Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý thu ngân sách nhà nước; - Chương 2. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu; - Chương 3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận.
4 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA QUẢN LÝ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1. Cơ sở lý luận của quản lý thu ngân sách nhà nƣớc 1. Ngân sách nhà nước 1. Khái niệm ngân sách nhà nước NSNN ra đời cùng với sự xuất hiện của Nhà nước và sự phát triển của các mối quan hệ hàng hóa, tiền tệ.
Nhà nước ra đời đã ban hành các luật thuế để lấy tiền chi tiêu. Song, cho tới chế độ phong kiến, việc thu chi của nhà nước rất tùy tiện, chủ yếu là theo quyết định của Nhà vua. Do đó, mọi khoản thu - chi không có kế hoạch trước, không có niên độ, cũng không có sự tính toán phân loại và không có luật lệ điều chỉnh. Chỉ đến khi chủ nghĩa tư bản ra đời, giai cấp tư sản đấu tranh đ i Nhà nước phải hỗ trợ tài chính cho lĩnh vực kinh tế, đ i thiết lập trình tự lập kế hoạch chi tiêu và cơ chế kiểm tra, giám sát đối với việc chi tiêu của nhà nước thì các nhân tố của NSNN mới được quy tụ đầy đủ và NSNN mới được hình thành với các đặc trưng của nó, đó là tính kế hoạch dự toán tính cân đối thu chi và tính niên độ.
Như vậy, có thể nói, sự tồn tại của Nhà nước và sự phát triển của kinh tế hàng hóa, tiền tệ quyết định sự tồn tại của NSNN. Ngày nay thuật ngữ NSNN được dùng phổ biến trong đời sống kinh tế - xã hội ở mọi quốc gia. Theo thuật ngữ Tài chính - Tín dụng, thuật ngữ Ngân sách bắt nguồn từ tiếng nước ngoài có nghĩa là “cái túi”. Tuy nhiên, trong đời sống kinh tế, thuật ngữ này đã thóat ly ý nghĩa ban đầu và nội dung hoàn toàn khác.
Theo đó, Ngân sách được hiểu là dự toán và thực hiện mọi khoản thu nhập tiền thu vào và chi tiêu tiền chi ra của bất kỳ một cơ quan, xí nghiệp, tổ chức, gia đình hoặc cá nhân, trong một khoảng thời gian nhất định, thường là một năm. 5 Luật NSNN năm 2015 đã đưa ra định nghĩa về NSNN như sau: Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước [8]. Như vậy, NSNN chính là tất cả các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan có thẩm quyền quyết định (Ở Việt Nam là Quốc Hội), các khoản thu, chi đó được thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định (thường là 01 năm) và để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Bản chất của NSNN là các mối quan hệ lợi ích kinh tế giữa nhà nước và các chủ thể khác ở trong và ngoài nước gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ ngân sách.
Đặc điểm của ngân sách nhà nước NSNN có các đặc điểm sau đây: - Thứ nhất việc tạo lập và sử dụng quỹ NSNN luôn gắn với quyền lực của nhà nước và việc thực hiện các chức năng của nhà nước. Sự ra đời, tồn tại và phát triển của nhà nước là điều kiện xuất hiện, tồn tại của NSNN. Ngược lại, NSNN là tiền đề vật chất không thể thiếu để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước; - Thứ hai hoạt động thu chi NSNN được thực hiện trên cơ sở những luật lệ do nhà nước quy định. Nhà nước thống nhất quản lý và sử dụng NSNN cho nhu cầu chung của cả nước; - Thứ ba, NSNN luôn gắn chặt với sở hữu nhà nước, luôn chứa đựng lợi ích chung, lợi ích công cộng.
Hoạt động thu chi NSNN là sự thể hiện các mặt hoạt động kinh tế - xã hội của nhà nước, là việc xử lý các quan hệ lợi ích trong xã hội khi nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia. Lợi ích của nhà nước (đại diện cho lợi ích chung của quốc gia) thể hiện cả 6 trong phân phối thu nhập của doanh nghiệp, của dân cư, phân phối GDP, GNP và cả trong phân bổ các nguồn lực tài chính cho các mục tiêu kinh tế - xã hội, an ninh - quốc phòng của quốc gia [23]. Vai trò của ngân sách nhà nước Sự tồn tại và phát triển không ngừng của định chế ngân sách nhà nước cho tới ngày nay đã chứng tỏ vai trò không thể thiếu của NSNN trong đời sống xã hội và thế giới đương đại. Vai trò ảnh hưởng của ngân sách nhà nước bao trùm lên rất nhiều lĩnh vực, trong đó đáng kể nhất là sự ảnh hưởng của ngân sách nhà nước tới khu vực công và khu vực tư nhân.
Trước hết, đối với khu vực công, ngân sách nhà nước là công cụ để Nhà nước thực hiện việc điều tiết các hoạt động kinh tế xã hội. Hoạt động điều tiết này được thực hiện thông qua việc huy động các nguồn tài nguyên như thuế, phí, lệ phí hay các khoản vay nợ của Nhà nước từ trái phiếu hoặc vay nợ nước ngoài để tài trợ cho các nhu cầu chi tiêu thiết yếu của nhà nước về kinh tế, chính trị, văn hóa xã hội, quốc phòng, an ninh và hoạt động của bộ máy nhà nước. Khi đó, ngân sách nhà nước là công cụ không gì thay thế được để Chính phủ thực hiện thành công các chính sách của mình. Trong tương lai NSNN vẫn sẽ đóng vai tr là công cụ, phương tiện hiệu quả, không gì thay thế được để thực thi các chương trình hoạt động của Chỉnh phủ.
