CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu về quản lý chất thải rắn sinh hoạt 1. Các khái niệm có liên quan đến đề tài a) Một số khái niệm quản lý môi trường - Quản lý môi trường là tổng hợp các biện pháp, luật pháp, chính sách, kinh tế, xã hội thích hợp nhằm bảo vệ môi trường sống và phát triển bền vững kinh tế - xã hội quốc gia [5]. - Quản lý môi trường là sự tác động liên tục, có tổ chức và hướng đích của chủ thể quản lý môi trường lên cá nhân hoặc cộng đồng người tiến hành các hoạt động phát triển trong hệ thống môi trường và khách thể quản lý môi trường, sử dụng một cách tốt nhất mọi tiềm năng và cơ hội, nhằm đạt được mục tiêu quản lý môi trường đã đề ra và phù hợp với pháp luật và thông lệ hiện hành [30].
Như vậy theo các khái niệm nêu trên thực chất quản lý môi trường là quản lý các hoạt động phát triển, thường xuyên diễn ra trong hệ thống môi trường và có tác động tích cực hoặc tiêu cực đến trạng thái ổn định của nó. Tuy nhiên các hoạt động phát triển do con người thực hiện. Vì vậy quản lý môi trường là quản lý các hành vi của các cá nhân, tập thể con người trong hoạt động sản xuất, sinh hoạt. là điều tiết các lợi ích hài hòa trên nguyên tắc ưu tiên lợi ích quốc gia và toàn xã hội.
b) Khái niệm CTR, CTR sinh hoạt. * Tại khoản 12 Điều 3 theo Luật BVMT Việt Nam (năm 2014) định nghĩa về chất thải: Chất thải là vật chất ở thể rắn, lỏng và khí được thải ra từ hoạt động sản xuất, kinh doanh dịch vụ, sinh hoạt hoặc hoạt động khác. * Tại Khoản 1 và Khoản 3 Điều 3 của Nghị định số 38/2015/NĐ-CP ngày 24 tháng 4 năm 2015 của Chính phủ quy định: - CTR là chất thải ở thể rắn hoặc sệt (còn gọi là bùn thải) được thải ra từ sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc các hoạt động khác. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Nghị định này cũng quy định CTR sinh hoạt (còn gọi là rác sinh hoạt) là CTR phát sinh trong sinh hoạt thường ngày của con người [6].
c) Khái niệm quản lý CTR và quản lý CTR sinh hoạt. * Tại Khoản 15 Điều 3 của Luật BVMT 2014 thì: “Quản lý CTR là quá trình phòng ngừa, giảm thiểu, giám sát, phân loại, thu gom, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế và xử lý chất thải”. * Tại Khoản 1 Điều 85 của Luật BVMT 2014, yêu cầu về quản lý CTR như sau: “CTR phải được quản lý trong toàn bộ quá trình phát sinh, giảm thiểu, phân loại, thu gom, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế và tiêu hủy” [15]. * Nghị định số 38/2015/NĐ-CP ngày 24 tháng 4 năm 2015 của Chính phủ quy định: - Quản lý CTR là bao gồm các hoạt động quy hoạch quản lý, đầu tư xây dựng cơ sở quản lý CTR, các hoạt động phân loại, thu gom, lưu giữ, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế và xử lý CTR nhằm ngăn ngừa, giảm thiểu những tác động có hại đối với môi trường và sức khỏe con người.
