Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số khái niệm liên quan 1. Khái niệm về quản lý Từ khi con người bắt đầu hình thành các nhóm để thực hiện những mục tiêu mà họ không thể đạt được với tư cách là những cá nhân riêng lẻ, thì quản lý cũng hình thành như một yếu tố cần thiết để phối hợp những nỗ lực cá nhân để hướng tới những mục tiêu chung. Trong quá trình lao động con người buộc phải phối hợp với nhau.
Chính vì vậy, đòi hỏi phải có sự tổ chức, phải có sự phân công và hợp tác trong công việc, phải có sự quản lý. Quản lý là quá trình lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo, kiểm soát các nguồn lực và hoạt động của hệ thống xã hội nhằm đạt được mục đích của hệ thống với hiệu lực và hiệu quả cao một cách bền vững trong điều kiện môi trường luôn biến động (Nguyễn Thị Ngọc Huyền và cs. Khái niệm CTRSH a. Khái niệm, nguồn gốc Theo mục giải thích thuật ngữ của Nghị định số 38/NĐ-CP ngày 24/4/2015 về Quản lý chất thải và phế liệu.
Chất thải rắn sinh hoạt (còn gọi là rác sinh hoạt) là chất thải rắn phát sinh trong sinh hoạt thường ngày của con người. Như vậy, ta có thể mở rộng định nghĩa về CTRSH: là chất thải rắn sinh ra từ các khu nhà ở (biệt thự, hộ gia đình riêng lẻ, chung cư…), khu thương mại (cửa hàng, nhà hàng, chợ, siêu thị, văn phòng, khách sạn, nhà nghỉ, trạm dịch vụ, cửa hàng sửa xe…), cơ quan (trường học, viện nghiên cứu, trung tâm, bệnh viện, nhà tù, các trung tâm hành chánh nhà nước…) khu dịch vụ công cộng (quét đường, công viên, giải trí, tỉa cây xanh…) và từ công tác nạo vét cống rãnh thoát nước. Chất thải sinh hoạt bao gồm cả chất thải nguy hại LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 sinh ra từ các nguồn trên. Như vậy, có thể nói CTRSH là chất thải rắn phát sinh trong sinh hoạt thường ngày của con người.
Phân loại CTRSH - Có rất nhiều cách phân loại CTRSH như: + Phân loại theo nguồn gốc phát sinh; + Phân loại theo thuộc tính vật lý; + Phân loại chất thải theo tính chất hóa học; + Phân loại theo mức độ nguy hại đối với con người và sinh vật. Mỗi cách phân loại có một mục đích nhất định nhằm phục vụ cho việc nghiên cứu, sử dụng hay kiểm soát và quản lý chất thải có hiệu quả. Để thuận tiện cho việc nghiên cứu, trong khuôn khổ bài luận văn này, CTRSH được phân loại theo nguồn gốc phát sinh và được thể hiện trong Bảng 1. Các loại chất thải đặc trưng từ các nguồn phát sinh CTRSH TT Nguồn thải Thành phần Thực phẩm, giấy, carton, nhựa, vải (quần áo Khu dân cư và các hộ 1 cũ, rách, tã lót, khăn vệ sinh, cao su, rác vườn, gia đình gỗ nhôm, kim loại chứa sắt) Bóng đèn, bóng đèn tuýp, máy tính hỏng, rác 2 Cơ sở sản xuất, kinh doanh vườn thu gom riêng, pin, bình ắc quy, dầu, lốp xe, chất thải nguy hại Cơ quan hành chính, đơn Giấy loại, bìa carton, nhựa, bóng đèn, bóng 3 vị sự nghiệp, trường học đèn tuýp, máy tính hỏng Chất thải thực phẩm thừa, giấy báo, carton, giấy loại hỗn hợp, chai lọ nước giải khát, can Các trung tâm thương 4 sữa và nước uống, nhựa hỗn hợp, vải, rẻ mại, chợ lớn rách… phát sinh từ khu vực nhà hàng, khách sạn, các cửa hàng cửa hiệu… Chất thải đường phố, nơi Rác, đất cát, bụi do quét rửa đường phố, xác 5 công cộng động vật, cỏ, cành cây, gốc cây… (Nguồn: Bùi Thị Nhung, Quản lý chất thải rắn tại thành phố Hưng Yên năm 2014) c.
