CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ ĐẤU THẦU TRONG XÂY DỰNG 1. ĐẤU THẦU QUỐC TẾ 1. Sự hình thành và phát triển của đấu thầu quốc tế: Đấu thầu là một hình thức mua bán đã xuất hiện từ sớm trong lịch sử nhân loại. Cùng với sự ra đời và phát triển của nền sản xuất hàng hóa, các hình thức mua bán cũng ngày càng được phát triển và hoàn thiện.
Trong số đó có hình thức đấu thầu. Rất nhiều nước trên thế giới đã sử dụng một cách có hiệu quả phương thức mua sắm này. Ngày nay đấu thầu không chỉ tồn tại trong một lĩnh vực, một địa phương, một quốc gia mà đã vượt ra ngoài biên giới. ở các nước tư bản phát triển như Mỹ, Đức, Pháp, Ý,.đấu thầu được áp dụng rộng rãi để xây dựng các công trình công cộng, các công trình lớn đều phải nhờ phương pháp mua bán nêu trên.
Vào thập kỷ 70, 80 của thế kỷ trước, phần lớn các nước đang phát triển sử dụng phương pháp đấu thầu để mua máy móc thiết bị. Việc phổ biến rộng rãi phương pháp này ở các nước đang phát triển có liên quan chặt chẽ tới sự can thiệp của Nhà nước vào trong đời sống kinh tế. Ở đại đa số các nước phát triển, Nhà nước ban hành những điều luật buộc các nhà nhập khẩu chỉ được mua của nước ngoài bằng phương pháp đấu thầu khi trị giá lô hàng vượt một số tiền nhất định, hoặc khi nhập khẩu thiết bị. Điều đó được thể hiện trong các quy định của Mianma, Cộng hòa A rập, Ai cập và nhiều nước châu Mỹ la tinh.
Theo ước tính, ở các nước đang phát triển khoảng 80% cuộc mua bán máy móc thiết bị được thực hiện thông qua phương thức đấu thầu. Hình thức đấu thầu càng trở nên phổ biến khi mà nguồn vốn đầu tư từ bên ngoài ngày càng gia tăng. Theo đánh giá của các tổ chức kinh tế quốc tế, trong đó có Ngân hàng Thế giới thì trong những năm 60, 70 vốn đầu tư của nước ngoài chiếm từ 10 – 20% tổng vốn đầu tư của các quốc gia. Mà phần lớn những nguồn vốn này khi mua sắm, xây dựng.
đều sử dụng đấu thầu. Ở các nước đang phát triển 20 – 40% trị giá hàng hóa nhập khẩu do các tổ chức Nhà nước thực hiện hiện thông qua đấu thầu. 5 Ở Việt Nam, hình thức đấu thầu đã và đang được sử dụng rộng rãi trong mua sắm, xây dựng các công trình, nhà máy, hầm mỏ,. Về mặt lịch sử, hình thức đấu thầu đã xuất hiện từ thời kỳ Pháp thuộc.
Khi đó các nhà thầu được gọi dưới tên các nhà thầu khoán. Sau khi miền Nam hoàn toàn giải phóng, Nhà nước ta đã tổ chức đấu thầu xây dựng công trình thủy lợi Dầu tiếng với vốn vay của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) vào năm 1979 tại Câu lạc bộ Quốc tế. Kể từ đó tới nay chúng ta đã tổ chức nhiều cuộc đấu thầu với số lượng và quy mô ngày càng lớn. Đấu thầu: Đấu thầu là phạm trù kinh tế tồn tại trong nền kinh tế thị trường.
