CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ ĐẤU THẦU TRONG XÂY DỰNG VÀ NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH TRONG ĐẤU THẦU CỦA DOANH NGHIỆP XÂY DỰNG 1. Đấu thầu trong xây dựng 1. Sự cần thiết trong hoạt động đấu thầu Trong những năm gần đây, công tác quản lý nền kinh tế nước ta đã có những đổi mới quan trọng. Từ cơ chế quản lý tập trung với một hệ thống kế hoạch cứng nhắc, nền kinh tế nước ta đã chuyển sang vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Đổi mới công tác quản lý đã có tác dụng rõ rệt trong việc giữ thế ổn định và tạo nên mức tăng trưởng cao của nền kinh tế quốc dân. Trong xây dựng cơ bản, theo cơ chế cũ chúng ta chủ yếu quản lý bằng phương pháp giao nhận thầu theo kế hoạch. Hiện nay, theo cơ chế mới, chúng ta đang tiến hành áp dụng nhiều phương thức thích hợp với cơ chế thị trường. Ngoài các hình thức giao nhận thầu xây lắp trực tiếp như trước đây (hiện nay là chỉ định thầu cho những công trình đặc biệt), chúng ta đang áp dụng phương thức đấu thầu với sự quản lý chặt chẽ của Nhà nước.
Đấu thầu là một trong những phương pháp quản lý tối ưu của Nhà nước trong điều kiện vốn đầu tư cho xây dựng cơ bản còn hạn chế mà đòi hỏi xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật là điều rất cần thiết cho sự phát triển tổng thể của nền kinh tế quốc dân. Thực tế đã chứng minh, công tác đấu thầu nếu được thực hiện một cách nghiêm túc sẽ đem lại hiệu quả tích cực không chỉ với chủ thể tham gia vào quá trình quản lý và thực hiện dự án, tham gia vào quá trình đầu tư như Chủ đầu tư, Nhà thầu, các cơ quan quản lý Nhà nước…mà còn ảnh hưởng đến nhiều đối tượng khác như: dân cư trong vùng xây dựng, những người trực tiếp sử dụng công trình…Và xét một cách sâu xa hơn nữa thì còn tác động đến niềm tin của nhân dân với Nhà nước trong lĩnh vực xây dựng cơ bản. Công tác đấu thầu mang lại nhiều lợi ích cho các chủ thể tham gia: Đối với Chủ đầu tư: Lựa chọn nhà thầu có năng lực đáp ứng được các yêu cầu về kỹ thuật, tài chính, tiến độ, đảm bảo chất lượng công trình, thời gian, tiết kiệm vốn đầu tư và lựa chọn giá cả hợp lý nhất, tránh được tình trạng độc quyền về giá. Do đó trên 4 thực tế quản lý, sử dụng có hiệu quả vốn xây dựng kích thích cạnh tranh giữa các nhà thầu.
Vì vậy, xét theo phương diện nào đó, đấu thầu có tác dụng thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển. Đối với nhà thầu: Đảm bảo tính công bằng giữa các nhà thầu thuộc mọi thành phần kinh tế có đủ điều kiện dự thầu, không phân biệt đối xử giữa các nhà thầu đồng thời kích thích các nhà thầu cạnh tranh nhau để giành được các hợp đồng. Muốn vậy các nhà thầu phải không ngừng nâng cao trình độ công nghệ, đưa ra các giải pháp thi công tốt nhất để thắng thầu, luôn có trách nhiệm cao đối với công việc, chất lượng sản phẩm, thời gian thi công do mình đảm nhận để nâng cao uy tín với các khách hàng. Đối với cơ quan quản lý Nhà nước: Tạo cơ sở để đánh giá tiềm năng của các đơn vị kinh tế, từ đó có các chính sách xã hội phù hợp.
