trong mỗi con người luôn có chứa đựng những kiến thức tiềm ẩn, trách nhiệm của nhà giáo dục là phải gợi lên những tiềm ẩn đó trong đầu học sinh khi dạy học, để các em tự mình có thể nắm bắt những kiến thức trong cuộc sống. Khổng Tử (551 – 479 TCN) (15) là nhà giáo dục của Trung Quốc cổ đại. Theo ông cần phát huy tính tự lực của học sinh trong dạy học, người thầy phải biết gợi ý, nêu vấn đề để học sinh tự lực tìm tòi suy nghĩ để nắm bắt tri thức.
Trong quá trình học, người học phải biết tư duy. Theo Khổng Tử, dạy một phải biết mười, học phải nỗ lực “kẻ nào không cố công tìm hiểu ta chẳng dạy cho, kẻ nào không bộc lộ tư tưởng của mình ta chẳng khai sáng cho, kẻ nào ta bày một mà chẳng biết hai ta chẳng dạy nữa”. Thế kỷ XVI, ông tổ của ngành sư phạm cận đại J. Cômenxki (1592 – 1670) cho rằng giáo dục tính tự lực cho trẻ mẫu giáo là nhiệm vụ quan trọng.
Giáo dục cho trẻ theo một khuôn khổ nhất định, phát huy cao độ những năng lực bẩm sinh. Thế kỷ XIII, nhà giáo dục học nổi tiếng người Pháp J. Rút xô (1712 - 1778) đã coi giáo dục tự do, giáo dục tự nhiên là vấn đề quan trọng. Giáo dục phải dựa vào đặc điểm con người và phải biết tôn trọng trẻ.
Ông cho rằng nhiệm vụ quan trọng của nhà giáo dục là dạy trẻ phương pháp tự hoạt động, tự khám phá và tìm ra tri thức, chân lý cho chính bản thân mình, tuyệt đối không cung cấp cho trẻ những kiến thức mà trẻ có thể tự tìm hiểu được. Đến những năm 50 của thế kỷ XX, các nhà Tâm lý học, Giáo dục học của Liên xô như P.Côdrachiep … đã đi sâu nghiên cứu về tính tự lực trong công tác giáo dục, họ cho rằng tính tự lực là phẩm chất nhân cách trung tâm được hình thành bởi các quá trình tâm lý, bởi phẩm chất và năng lực con người và thể hiện trong hoạt động thực tiễn, nó vừa là điều kiện và là kết quả của quá trình nhận thức. Các nhà Tâm lí học và Giáo dục học này đã khẳng định rằng, giáo dục tính tự lực là điều kiện và kết quả của quá trình nhận thức. 5 Xét trên góc độ tâm lý (12), tính tự lực là phẩm chất trung tâm của nhân cách.
Nó thể hiện trong các hoạt động khác nhau và tác động đồng bộ lên sự phát triển của con người, chi phối và quyết định sự thành bại của con người trong cuộc sống. Các nhà giáo dục Xô Viết coi tính tự lực là một phẩm chất nhân cách và hoạt động là điều kiện để phát triển tính tự lực. Golant cho rằng tính tự lực của học sinh được thể hiện ở nhiều khía cạnh khác nhau như: tự lực tổ chức kỹ thuật, tự lực trong hoạt động thực tiễn, tự lực trong hoạt động nhận thức. Ngoài ra, các nhà tâm lí học, giáo dục học cũng đã đi sâu nghiên cứu tính tự lực trong những lĩnh vực cụ thể như II.
Makhmutov nghiên cứu tính tự lực nhận thức, E. Golant nghiên cứu tính tự lực tổ chức kỹ thuật, M. Ponomarep nghiên cứu tính tự lực sáng tạo, N. Matvepna nghiên cứu tính tự lực học tập, N.
Kykharop nghiên cứu tính tự lực trí tuệ… Để phát huy tính tự lực cho con người trong các lĩnh vực khoa học cơ bản, các nhà giáo dục học đã tiến hành những nghiên cứu sâu trong quá trình giảng dạy các môn khoa học trong các nhà trường, đề ra các con đường, biện pháp hữu hiệu giáo dục tính tự lực cho trẻ. Hiện nay các nhà giáo dục Nga luôn coi tính tự lực cho trẻ là nhiệm vụ trọng tâm trong giáo dục nhân cách. Ở Việt Nam Việc phát huy tính tự lực của con người trong hoạt động nhận thức, hoạt động học tập cũng đã được đề cập đến trong các công trình nghiên cứu ở nước ta như các công trình của GS-TS Nguyễn Cảnh Toàn, GS-TS Nguyễn Ngọc Bảo, các tác giả Nguyễn Thanh Huyền, Mai Hồng Liên,… Phát huy tính tự lực học tập có ý nghĩa rất quan trọng trong việc hình thành nhân cách con người Việt Nam trong thời đại mới. GS-TS Nguyễn Cảnh Toàn là người đi tiên phong trong việc xây dựng và phát triển lý luận về vấn đề tự học và phổ biến công tác tự học ở nước ta trong nhiều năm qua.