Đây là sự kết hợp kiểm soát nguồn thải, phát sinh, giảm thiểu, thu gom, lưu giữ, phân loại, trung chuyển, vận chuyển, xử lý, tái chế, tiêu hủy và thải bỏ CTR theo phương thức tốt nhất nhằm đảm bảo không ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng, thỏa mãn các yếu tố về kinh tế, kỹ thuật, bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, giữ gìn cảnh quan đô thị và hạn chế tất cả các vấn đề môi trường liên quan - Quản lý CTR bao gồm tất cả các vấn đề về pháp luật, hành chính, tài chính, kinh tế xã hội, y tế, quy hoạch xây dựng và khoa học kỹ thuật, công nghệ để giải quyết tất cả các vấn đề liên quan đến CTR. - Hoạt động quản lý CTR: gồm các hoạt động quy hoạch quản lý, đầu tư xây dựng cơ sở quản lý CTR, các hoạt động phân loại, thu gom, lưu giữ, vận chuyển, tái sử dụng và tái chế, xử lý CTR nhằm mục đích là sử dụng tối đa vật liệu, tiết kiệm tài nguyên và năng lượng, tái chế và sử dụng tối đa chất thải hữu cơ, giảm thiểu CTR [15]. Thu gom CTR là hoạt động tập hợp, phân loại, đóng gói và lưu giữ tạm thời CTR tại nhiều điểm thu gom tới địa điểm hoặc cơ sở được cơ quan nhà nước có thẩm quyền chấp thuận trước khi vận chuyển đến cơ sở xử lý. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vận chuyển CTR là quá trình chuyên chở CTR từ nơi phát sinh, thu gom, lưu giữ, trung chuyển đến nơi xử lý, tái chế, tái sử dụng hoặc BCL cuối cùng.
- Xử lý CTR là quá trình sử dụng các giải pháp công nghệ, kỹ thuật làm giảm, loại bỏ, tiêu hủy các thành phần có hại hoặc không có ích trong CTR, thu hồi, tái chế, tái sử dụng lại các thành phần có ích trong CTR. - Chôn lấp CTR hợp vệ sinh là hoạt động chôn lấp phù hợp với các yêu cầu của tiêu chuẩn kỹ thuật về bãi chôn lấp CTR hợp vệ sinh. Lưu giữ CTR là việc lưu giữ CTR trong một khoảng thời gian nhất định ở nơi được cơ quan nhà nước có thẩm quyền chấp thuận trước khi vận chuyển đến cơ sở xử lý. - Quy hoạch quản lý CTR là công tác điều tra, khảo sát, dự báo nguồn và tổng lượng phát thải các loại CTR thông thường và nguy hại; xác định vị trí, quy mô các điểm thu gom, trạm trung chuyển, tuyến vận chuyển và các cơ sở xử lý CTR trên cơ sở đề xuất công nghệ xử lý thích hợp; xác định phương thức thu gom, trung chuyển, vận chuyển và xử lý CTR; xây dựng kế hoạch và nguồn lực nhằm thu gom và xử lý triệt để CTR.
Quy hoạch quản lý CTR bao gồm quy hoạch vùng liên tỉnh, quy hoạch vùng tỉnh. Quy hoạch vùng liên tỉnh chỉ xét đến các đô thị, khu công nghiệp, khu kinh tế, khu du lịch, khu lịch sử văn hóa có ý nghĩa liên vùng, là động lực phát triển vùng. Quy hoạch quản lý CTR thường được lập cho giai đoạn 10, 20 năm hoặc dài hơn [6]. VẬT LIỆU THÔ CHẤT THẢI SẢN XUẤT CHẤT THẢI TÁI CHẾ VÀ TÁI SẢN XUẤT THỨ SINH CẤP NGƯỜI TIÊU DÙNG THẢI BỎ Chất thải Nguyên liệu thô, sản phẩm và vật liệu tái sinhnguyên liệu và sự phát sinh chất thải Hình 1.
