Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Thị trường chứng khoán Việt Nam sau hơn 12 năm đi vào hoạt động đã đạt được nhiều bước tiến về quy mô và tốc độ tăng trưởng, kéo theo sự ra đời của hàng loạt công ty chứng khoán. Tính đến cuối năm 2012, theo số liệu từ Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, đã có gần 100 công ty chứng khoán chính thức tham gia thị trường. Số lượng định chế trung gian gia tăng nhanh chóng cùng với xu thế hội nhập kinh tế toàn cầu—đặc biệt là sự thâm nhập của các định chế tài chính và công ty chứng khoán nước ngoài—đã tạo nên môi trường cạnh tranh gay gắt. Trong bối cảnh đó, việc đánh giá và nâng cao năng lực cạnh tranh trở thành yêu cầu sống còn đối với các công ty chứng khoán nội địa nói chung và Công ty Cổ phần Chứng khoán FLC nói riêng.
Nghiên cứu được tác giả Trần Tứ Vinh (sinh viên lớp CQ47/17.02, chuyên ngành Thị trường chứng khoán, Học viện Tài chính) thực hiện trong quá trình thực tập tại Phòng Môi giới và Phân tích thuộc Công ty Cổ phần Chứng khoán FLC. Nhiệm vụ và mục tiêu nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể như sau:
- Hệ thống hóa và làm rõ những vấn đề có tính lý luận về công ty chứng khoán, các hoạt động nghiệp vụ trên thị trường chứng khoán, lý thuyết cạnh tranh và khung chỉ tiêu đánh giá năng lực cạnh tranh của một công ty chứng khoán.
- Phân tích thực trạng hoạt động và năng lực cạnh tranh của Công ty Cổ phần Chứng khoán FLC thông qua hệ thống chỉ tiêu định tính và định lượng, từ đó chỉ rõ những kết quả đạt được, các mặt hạn chế và nguyên nhân dẫn đến hạn chế.
- Đề xuất hệ thống các giải pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cho Công ty Cổ phần Chứng khoán FLC trong giai đoạn tiếp theo.
Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: Năng lực cạnh tranh của công ty chứng khoán (tập trung khảo sát thực tiễn tại Công ty Cổ phần Chứng khoán FLC).
- Phạm vi không gian: Khảo sát tại Công ty Cổ phần Chứng khoán FLC cùng các đối thủ cạnh tranh trên thị trường chứng khoán Việt Nam (như HSC, SSI, ACBS, TVSI, MBS, PNS...).
- Phạm vi thời gian: Số liệu nghiên cứu và thực trạng hoạt động kinh doanh của công ty được thu thập và phân tích trong giai đoạn từ năm 2008 đến năm 2012, có đối chiếu một số chỉ tiêu tài chính và thị phần đầu năm 2013.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khung lý thuyết và cơ sở pháp lý
Nghiên cứu xây dựng nền tảng lý luận dựa trên các khái niệm kinh tế học và quy định pháp luật điều chỉnh thị trường chứng khoán:
- Khái niệm và mô hình tổ chức: Công ty chứng khoán là định chế tài chính trung gian được tổ chức dưới hình thức công ty cổ phần hoặc công ty trách nhiệm hữu hạn theo Luật Doanh nghiệp và Luật Chứng khoán. Trên thế giới tồn tại hai mô hình chính: mô hình công ty chuyên doanh (độc lập với ngân hàng thương mại, áp dụng tại Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Canada...) và mô hình công ty đa năng (ngân hàng thương mại trực tiếp kinh doanh chứng khoán hoặc lập công ty con hạch toán độc lập).
- Cơ sở pháp lý tại Việt Nam: Hoạt động của công ty chứng khoán được điều chỉnh qua các giai đoạn bởi Nghị định 48/1998/NĐ-CP, Nghị định 144/2003/NĐ-CP, Quyết định số 55/2004/QĐ-BTC và các điều khoản cụ thể trong Luật Chứng khoán (tiêu biểu là Điều 66 khoản 1 quy định về hình thức pháp lý và 4 nghiệp vụ kinh doanh chính).
- Lý thuyết về cạnh tranh và năng lực cạnh tranh: Tác giả vận dụng quan điểm của Michael Porter (1980) về bản chất của cạnh tranh là giành lấy thị phần và tìm kiếm mức lợi nhuận cao hơn mức bình quân ngành. Năng lực cạnh tranh của công ty chứng khoán được hiểu là khả năng duy trì, nâng cao lợi thế nhằm cung cấp dịch vụ chất lượng cao, mở rộng thị phần, tối ưu hóa nguồn lực và phát triển bền vững.