Ảnh hưởng của chất thải rắn đến sức khỏe cộng đồng và môi trường * Ảnh hưởng của chất thải rắn đến sức khỏe cộng đồng Việc quản lý và xử lý CTR không hợp lý không những gây ô nhiễm môi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 trường mà còn ảnh hưởng rất lớn tới sức khỏe con người, đặc biệt đối với người dân sống gần khu vực làng nghề, khu công nghiệp, bãi chôn lấp chất thải. Người dân sống gần bãi rác không hợp vệ sinh có tỷ lệ mắc các bệnh da liễu, viêm phế quản, đau xương khớp cao hơn hẳn những nơi khác. Các bãi chôn lấp rác cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ khác đối với cộng đồng làm nghề này. Các vật sắc nhọn, thủy tinh vỡ, bơm kim tiêm cũ.
có thể là mối đe dọa nguy hiểm với sức khỏe con người (lây nhiễm một số bệnh truyền nhiễm như HIV, AIDS.) khi họ dẫm phải hoặc bị cào xước vào tay chân. Một vấn đề cần được quan tâm là, do chiếm tỷ lệ lớn trong những người làm nghề nhặt rác, phụ nữ và trẻ em đã trở thành nhóm đối tượng dễ bị tổn thương. Hiện tại chưa có số liệu đánh giá đầy đủ về sự ảnh hưởng của các bãi chôn lấp tới sức khỏe của những người làm nghề ve chai. * Ảnh hưởng của chất thải rắn đến môi trường đất - Nếu CTRSH không được chôn lấp đúng theo quy trình kỹ thuật, nó sẽ làm ô nhiễm đến môi trường đất, nước mặt, nước ngầm, từ đó dễ dẫn đến khả năng gây ô nhiễm cây trồng và nước uống của con người.
- Đất bị ô nhiễm bởi các nguyên nhân chủ yếu sau: + Do thải vào đất một khối lượng lớn chất thải công nghiệp như xỉ than, khai khoáng, hóa chất… Các chất ô nhiễm không khí lắng đọng trên bề mặt sẽ gây ô nhiễm đất, tác động đến các hệ sinh thái đất; + Do thải ra mặt đất những CTRSH, các chất thải của quá trình xử lý nước. Một số tác động của CTR tới môi trường đất như: Chất thải rắn vứt bừa bãi ra đất hoặc chôn lấp vào đất chứa các chất hữu cơ khó phân hủy làm thay đổi pH của đất; Chất thải nguy hại phát sinh từ trong sinh hoạt của con người khi đưa vào môi trường đất sẽ làm thay đổi thành phần cấp hạt, tăng độ chặt, giảm tính thấm nước, giảm lượng mùn, làm mất cân bằng dinh dưỡng. làm cho đất bị chai cứng không còn khả năng sản xuất. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 *Ảnh hưởng của chất thải rắn đến môi trường nước - Nước ngấm xuống đất từ các chất thải được chôn lấp, các hố phân làm ô nhiễm nước ngầm.
- Nước chảy khi mưa to qua các bãi chôn lấp, các hố phân, chảy vào các mương, rãnh, ao, hồ, sông, suối làm ô nhiễm nước mặt. - Nước chứa CTR có các vi trùng gây bệnh, các kim loại nặng, các chất hữu cơ, các muối vô cơ Hòa tan vượt quá tiêu chuẩn môi trường nhiều lần. * Ảnh hưởng của chất thải rắn đến môi trường không khí - Việc đốt rác không được kiểm soát ở những bãi chứa rác có thể gây ra ô nhiễm không khí nghiêm trọng và cũng sẽ gây ảnh hưởng đến những sinh vật sống. - CTRSH hữu cơ phân hủy tạo ra mùi và các khí độc hại như CH4, CO2, NH3.
gây ô nhiễm môi trường không khí. - Khí thoát ra từ các hố hoặc chất làm phân, chất thải chôn lấp chứa rác chứa CH4, H2S, CO2, NH3, các khí độc hại hữu cơ. - Khí sinh ra từ quá trình thu gom, vận chuyển, chôn lấp rác chứa các vi trùng, các chất độc lẫn trong rác. * Chất thải rắn làm giảm mỹ quan đô thị Chất thải rắn, đặc biệt là CTRSH nếu không được thu gom, vận chuyển, xử lý sẽ làm giảm mỹ quan đô thị.