Sơ đồ dòng 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các yêu cầu cơ bản của hệ thống quản lý CTR bao gồm: thu gom, vận chuyển hết CTR; hiệu quả kinh tế (thu gom, xử lý tốt nhất với chi phí thấp nhất) áp dụng công nghệ, thiết bị tiên tiến; bảo đảm tốt nhất sức khỏe cộng đồng; bảo đảm mỹ quan Sự lựa chọn kết hợp giữa kỹ thuật, công nghệ phù hợp để đạt được mục tiêu quản lý CTR. Nguyên tắc chung của hệ thống quản lý tổng hợp CTR là ưu tiên các biện pháp giảm thiểu CTR tại nguồn rồi mới đến các biện pháp khác. Việc ưu tiên giảm thiểu CTR tại nguồn, giá trị tiết kiệm tăng lên trên từng tấn chất thải được giảm thiểu thông qua việc giảm chi phí vận chuyển, giảm chi phí và giảm tác động xấu đến môi trường. CTR phát sinh Phân loại, lưu trữ, xử lý (tái sử dụng, tái chế) CTR tại nguồn Thu gom tập trung Trung chuyển và Phân loại, xử lý và vận chuyển tái chế CTR Thải bỏ Hình 1.
Sơ đồ mối quan hệ giữa các thành phần trong hệ thống quản lý CTR 1. Các chủ trương, chính sách liên quan đến công tác quản lý CTR sinh hoạt ở Việt Nam. Để quản lý CTR nói chung và CTR sinh hoạt nói riêng, Quốc hội, Chính phủ Việt Nam đã ban hành nhiều văn bản pháp luật. Trong đó, việc quản lý CTR được quy định tại các luật, nghị định, nghị quyết, quyết định, thông tư và các chỉ thị sau: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Luật BVMT Số: 55/2014/QH13 ngày 23/6/2014 có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2015 có những quy định về việc quản lý chất thải như: phân loại, thu gom, vận chuyển CTR sinh hoạt; quy hoạch về thu gom, tiêu huỷ, chôn lấp CTR thông thường và trách nhiệm của UBND các cấp trong quản lý chất thải.
- Nghị định số 19/2015/NĐ-CP ngày 14/02/2015 của Chính Phủ Quy định chi tiết một số điệu của luật bảo vệ môi trường; - Nghị định số 38/2015/NĐ-CP ngày 24/4/2015 về quản lý chất thải và phế liệu. Nghị định này có những quy định về quản lý chất thải nguy hại, CTR sinh hoạt, CTR công nghiệp thông thường, sản phẩm thải lỏng, nước thải, khí thải công nghiệp và các chất thải đặc thù khác, BVMT trong nhập khẩu phế liệu. - Nghị định số 40/2019/NĐ-CP ngày 13/5/2019 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của các Nghị định quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành Luật Bảo vệ môi trường; - Chỉ thị số 23/2005/CT-TTg ngày 21/6/2005 về thu gom và quản lý CTR. Nhằm đẩy mạnh hiệu quả quản lý nhà nước, nâng cao chất lượng dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý CTR, cải thiện chất lượng môi trường sống đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội, tạo cơ sở vững chắc cho việc thực hiện thành công Chiến lược quản lý CTR tại các đô thị và khu công nghiệp Việt Nam đến năm 2020, Thủ tướng Chính phủ Chỉ thị: “Các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương phải coi việc tăng cường chỉ đạo đẩy mạnh công tác quản lý CTR tại các đô thị và khu công nghiệp là một trong các nhiệm vụ trọng tâm”.
- Quyết định số 491/QĐ-TTg ngày 07/5/2018 của Thủ tướng Chính phủ Phê duyệt điều chỉnh Chiến lược Quốc gia về quản lý tổng hợp chất thải rắn đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2050. Với quan điểm Quản lý tổng hợp chất thải rắn là quản lý toàn bộ vòng đời chất thải từ khi phát sinh đến khi xử lý cuối cùng, bao gồm phòng ngừa, giảm thiểu, phân loại, thu gom, tái sử dụng, tái chế và xử lý cuối cùng nhằm mục đích bảo vệ sức khỏe con người, bảo vệ môi trường, tiết kiệm tài nguyên, thích ứng với biến đổi khí hậu và hướng tới sự phát 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.