Bên cạnh đó giữa khu vực công và khu vực tư luôn có mối quan hệ ảnh hưởng lẫn nhau, bổ trợ cho nhau nên việc vận hành hệ thống ngân sách của Chính phú tất yếu sẽ tác động mạnh mẽ tới khu vực tư nhân mà ở đó các cá nhân, hộ gia đình hay các doanh nghiệp là những chủ thể bị điều tiết thu nhập. Thông qua công cụ ngân sách, Chính phủ điều tiết một phần thu nhập của một nhóm người này để san sẽ cho một nhóm người khác, góp phần đem lại sự công bằng tương đối về thu nhập giữa các giai tầng xã hội, đồng thời xây dựng hệ thống đường sá, cầu cống, công trình phúc lợi công cộng, hệ thống 7 quốc phòng, an ninh mà khu vực tư nhân không thể cung cấp hoặc không muốn cung cấp. Nói cách khác, ngân sách nhà nước như một cái “máy lọc” mà qua đó các nguồn tài nguyên như (lợi tức quốc gia) sẽ được phân phối (thông qua chính sách thu ngân sách) và phân phối lại (thông qua chính sách chi tiêu của Chính phủ) theo một kế hoạch chi tiết, cụ thể và rất hoàn hảo. Với các vai trò là công cụ tài chính quan trọng nhất để cung ứng nguồn tài chính cho hoạt động của bộ máy nhà nước; là công cụ thúc đẩy sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đảm bảo cho nền kinh tế tăng trưởng ổn định và bền vững; và là công cụ để điều tiết thị trường, bình ổn giá cả thị trường rất mạnh mẽ cho ta thấy ngân sách nhà nước giữ một vị trí rất quan trọng trong toàn bộ hoạt động kinh tế - xã hội, an ninh quốc ph ng và đối ngoại của đất nước [24].
Thu ngân sách nhà nước 1. Khái niệm thu ngân sách nhà nước NSNN có hai nội dung hoạt động cơ bản là thu và chi, trong đó thu NSNN là quá trình nhà nước sử dụng các quyền lực của mình để tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia hình thành quỹ NSNN nhằm thoả mãn các nhu cầu của nhà nước. Nếu xét về hình thức, thu NSNN là một quá trình gồm nhiều hành vi, hành động của nhà nước và có thể khái quát chúng thành ba nhóm, đó là: Nhà nước đề ra các chủ trương, phương hướng, mục tiêu. về thu NSNN cho một khoảng thời gian hay một chu kỳ nào đó; nhà nước ban hành các chính sách, chế độ về thu NSNN: Ban hành các Luật, Pháp lệnh, Nghị định.
về thu thuế, phí, lệ phí.; nhà nước tổ chức các cơ chế để thực hiện việc thu nộp các khoản thu cụ thể cho NSNN. Xét về nội dung, thu NSNN là quá trình nhà nước sử dụng các quyền lực vốn có của mình để động viên, phân phối một bộ phận của cải của xã hội dưới dạng tiền tệ về tay nhà nước nhằm hình thành nên quỹ NSNN. 8 Tóm lại, thu NSNN thực chất là sự phân chia nguồn tài chính quốc gia giữa nhà nước với các chủ thể trong xã hội dựa trên quyền lực của nhà nước nhằm giải quyết hài Hòa các mặt lợi ích kinh tế. Sự phân chia đó là tất yếu khách quan xuất phát từ yêu cầu tồn tại và phát triển của bộ máy Nhà nước, cũng như đáp ứng nhu cầu nguồn lực để thực hiện các chức năng nhiệm vụ của mình [23].
Đặc điểm thu ngân sách nhà nước Thứ nhất, thu NSNN phản ánh các mối quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình phân chia các nguồn tài chính quốc gia giữa nhà nước với các chủ thể trong xã hội, được xác lập trên cơ sở luật định, gắn liền với quyền lực của Nhà nước. Thứ hai, thu NSNN có phạm vi rộng, liên quan đến hầu hết các đối tượng trong xã hội. Thực chất của thu NSNN là lấy về cho nhà nước một phần thu nhập của các tổ chức và cá nhân trong xã hội. Do đó, các tổ chức, cá nhân.
có thu nhập đều là đối tượng của hoạt động thu NSNN. Thứ ba, thu NSNN được thực hiện với nhiều phương thức khác nhau, nhưng trong đó chủ yếu là những khoản tiền Nhà nước huy động vào ngân sách mà không bị ràng buộc bởi trách nhiệm hoàn trả trực tiếp cho đối tượng nộp. Thứ tư thu NSNN gắn chặt với thực trạng kinh tế và sự vận động của các phạm trù giá trị như giá cả, lãi suất, thu nhập. Sự vận động của các phạm trù đó vừa tác động đến sự tăng giảm mức thu, vừa đặt ra yêu cầu nâng cao tác dụng điều tiết của các công cụ thu NSNN [11].
Vai trò của thu ngân sách nhà nước Thứ nhất thu NSNN để đảm bảo nhu cầu chi tiêu của Nhà nước. Dưới bất kỳ chế độ nào, nhà nước muốn thực thi các chức năng, nhiệm vụ của mình, tất yếu phải có nguồn tài chính để đảm bảo cho hoạt động của 9 nhà nước trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội.