Nguyên nhân của hiện tượng này là do ý thức của người dân chưa cao. Tình trạng người dân vứt rác bừa bãi ra lòng lề đường và mương rãnh hở vẫn còn phổ biến, gây ô nhiễm nguồn nước mặt và ngập úng khi mưa. Khái niệm về quản lý CTRSH Tại điểm 15, Điều 3 của Luật bảo vệ môi trường số 55/2014/QH13 quy định quản lý chất thải là quá trình phòng ngừa, giảm thiểu, giám sát, phân loại, thu gom, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế và xử lý chất thải. Quản lý CTRSH là sự kết hợp kiểm soát nguồn thải, tồn trữ, thu gom, trung chuyển và vận chuyển, xử lý và đổ chất thải theo phương thức tốt nhất LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 nhằm đảm bảo không ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng, thỏa mãn các yếu tố về kinh tế, kỹ thuật, bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, giữ gìn cảnh quan đô thị và hạn chế tất cả các vấn đề môi trường liên quan.
Quản lý thống nhất chất thải rắn là việc lựa chọn và áp dụng kỹ thuật, công nghệ và chương trình quản lý thích hợp nhằm hoàn thành mục tiêu đặc biệt quản lý chất thải rắn. Quản lý CTRSH bao gồm các hoạt động của các cơ quan nhà nước và có sự đóng góp của cộng đồng. Vai trò của quản lý CTRSH 1. Phòng ngừa, giảm thiểu ô nhiễm môi trường CTRSH ùn ứ lâu ngày không được thu gom, vận chuyển đến khu vực xử lý tập trung sẽ gây mùi khó chịu, cũng như ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của người dân.
Bên cạnh đó còn gây ảnh hưởng xấu, thậm chí là giết chết các loài động thực vật sống trong môi trường đó thông qua nguồn nước, đất đai và không khí. Quản lý CTRSH có hiệu quả giúp môi trường sạch đẹp hơn, từ đó cải thiện chất lượng cuộc sống cho người dân, bảo vệ các sinh vật khác khỏi các nguy cơ tiềm ẩn từ ô nhiễm môi trường gây ra. Bảo vệ sức khỏe cộng đồng Thực tế cho thấy các bãi rác không hợp vệ sinh, các nơi chứa thực phẩm thừa là môi trường thuận lợi cho các nguồn truyền bệnh phát triển như ruồi muỗi, chuột, vi khuẩn. Việc quản lý chất thải không hợp lý là một trong những nguyên nhân chính ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cũng như đời sống sinh hoạt của con người.
Để phòng ngừa các nguy cơ lây bệnh này, cách tốt nhất là đảm bảo môi trường sống sạch sẽ, trong lành. Vệ sinh sạch sẽ không gian sống xung quanh, không vứt rác bừa bãi, không để CTRSH ùn ứ lâu ngày tạo điều kiện cho mầm bệnh phát triển. Mỗi người dân cần có trách nhiệm phối hợp và hỗ trợ chính quyền địa phương trong việc làm sạch môi trường sống, quản lý CTRSH, như vậy cũng là bảo vệ sức khỏe của chính mình. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Bảo tồn và nâng cao giá trị cảnh quan thiên nhiên Ngoài việc ảnh hưởng tới sức khỏe cộng đồng, gây thiệt hại tới kinh tế thì ô nhiễm môi trường là một trong những yếu tố có ảnh hưởng đến hoạt động du lịch của Việt Nam.