Theo ông, thực chất của quá trình dạy – tự học là phát huy tính tự lực học tập của người học. PGS-TS Nguyễn Ngọc Bảo (1) quan tâm rất nhiều đến phát huy tính tự lực nhận thức, ông đã phát triển lý thuyết về tính tự lực, khái quát chúng ở nhiều góc độ khác nhau. Ông là người có công trong việc đưa vấn đề phát huy tính tự lực vào thực tiễn cải cách giáo dục ở Việt Nam, góp phần thúc đẩy tiến tình đổi mới nội dung và phương pháp tự học theo hướng hoạt động hóa, tích cực hóa người học. Ông cho rằng tính tự lực nhận thức là một trong những phẩm chất quan trọng của nhân cách, là hạt nhân của tính tự lực, bản chất của nó là sự sẵn sàng tâm lí cho sự tự học, và nó là điều kiện đảm bảo cho sự thành công trong học tập và trong cuộc sống của mỗi người.
6 Các tác giả Mai Hồng Liên, Nguyễn Thanh Huyền, Ngô Đình Qua… đã nghiên cứu về giáo dục tính tự lực cho trẻ lứa tuổi mầm non và phổ thông. Họ cho rằng tính tự lực là một phẩm chất nhân cách quan trọng của con người, được hình thành từ lứa tuổi mầm non thông qua hoạt động của trẻ. Tác giả Nguyễn Thanh Huyền (12) nghiên cứu về các biện pháp giáo dục tính tự lực cho trẻ mẫu giáo 5 -6 tuổi thông qua chế độ sinh hoạt trong trường mầm non. Tác giả Ngô Đình Qua (21) nghiên cứu một số biện pháp phát huy tính tự lực nhận thức của học sinh trung học phổ thông ở thành phố Hồ Chí Minh.
Tác giả Mai Hồng Liên (17) đã nghiên cứu một số biện pháp giáo dục tính tự lực cho trẻ 24 – 36 tháng thông qua hoạt động tự phục vụ, tác giả coi tính tự lập có nét tương đồng với tính tự lực. Các công trình nghiên cứu về tính tự lực, tính tự lực học tập của các tác giả đã khái quát những vấn đề lý thuyết, thực tiễn, đề ra các biện pháp hữu hiệu nhằm phát huy tính tự lực cho nhiều lứa tuổi học sinh, sinh viên. Như vậy, các nhà giáo dục rất chú trọng và quan tâm đến việc giúp cho người học sinh tích cực và tự lập trong hoạt động học tập. Và vấn đề này có thể thực hiện ngay trong việc dạy học.
Qúa trình học tập trong nhà trường mang tính chất hai phía: Thầy dạy, trò học. Vì vậy, “hiệu quả dạy học không chỉ phụ thuộc vào kỹ năng trình bày tài liệu một cách vừa sức và dễ hiểu của giáo viên mà còn phụ thuộc vào mức độ sẵn sàng tiếp thu và lĩnh hội tài liệu của học sinh” (21). Về phía người học, sự sẵn sàng học tập lại gồm hai yếu tố liên quan tương hỗ mật thiết lẫn nhau: Kỹ năng lĩnh hội tốt kiến thức và lòng ham muốn học tập. Về khả năng nhận thức và mức độ tích cực trong học tập, ta có thể gặp những loại học sinh khác nhau.
Một số học sinh rõ ràng có tính tích cực cao trong học tập nhưng lại không có đủ kỹ năng học tập. Không ít trẻ em tích cực và toàn tâm học thuộc tài liệu nhưng lại chỉ dựa vào trí nhớ máy móc. Họ có thể lặp lại thành thạo những tri thức lĩnh hội được bằng cách đó, gây ra một ấn tượng về hoạt tính cao của trí tuệ nhưng lại tỏ ra bất lực khi phải suy luận, vận dụng kiến thức, tự lực tìm hiểu tài liệu mới. Những học sinh khác, đôi khi có nếp suy tưởng khá sinh động, nhiều khi có cả những biểu hiện bên ngoài rất tích cực nhưng lại hoàn toàn không ở tư thế sẵn sàng, thậm chí còn ở tư thế chống đối lại việc học tập.
Tuy họ có khả năng đi sâu vào vấn đề nhưng lại không say mê lao động học tập tích cực, không muốn học. Tuy vậy, ta cũng gặp nhiều trường hợp nhiều bạn trẻ vì ham muốn hiểu biết thế giới xung quanh mà đã vượt qua bất kỳ trở lực nào trên con đường tìm hiểu ấy. Với lao động tự lực của mình, không thầy giúp đỡ, đôi khi còn phải gánh vác nhiều nhiệm vụ năng nề trong cuộc sống nhưng họ vẫn tiếp thu được sâu sắc những cơ sở khoa học, đã đạt được những kết quả khả quan trong các kỳ thi dành cho người tự học. Đó không 7 phải hoàn toàn là những người tài ba xuất chúng mà chỉ là những người bình thường nhất về trí lực.
Họ chỉ khác người về lòng khao khát hiểu biết, ý thức tự giác tiếp thu tri thức, nghị lực và kỹ năng làm việc độc lập. Rõ ràng hiệu quả lao động học tập của học sinh phụ thuộc vào đức tính ấy. Việc nghiên cứu các giải pháp phát huy cho học sinh, sinh viên tính tự lực học tập có ý nghĩa rất quan trọng trong việc đào tạo những con người cần thiết cho thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Tóm lại, phát huy tính tự lực học tập là nhiệm vụ quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhân cách con người hiện đại.
Đây là đề tài được nhiều nhà khoa học giáo dục trên thế giới nghiên cứu, xây dựng lý luận và thực tiễn thành nội dung giáo dục quan trọng và phổ biến rộng rãi.