Ngăn chặn biểu hiện tiêu cực diễn ra, tránh được sự thiên vị, đặc quyền, đặc lợi, móc ngoặt riêng với nhau làm thất thoát vốn đầu tư của Nhà nước. Thông qua đấu thầu, tạo tiền đề cho quản lý tài chính của các dự án cũng như của các doanh nghiệp xây dựng một cách hiệu quả. Bản chất của đấu thầu trong xây dựng Theo Luật Đấu thầu số 43/2013/QH13 thì “Đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu để ký kết và thực hiện hợp đồng cung cấp dịch vụ tư vấn, dịch vụ phi tư vấn, mua sắm hàng hóa, xây dựng; lựa chọn nhà đầu tư để ký kết và thực hiện hợp đồng dự án đầu tư theo hình thức đối tác công tư, dự án đầu tư có sử dụng đất trên cơ sở bảo đảm cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế”. Đấu thầu gồm có: Đấu thầu dịch vụ tư vấn, đấu thầu mua sắm hàng hóa, xây dựng, EPC (tư vấn, thiết kế, cung cấp thiết bị, xây dựng, vận hành).
Đứng trên các góc độ khác nhau sẽ có các cách nhìn nhận khác nhau về đấu thầu trong xây dựng cơ bản: - Đứng ở góc độ của chủ đầu tư: Đấu thầu là một phương thức cạnh tranh trong xây dựng nhằm lựa chọn người nhận thầu (khảo sát, thiết kế, xây dựng, mua sắm máy móc thiết bị…) đáp ứng yêu cầu kinh tế – kỹ thuật đặt ra cho việc xây dựng công trình; - Đứng ở góc độ các nhà thầu (các đơn vị xây dựng): Đấu thầu là một hình thức cạnh tranh mà thông qua đó nhà thầu có thể giành được cơ hội nhận thầu khảo sát, thiết kế, xây dựng, mua sắm máy móc thiết bị. 5 Thực chất của đấu thầu đối với nhà thầu là một quá trình cạnh tranh với các nhà thầu khác về khả năng tiến hành công tác tổ chức xây dựng nhằm đảm bảo các yêu cầu về chất lượng, tiến độ, chi phí để giành được hợp đồng thực hiện dự án mà bên mời thầu đưa ra. Đấu thầu là quá trình hết sức khó khăn, nhạy cảm và nhiều rủi ro có thể xảy ra; - Đứng ở góc độ quản lý nhà nước: Đấu thầu nhằm tăng cường tính cạnh tranh - công bằng - minh bạch - hiệu quả kinh tế, tăng cường hội nhập với quốc tế, nâng cao năng lực cạnh tranh của nhà thầu trong nước và thúc đẩy phát triển thị trường xây dựng ở Việt Nam. Từ những cách tiếp cận trên, có thể rút ra khái niệm chung sau đây: Đấu thầu xây dựng là cuộc cạnh tranh công khai giữa các nhà thầu, trong cùng một điều kiện nhằm giành được công trình (dự án) xây dựng.
Từ những góc độ trên có thể thấy thực chất của đấu thầu là việc tổ chức hoạt động cạnh tranh trên 2 phương diện: - Cạnh tranh giữa bên mời thầu (chủ đầu tư) và nhà thầu (các đơn vị xây dựng). - Cạnh tranh giữa các nhà thầu. Các quan hệ cạnh tranh này xuất phát từ quan hệ mua bán (cung - cầu). Sự ra đời và phát triển của phương thức đấu thầu xây dựng gắn liền với sự phát triển của sản xuất và trao đổi hàng hóa.