Trong đó, người mua đóng vai trò tổ chức để các nhà thầu (những người bán) cạnh tranh nhau. Mục tiêu của người mua là có được hàng hóa và dịch vụ thỏa mãn các yêu cầu của mình về kỹ thuật, chất lượng với chi phí thấp nhất. Mục tiêu của các nhà thầu là giành được quyền cung cấp hàng hóa dịch hoặc dịch vụ đó với giá cả bù đắp các chi phí đầu vào đồng thời đảm bảo mức lợi nhuận cao nhất có thể, trong điều kiện cạnh tranh với nhiều nhà thầu khác. Đấu thầu quốc tế: Theo Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) thì “đấu thầu cạnh tranh quốc tế là tạo ra một phạm vi rộng rãi cho Bên vay (cơ quan thực hiện dự án) trong việc lựa chọn hồ sơ dự thầu tốt nhất trong số những người cung cấp hàng hóa hay nhà xây dựng tham gia đấu thầu và để tạo cơ hội đầy đủ, công bằng và bình đẳng cho tất cả những người dự thầu có tiềm năng của các nước thành viên hợp lệ tham gia đấu thầu cung cấp hàng hóa và sử dụng công trình từ vốn vay của Ngân hàng”.[8] Trong Bản hướng dẫn mua sắm bằng vốn vay IBRD và tín dụng IDA thì đấu thầu cạnh tranh quốc tế là "thông báo đầy đủ và kịp thời cho tất cả các nhà thầu ở các nước thành viên có khả năng và đủ tư cách hợp lệ về yêu cầu của bên vay và tạo cho họ một cơ hội đấu thầu bình đẳng nhằm cung cấp hàng hóa, dịch vụ và công trình xây lắp." Liên hợp quốc cũng đưa ra Luật mẫu của Liên hợp quốc cho rằng "đấu thầu là việc mua sắm hàng hóa, xây dựng công trình và dịch vụ bằng một phương pháp nào đó".[9] 6 Còn theo Quỹ hợp tác kinh tế hải ngoại Nhật Bản (OECD) thì "đấu thầu cạnh tranh quốc tế là giải pháp tốt để đáp ứng được mọi đòi hỏi liên quan đến việc đấu thầu hàng hóa dịch vụ cho các dự án.
Các dự án này đòi hỏi phải chú trọng việc xem xét tính kinh tế, tính hiệu quả và tính trong sáng của quá trình đấu thầu và không có sự phân biệt giữa những người dự thầu hợp lệ đối với các hợp đồng đấu thầu". Theo Luật đấu thầu 2013 của nước CHXHCN Việt Nam thì “Đấu thầu quốc tế là quá trình lựa chọn nhà thầu đáp ứng các yêu cầu của bên mời thầu với sự tham gia của các nhà thầu nước ngoài và nhà thầu trong nước”.[11] Như vậy, mặc dù có những định nghĩa, giải thích khác nhau nhưng tự chung lại đều có những nhận định chung như sau về đấu thầu quốc tế “đấu thầu quốc tế là phương thức giao dịch đặc biệt, trong đó bên mời thầu (chủ dự án, công trình) công bố trước các điều kiện mua hàng để cho các nhà thầu (người cung ứng hàng hóa, dịch vụ, xây dựng công trình) bao gồm cả trong nước và nhà nước báo giá và các điều kiện giao dịch, sau đó bên mời thầu sẽ chọn mua của ai đáp ứng tốt nhất các điều kiện đã nêu ra”. Đặc điểm của đấu thầu quốc tế: 1. Giới hạn cạnh tranh: Bản chất của đấu thầu quốc tế là tự do cạnh tranh, tuy nhiên sự tự do đó nằm trong những giới hạn được định sẵn.
Các nhà thầu muốn giành ưu thế như thế nào thì cũng phải thực hiện theo những điều kiện mà Bên mời thầu đã quy định trong hồ sơ mời thầu. Trong hồ sơ mời thầu đó, người chủ công trình nêu ra các điều kiện ràng buộc rất chặt chẽ về kỹ thuật cũng như tài chính, buộc các nhà thầu phải tuân theo. Vì vậy, các nhà thầu muốn có hi vọng trúng thầu thì phải tuân thủ nghiêm ngặt các điều kiện đó và phải có khả năng thỏa mãn tốt nhất các điều kiện đó. Người mua và người bán: Đấu thầu được sử dụng khi thị trường là của người mua, nghĩa là trên thị trường này chỉ có một người mua và nhiều người bán cạnh tranh với nhau.