- Hệ thống chỉ tiêu đánh giá năng lực cạnh tranh:
- Chỉ tiêu định tính: Chất lượng dịch vụ (đo lường qua các khía cạnh: mức độ tín nhiệm, mức độ bảo đảm, mức độ thực hiện, mức độ cảm thông), trình độ công nghệ thông tin, chất lượng nguồn nhân lực, hệ thống quản lý rủi ro, năng lực quản trị điều hành và giá trị thương hiệu.
- Chỉ tiêu định lượng: Thị phần và tốc độ tăng trưởng thị phần; quy mô tiềm lực tài chính; lợi nhuận; các chỉ số sinh lời ($ROE = \text{Lợi nhuận sau thuế} / \text{Vốn chủ sở hữu}$, $ROA = \text{Lợi nhuận sau thuế} / \text{Tổng tài sản}$); chỉ số khả năng thanh toán (thanh toán hiện hành $= \text{Tài sản lưu động} / \text{Nợ ngắn hạn}$, thanh toán nhanh $= (\text{Tài sản lưu động} - \text{Hàng tồn kho}) / \text{Nợ ngắn hạn}$); các chỉ số an toàn tài chính (hệ số nợ $= \text{Nợ} / \text{Tổng nguồn vốn}$, hệ số tự tài trợ $= \text{Vốn chủ sở hữu} / \text{Tổng nguồn vốn}$).
Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu
- Phương pháp thu thập dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ báo cáo tài chính kiểm toán thường niên của Công ty Cổ phần Chứng khoán FLC, các cổng thông tin tài chính - chứng khoán (Vietstock, VnExpress), số liệu công bố từ Sở Giao dịch Chứng khoán và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.
- Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh đối chiếu số liệu theo chuỗi thời gian (2009–2012) và so sánh chéo giữa Công ty Cổ phần Chứng khoán FLC với các công ty chứng khoán khác trong ngành; phương pháp phân tích tỷ số tài chính và phân tích định tính quy trình nghiệp vụ.
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1: Những vấn đề cơ bản về công ty chứng khoán và năng lực cạnh tranh của công ty chứng khoán
Chương 1 tập trung làm rõ vai trò của công ty chứng khoán với tư cách là cầu nối cung - cầu vốn, tổ chức định giá chứng khoán, đảm bảo tính hoán tệ và hỗ trợ cơ quan quản lý điều tiết thị trường. Tác giả phân tích chi tiết 4 nghiệp vụ kinh doanh cơ bản theo quy định:
- Môi giới chứng khoán: Quy trình chuẩn gồm 7 bước: (1) Khai thác tìm kiếm khách hàng; (2) Mở tài khoản; (3) Nhận lệnh; (4) Chuyển lệnh vào hệ thống giao dịch; (5) Xác nhận kết quả khớp lệnh; (6) Thanh toán, hạch toán; (7) Chăm sóc và duy trì quan hệ khách hàng.
- Tự doanh chứng khoán: Đòi hỏi mức vốn pháp định theo quy định pháp luật Việt Nam là 100 tỷ đồng; thực hiện qua 5 bước: xây dựng chiến lược, tìm kiếm cơ hội, phân tích thẩm định (phân tích cơ bản và kỹ thuật), thực hiện đầu tư và quản lý danh mục.
- Bảo lãnh phát hành chứng khoán: Gồm 4 phương thức: cam kết chắc chắn, cố gắng cao nhất, tất cả hoặc không, tối thiểu hoặc tối đa.
- Tư vấn đầu tư chứng khoán và các nghiệp vụ phụ trợ: Tư vấn cho tổ chức phát hành (tái cấu trúc, định giá, lập hồ sơ) và tư vấn cho nhà đầu tư; các dịch vụ lưu ký, quản lý cổ đông, quản lý quỹ và hỗ trợ tài chính (cho vay ký quỹ, ứng trước tiền bán).
Chương này cũng phân loại các nhân tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh thành hai nhóm: nhân tố bên trong (tiềm lực tài chính, công nghệ, quản trị, nhân lực, mạng lưới, giá trị cốt lõi) và nhân tố bên ngoài (môi trường kinh tế, khung pháp lý, công nghệ toàn ngành, đặc điểm khách hàng và áp lực từ đối thủ cạnh tranh).
Chương 2: Thực trạng năng lực cạnh tranh của CTCP Chứng khoán FLC
Chương 2 trình bày bức tranh toàn diện về Công ty Cổ phần Chứng khoán FLC (FLCS) – tiền thân là Công ty Cổ phần Chứng khoán Artex, thành lập ngày 03/03/2008 theo Giấy phép số 85/UBCK-GP của UBCKNN với vốn điều lệ 135 tỷ đồng. Các cổ đông sáng lập gồm: CTCP Sông Đà 9 (SD9), ông Đường Ngọc Hà, ông Trịnh Văn Quyết, CTCP Xuất Nhập khẩu Thủ công Mỹ nghệ (Artexport) và Tổng Công ty Máy Động lực và Máy Nông nghiệp Việt Nam. Cơ cấu nhân sự công ty có 32 cán bộ nhân viên, bộ máy quản trị gồm Hội đồng Quản trị (5 thành viên do ông Doãn Văn Phương làm Chủ tịch), Ban Giám đốc (do ông Phạm Đức Thắng làm Tổng Giám đốc) và Ban Kiểm soát (4 thành viên do ông Lưu Đức Quang làm Trưởng ban).
