CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ CHI NGÂN SÁCH XÃ VÀ QUẢN LÝ CHI NGÂN SÁCH XÃ.1 Những vấn đề cơ bản về chi ngân sách xã 1.1 Quá trình hình thành và phát triển của ngân sách xã Ở nước ta, làng xã cổ truyền đã xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử. Để đảm bảo cho hoạt động của bộ máy quản lý làng xã và một số nhu cầu cụ thể khác thì xuất hiện "quỹ làng", "chi tiêu của làng", "phụ thu tạm bổ". Đó cũng chính là tiền thân của ngân sách xã (NSX). Dưới chế độ phong kiến và đế quốc, chính quyền cấp xã cũng có ngân sách.
Nguồn thu của NSX lúc đó chủ yếu dựa vào hoa lợi, công điền, công thổ. Một phần lấy từ phụ thu lạm bổ trong các thứ thuế do phong kiến, đế quốc đạt ra và các khoản đóng góp của nhân dân theo hương ước của xã. Việc chi tiêu ngân sách chủ yếu là chi tạp dịch, lễ bái, chi phí cho các việc khác của xã và trả thù lao cho các chức sắc trong làng xã. Tuy mỗi thời kỳ có những tên gọi khác nhau như ngân sách xã, quỹ xã.
nhưng về chức năng là đảm bảo điều kiện vật chất cho xã để thực hiện ba nhiệm vụ: Giữ vững an ninh làng xã. Quản lý hộ khẩu, quản lý ruộng đất để phục vụ cho việc thu tô, thu thuế, tạp dịch và điều binh lính. Phục vụ các lợi ích công cộng như đê điều, đường xá, cầu cống và một số khoản cứu tế xã hội. Từ sau Cách mạng tháng Tám thành công, cùng với việc thiết lập và tổ chức ngày càng hoàn chỉnh hệ thống chính quyền cấp xã, ngân sách xã đã 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com từng bước được đổi mới và hoàn thiện.
Nhưng do điều kiện chiến tranh và sự yếu kém, lạc hậu của nền kinh tế, ngân sách xã đã có những thời điểm hoạt động không hiệu quả, chưa thể hiện được là một nguồn lực để đảm bảo cho hoạt động của chính quyển cấp xã. Mọi hoạt động chi tiêu nguồn kinh phí đều thông qua các hợp tác xã nông nghiệp. Hợp tác xã nông nghiệp trong điều kiện đã khó khăn lại phải gánh thêm nhiệm vụ ngân sách nên lại càng khó khăn thêm. Mặt khác do cơ chế quản lý , phân cấp ngân sách xã không rõ nên không động viên được nguồn thu bổ sung cho ngân sách xã, hoạt động ngân sách xã còn rời rạc và chưa có sự thống nhất trong toàn quốc.
Trước tình hình đó, ngày 8/4/1972 điều lệ về quản lý ngân sách xã đã ra đời, từ đó ngân sách xã mới thực sự được quản lý thống nhất và từng bước hoàn chỉnh. Điều lệ ngân sách xã đã xác định rõ vai trò quan trọng của ngân sách xã đối với việc tổ chức hoạt động của chính quyền cơ sở. Sự phân cấp quản lý thu, chi đã tạo điều kiện cho các vươn lên thể hiện vị trí, vai trò quan trọng của mình trong việc huy động nhân tài, vật lực phát triển ngân sách xã, ổn định đời sống, góp phần vào sự nghiệp giải phóng Miền Nam và đưa Miền Bắc tiến lên xây dựng CNXH. Để ngân sách xã ngày càng phát triển, phù hợp với xu thế phát triển của kinh tế đất nước, ngày 19/11/1983 Hội đồng Bộ trưởng đã ra nghị quyết số 138/HĐBT để khẳng định thêm vai trò, vị trí của ngân sách xã và xác định rõ ngân sách xã là một cấp ngân sách chưa hoàn chỉnh trong hệ thống NSNN bốn cấp.
Đó là điểm mới để ngân sách xã thực hiện được quản lý thống nhất trong hệ thống NSNN. Bước sang thời kỳ đổi mới đất nước, trước yêu cầu phải tổ chức lại hệ thống tài chính để phù hợp với đòi hỏi của sự phát triển kinh tế xã hội, đặc biệt là yêu cầu ngày càng cao trong việc củng cố và nâng cao hoạt động của chính quyền cơ sở, tạo điều kiện cho ngân sách xã ngày càng phát triển. Ngày 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 16/12/2002 Quốc hội 11 đã ban hành Luật NSNN. Theo quy định của Luật NSNN thì ngân sách xã là cấp ngân sách hoàn chỉnh trong hệ thống NSNN ta hiện nay.
Đó chính là sự khẳng định vai trò, vị trí ngày càng quan trọng của ngân sách xã đối với sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước trong điều kiện chúng ta đang thực hiện đường lối đổi mới đất nước xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.2 Khái niệm, vị trí, vai trò chi ngân sách xã Khái niệm chi ngân sách xã Chi ngân sách xã là quá trình phân phối và sử dụng nguồn vốn đã tập trung qua thu ngân sách xã nhằm đáp ứng cho các nhu cầu chi tiêu gắn liền với thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền xã. Bản chất của chi NSNN nói chung, chi ngân sách xã nói riêng là hệ thống những mối quan hệ kinh tế Nhà nước và xã hội trong quá trình nhà nước sử dụng các nguồn tài chính nhằm đảm bảo yêu cầu thực hiện các chức năng của Nhà nước. Các quan hệ kinh tế này bao gồm: Quan hệ kinh tế giữa chính quyền cấp xã và các tổ chức sản xuất, kinh doanh trên địa bàn xã. Quan hệ giữa ngân sách xã với các tổ chức tài chính trung gian với quỹ tín dụng nhân dân.