Nhưng hoạt động mua bán này khác với hoạt động mua bán thông thường ở chỗ tính chất hàng hóa của sản phẩm xây dựng thể hiện không rõ do việc tiêu thụ diễn ra trước khi có sản phẩm và thực hiện theo giá dự toán chứ không theo giá thực tế. Trong mua bán thì người mua luôn muốn mua được sản phẩm với mức giá thấp nhất (tối đa hóa chi phí), còn người bán lại cố gắng bán được mặt hàng đó ở mức giá cao nhất có thể (tối đa hóa lợi nhuận). Từ đó, nảy sinh sự cạnh tranh giữa người mua (chủ đầu tư) và người bán (nhà thầu). Mặt khác, hoạt động mua bán này chỉ diễn ra với một người mua và nhiều người bán nên giữa những người bán phải cạnh tranh với nhau để bán được sản phẩm của mình.
Kết quả là thông qua việc tổ chức hoạt động cạnh tranh sẽ hình thành giá thầu hay giá dự toán công trình. Như vậy, có thể hiểu đấu thầu xây dựng là một hoạt động của nền kinh tế thị trường và tuân theo các quy luật khách quan của thị trường. Thông qua hoạt động đấu thầu xây dựng, những người mua có nhiều cơ hội để lựa chọn những người bán phù hợp 6 với mình, mang lại hiệu quả cao nhất. Đồng thời, những người bán (nhà thầu) có nhiều cơ hội cạnh tranh nhằm đạt được các hợp đồng với giá cả đủ bù đắp các chi phí đầu vào và đảm bảo mức lợi nhuận cao nhất có thể.
Các hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư Theo tính chất công việc, trong Luật đấu thầu số 43/QH13/2013 qui định có các hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư sau: - Đấu thầu rộng rãi - Đấu thầu hạn chế - Chỉ định thầu - Mua sắm trực tiếp - Chào hàng cạnh tranh - Tự thực hiện - Lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư trong trường hợp đặc biệt - Tham gia thực hiện của cộng đồng Việc áp dụng hình thức nào trên đây tùy thuộc vào đặc điểm, tính chất của dự án. Trong xây dựng, tuỳ theo quy mô, tính chất, nguồn vốn xây dựng công trình, người quyết định đầu tư hoặc chủ đầu tư xây dựng công trình có thể lựa chọn nhà thầu theo các hình thức sau: Hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư Đầu Đấu Chỉ Chào Lựa chọn nhà Mua sắm thầu thầu hạn định hàng cạnh thầu trong trường trực tiếp rộng rãi chế thầu tranh hợp đặc biệt Hình 1. Hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư Đối với các dự án đầu tư xây dựng công trình có gói thầu mua sắm máy móc thiết bị (MMTB) lắp đặt vào công trình thì có thể áp dụng các hình thức đấu thầu trực tiếp, đấu thầu hạn chế, hình thức mua sắm trực tiếp hay chào hàng cạnh tranh theo quy định của luật đấu thầu số 43/2013/QH13. Đấu thầu rộng rãi Đấu thầu rộng rãi là hình thức đấu thầu không hạn chế số lượng nhà thầu tham gia.
Bên mời thầu phải đăng tải trên tờ báo về đấu thầu và trang thông tin điện tử về đấu thầu của cơ quan quản lý nhà nước về đấu thầu các thông tin: kế hoạch đấu thầu, thông báo mời sơ tuyển, kết quả sơ tuyển; thông báo mời thầu đối với đấu thầu rộng rãi; danh sách nhà thầu được mời tham gia đấu thầu; kết quả lựa chọn nhà thầu; thông tin xử lý vi phạm pháp luật về đấu thầu; văn bản pháp luật về đấu thầu hiện hành; các thông tin liên quan khác. Ngoài ra các thông tin trên còn được đăng trên các phương tiện thông tin đại chúng khác để tạo thuận tiện trong việc tiếp cận các tổ chức và cá nhân có quan tâm. Hình thức đấu thầu này được khuyến khích áp dụng nhằm đạt tính cạnh tranh cao trên cơ sở tham gia của nhiều nhà thầu. Tuy nhiên, hình thức này được áp dụng cụ thể trong phạm vi một địa phương, một vùng, liên vùng, toàn quốc hoặc quốc tế.