Thực trạng năng lực cạnh tranh của FLCS được phân tích chi tiết qua các nhóm tiêu chí:
1. Biểu phí và chất lượng dịch vụ
FLCS áp dụng chiến lược giá phí cạnh tranh ở mức thấp so với mặt bằng chung thị trường nhằm thu hút khách hàng cá nhân.
| Tổng giá trị giao dịch |
HSC |
VCBS |
SSI |
FPT |
TVSI |
FLCS |
| Dưới 100 triệu VNĐ |
0,35% |
0,35% |
0,40% |
- |
- |
0,30% |
| Từ 100 đến 300 triệu VNĐ |
0,30% |
0,30% |
0,35% |
- |
- |
0,25% |
| Từ 300 đến 500 triệu VNĐ |
0,25% |
0,25% |
0,30% |
- |
- |
0,20% |
| Từ 500 triệu đến dưới 1 tỷ VNĐ |
0,25% |
0,20% |
0,25% |
- |
- |
0,15% |
| Từ 1 tỷ VNĐ trở lên |
0,15% |
0,15% |
0,25% |
- |
- |
0,10% |
Tuy nhiên, mức độ đa dạng hóa sản phẩm của FLCS còn hạn chế; công ty chưa có các sản phẩm đòn bẩy tài chính chuyên biệt (như sản phẩm BCC+, C+ của MBS), mảng quản lý sổ cổ đông mới dừng lại ở việc chi trả cổ tức mà chưa bao quát đầy đủ các thủ tục chuyển nhượng hay quản lý đại hội đồng cổ đông.
2. Cơ sở vật chất và hạ tầng công nghệ
- Cơ sở vật chất: Trụ sở chính đặt tại Tầng 5, Tòa nhà FLC Landmark Tower (đường Lê Đức Thọ, Hà Nội), 1 điểm giao dịch tại Hoàng Ngân (Hà Nội) và 1 chi nhánh tại đường Nguyễn Công Trứ (Quận 1, TP. Hồ Chí Minh). Tỷ lệ vốn đầu tư vào cơ sở vật chất năm 2012 của FLCS chỉ đạt 27%, thấp hơn đáng kể so với các công ty dẫn đầu (SSI đạt 60%, MBS đạt 72%, ACBS đạt 69%, HSC đạt 63%).
- Công nghệ thông tin: FLCS triển khai phần mềm giao dịch TFF (khả năng xử lý 10.000 lệnh/ngày, hỗ trợ 1.000 tài khoản truy cập cùng lúc), phần mềm FLC Broker, hệ thống bảo mật A+ Folder Locker tích hợp bàn phím ảo và tổng đài Siemens Contact. Hạn chế ghi nhận là giao diện website còn đơn giản, bảng giá trực tuyến có độ trễ cập nhật 10 giây (chậm hơn mức 3 giây của TVSI), thiếu các công cụ lọc và biểu đồ phân tích kỹ thuật chuyên sâu.
3. Tiềm lực tài chính và quy mô doanh thu
- Tài sản và nguồn vốn: Tổng tài sản của FLCS giảm từ 329,824 tỷ đồng (năm 2009) xuống 219 tỷ đồng (giai đoạn 2012–2013). Công ty chủ động giảm nợ ngắn hạn từ 195,125 tỷ đồng (năm 2009) xuống còn 65 tỷ đồng (năm 2010) để hạn chế rủi ro trong bối cảnh thị trường đi xuống. FLCS xây dựng kế hoạch phát hành thêm 165 tỷ đồng để nâng vốn điều lệ, hướng tới đủ điều kiện cấp phép nghiệp vụ bảo lãnh phát hành.