Quan hệ kinh tế giữa ngân sách xã và các tổ chức xã hội cấp xã. - Quan hệ kinh tế giữa ngân sách xã và các hộ gia đình. Vai trò, vị trí của chi ngân sách xã Theo quy định của Luật NSNN 2002 ngân sách xã là một bộ phận của NSNN, là ngân sách của chính quyền cấp cơ sở do Uỷ Ban Nhân Dân (UBND) xã, phường, thị trấn (Gọi chung là xã) xây dựng, tổ chức quản lý và thực hiện dưới sự giám sát của Hội Đồng Nhân Dân (HĐND) xã. Ngân sách 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xã được xây dựng từ các nguồn thu, được phân cấp và các nội dung chi để thực hiện các công việc thuộc chức năng, nhiệm vụ của chính quyền cấp xã.
Như vậy, vị trí của ngân sách xã là cấp ngân sách thứ tư trong hệ thống NSNN, là công cụ tài chính quan trọng để chính quyền cấp xã thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình. Có thể nói quản lý nhà nước ở Trung ương là quản lý trên mọi mặt, mọi lĩnh vực trên phạm vi cả nước, trên tầm vĩ mô và quản lý nhà nước của chính quyền địa phương là quản lý theo chức năng, nhiệm vụ được quy định và phân giao theo lãnh thổ. Trong bối cảnh hiện nay, sự thay đổi cơ chế quản lý nền kinh tế từ tập trung quan liêu bao cấp sang cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước đã tạo nên một sự thay đổi cơ bản vai trò của ngân sách nhà nước do đó vai trò của ngân sách xã cũng có sự thay đổi theo. Với tư cách là một bộ phận của NSNN, vai trò của chi ngân sách xã được thể hiện ở các nội dung sau: Thứ nhất: Ngân sách xã là bộ phận cấu thành của hệ thống NSNN, là cơ sở kinh tế của chính quyền cấp xã.
Ngân sách xã là công cụ huy động các nguồn lực tài chính để đảm bảo cho nhu cầu chi tiêu của chính quyền xã. Vai trò của ngân sách xã được xác định trên bản chất kinh tế của Nhà nước. Mọi hoạt động quản lý Nhà nước về kinh tế, chính trị, xã hội, an ninh - quốc phòng. của xã luôn luôn đòi hỏi phải có nguồn tài chính trang trải, chi tiêu cho những mục đích đã được xác định.
Đó chính là nguồn tài chính để đảm bảo cho các hoạt động sự nghiệp giáo dục, y tế, văn hoá - xã hội, an ninh - quốc phòng và là nguồn lực quan trọng để xây dựng cơ sở hạ tầng nông nghiệp, nông thôn theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Ngân sách xã sẽ giúp cho chính quyền cấp xã thực hiện chức năng nhiệm vụ đạt kết quả cao nhất trong tất cả các lĩnh vực quản lý trên địa bàn xã. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ hai: Ngân sách xã – công cụ đặc biệt quan trọng để chính quyền xã thực hiện quản lý toàn diện các hoạt động kinh tế, xã hội ở địa phương. Khi nền kinh tế thị trường phát triển ngày càng mạnh mẽ thì vai trò của NSNN đối với quá trình phát triển kinh tế, xã hội của địa phương cũng có sự thay đổi.
Hiện nay NSNN đã trở thành công cụ tài chính quan trọng giúp nhà nước thực hiện quản lý điều tiết vĩ mô nền kinh tế. NSX cũng ngày càng trở thành công cụ tài chính quan trọng đối với mỗi địa phương. Thông qua các hoạt động chi NS X, chính quyền địa phương có thể trực tiếp hoặc gián tiếp theo dõi quản lý toàn diện các hoạt động kinh tế, xã hội tại địa phương. Cụ thể như sau: Chúng ta có thể khẳng định rằng: xã là đơn vị hành chính cơ sở ở địa phương.
HĐND xã là cơ quan quyền lực cao nhất xã, chịu trách nhiệm các quyết định quan trọng có ảnh hưởng đến hoạt động của xã. Chính quyền xã trực tiếp liên hệ với dân một cách trực tiếp để giải quyết những mối quan hệ cơ bản về lợi ích giữa nhà nước và nhân dân. Để làm tốt các nhiệm vụ đó phải nhờ vào nguồn NSX. Nhiệm vụ chi của NSX gắn trực tiếp với các nhiệm vụ của bộ máy chính quyền và liên quan trực tiếp tới lợi ích của dân chúng.
Cũng có một số khoản chi chỉ NSX mới đảm bảo chi kịp thời và đúng đối tượng (chi cứu tế, chi thực hiện chăm sóc sức khỏe, chi duy tu, bảo dưỡng các công trình công cộng…). Thông qua hoạt động chi NS X mà các hoạt động kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội tại địa phương được duy trì và phát triển ổn định: hoạt động của Đảng, các tổ chức đoàn thể, việc thực hiện các chính sách xã hội, xây dựng hệ thống truyền thanh, truyền hình nhằm nâng cao trình độ 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com văn hoá, tầm hiểu biết cho người dân và tăng cường nhận thức về chủ trương, đường lối của Đảng… Như vậy rõ ràng ngoài tác dụng giúp quá trình quản lý tốt về mặt hành chính ở địa phương, NSX cũng đã phần nào đóng góp vào việc ổn định phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội tại địa phương. Trong tình hình hiện nay, công tác quản lý chi NSX ngày càng được coi trọng để có thể phát huy tốt nhất vai trò của nó.