Người mua, hay còn gọi là Bên mời thầu thường là những tổ chức, cơ quan, chủ đầu tư được Chính phủ cấp tài chính để xây dựng, nâng cấp, cải tạo công trình, mua sắm thiết bị vật tư.Ngược lại với những người mua đó, người bán thường là những nhà thầu 7 muốn giành được quyền thi công công trình hoặc cung cấp dịch vụ, hàng hóa. Các nhà thầu này tự do cạnh tranh với nhau để giành quyền thi công và kết quả của cuộc cạnh tranh đó là giá cả của công trình sẽ tiến gần lại với giá thị trường, điều này làm thỏa mãn các chủ công trình. Địa điểm và thời gian mở thầu: Khác với các hình thức giao dịch thông thường, đấu thầu được tổ chức tại một địa điểm và trong thời gian được quy định sẵn, được xác định cụ thể trong hồ sơ mời thầu. Trên thực tế, địa điểm mở thầu của đấu thầu quốc tế có thể không đặt tại nước có công trình được thi công mà đặt ở nước chủ đầu tư.
Hàng hóa: Hàng hóa trong đấu thầu quốc tế có thể là hàng hóa hữu hình hoặc vô hình. Các mặt hàng này thường có khối lượng lớn, quy cách phẩm chất phức tạp, có giá trị cao. Việc xác định phẩm chất hàng hóa, dịch vụ đấu thầu bằng các bản liệt kê các chỉ tiêu cơ bản. Đối với các mặt hàng máy móc thiết bị thì quy cách phẩm chất chỉ có thể xác định bằng một bản tài liệu kỹ thuật do người tổ chức đấu thầu soạn thảo.
Độ dày của tập tài liệu này có thể lên tới vài chục trang tùy theo tính chất phức tạp của hàng hóa. Ngoài ra, hàng hóa có thể bao gồm cả những mặt hàng vô hình như các bí quyết kỹ thuật, các dịch vụ tư vấn. Đồng tiền dự thầu: Đồng tiền dự thầu được quy định trong hồ sơ mời thầu theo nguyên tắc một đồng tiền cho một khối lượng cụ thể. Trong quá trình đánh giá hồ sơ dự thầu, việc quy đổi về cùng một đồng tiền để so sánh phải căn cứ vào tỷ giá giữa bản tệ và ngoại tệ theo quy định trong hồ sơ mời thầu.
Ngôn ngữ trong đấu thầu: Ngôn ngữ sử dụng trong hồ sơ mời thầu, hồ sơ dự thầu và các tài liệu trao đổi giữa bên mời thầu và các nhà thầu bao gồm ngôn ngữ của nước mời thầu và tiếng Anh. Tác dụng của đấu thầu: 1. Đối với bên mời thầu: - Lựa chọn được các nhà thầu có khả năng đáp ứng được yêu cầu: cung cấp hàng hóa và dịch vụ đảm bảo chất lượng mong muốn, đảm bảo tiêu chuẩn yêu cầu với giá cả hợp lý có thể. - Sử dụng vốn có hiệu quả: với lượng cầu có hạn, các nhà cung cấp phải cạnh tranh để nhận được hợp đồng.
Theo quy luật thị trường, khi cung tăng mà cầu không đổi thì giá cả sẽ rẻ hơn và đấu thầu không nằm ngoài quy luật đó. Sự cạnh tranh giữa các nhà thầu không tạo ra nhiều sản phẩm hơn, nhưng có thể nâng cao chất lượng sản phẩm, giảm giá cả, nhờ đó vốn đầu tư được sử dụng hiệu quả. - Thể hiện uy tín của người mua thông qua việc tổ chức những cuộc đấu thầu cạnh tranh công bằng, minh bạch. Đối với nhà thầu: - Nhà thầu thắng thầu giành cho mình được một hợp đồng lớn do gói thầu cạnh tranh quốc tế thường có giá trị cao, khối lượng lớn.
Điều này cũng có nghĩa là họ sẽ nâng cao doanh số và lợi nhuận của công ty, đảm bảo hơn cho sự phát triển lâu dài.