- Doanh thu và cơ cấu thu nhập: Năm 2009–2010, doanh thu hoạt động kinh doanh đạt trên 80 tỷ đồng/năm. Đến năm 2012, doanh thu thuần kinh doanh chứng khoán giảm còn 20.529 triệu đồng, thu nhập khác đạt 258 triệu đồng, phản ánh sự sụt giảm nguồn thu từ các nghiệp vụ chứng khoán cốt lõi khi so sánh với các đơn vị cùng ngành (như TVSI đạt 88.709 triệu đồng, PNS đạt 132.949 triệu đồng).
| Chỉ tiêu năm 2012 (ĐVT: triệu đồng) |
TVSI |
PNS |
GBS |
FLCS |
| Doanh thu thuần |
88.709 |
132.949 |
66.929 |
20.529 |
| Thu nhập khác |
67 |
0 |
249 |
258 |
4. Vị thế thị phần môi giới
Thị trường môi giới chịu sự chi phối áp đảo từ nhóm 10 công ty chứng khoán lớn nhất (nắm giữ gần 60% thị phần sàn HOSE năm 2011), khiến thị phần của FLCS còn ở mức khiêm tốn:
| Thứ tự |
Tên công ty chứng khoán |
Tên viết tắt |
Thị phần năm 2011 |
| 1 |
Công ty Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh |
HSC |
11,77% |
| 2 |
Công ty Cổ phần Chứng khoán Sài Gòn |
SSI |
9,97% |
| 3 |
Công ty TNHH Chứng khoán ACB |
ACBS |
7,92% |
| 4 |
Công ty Cổ phần Chứng khoán Maybank Kim Eng |
MBKE |
5,21% |
| 5 |
Công ty Cổ phần Chứng khoán Bản Việt |
VCSC |
4,47% |
| 6 |
Công ty Cổ phần Chứng khoán Rồng Việt |
VDSC |
4,41% |
| 7 |
Công ty Cổ phần Chứng khoán MB |
MBS |
3,81% |
| 8 |
Công ty Cổ phần Chứng khoán VNDIRECT |
VNDS |
3,42% |
| 9 |
Công ty Cổ phần Chứng khoán FPT |
FPTS |
3,37% |
| 10 |
Công ty Cổ phần Chứng khoán Phương Nam |
PNS |
3,18% |
Chương 3: Một số giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh tại công ty chứng khoán FLC
Dựa trên kết cấu đề tài được xác lập, hệ thống giải pháp của khóa luận hướng vào việc khắc phục các hạn chế đã chỉ ra ở Chương 2:
- Thực hiện phương án tăng vốn điều lệ thêm 165 tỷ đồng nhằm đáp ứng điều kiện vốn pháp định để mở rộng sang nghiệp vụ bảo lãnh phát hành chứng khoán.
- Nâng cấp hệ thống hạ tầng công nghệ thông tin, giảm độ trễ cập nhật bảng giá trực tuyến, tích hợp bộ lọc và công cụ phân tích kỹ thuật trên website.
- Nâng cao tỷ trọng vốn đầu tư vào cơ sở vật chất và mở rộng mạng lưới phòng giao dịch tại các tỉnh, thành phố tiềm năng (Đà Nẵng, Hải Phòng, Bình Dương, Đồng Nai, Vũng Tàu).
- Tăng cường đào tạo kỹ năng nghiệp vụ chuyên sâu và kỹ năng mềm cho đội ngũ nhân sự trẻ nhằm phục vụ nhóm khách hàng tổ chức.
Kết quả và đóng góp
Nghiên cứu mang lại một số kết quả cụ thể dựa trên số liệu thực chứng:
- Đánh giá điểm mạnh: FLCS duy trì được mức an toàn vốn điều lệ 135 tỷ đồng xuyên suốt giai đoạn thị trường đóng băng (2010–2012) nhờ chính sách cắt giảm mạnh nợ ngắn hạn (từ 195,125 tỷ đồng xuống 65 tỷ đồng năm 2010). Biểu phí môi giới được thiết kế ở mức cạnh tranh hàng đầu thị trường (từ 0,10% đến 0,30%). Công tác quan hệ khách hàng được duy trì thông qua các hội thảo chuyên đề (như hội thảo "Chia sẻ cơ hội đầu tư trong khủng hoảng" tổ chức ngày 07/03/2013 tại TP.HCM).
- Làm rõ các điểm nghẽn cạnh tranh: Tỷ trọng đầu tư cơ sở vật chất thấp (27%); hạ tầng công nghệ còn điểm nghẽn về tốc độ làm mới dữ liệu bảng giá (10 giây); mạng lưới giao dịch hẹp (1 trụ sở chính, 1 chi nhánh, 1 điểm giao dịch); doanh thu nghiệp vụ cốt lõi sụt giảm và thị phần môi giới còn khoảng cách lớn so với top 10 công ty đầu ngành.
- Đóng góp của đề tài: Khóa luận cung cấp nguồn dữ liệu thực tế về tình hình tái cấu trúc tài sản, biến động nợ và biểu phí của một công ty chứng khoán quy mô vốn nhỏ trong giai đoạn thanh lọc khốc liệt của thị trường tài chính Việt Nam giai đoạn 2009–2012.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế: Phạm vi khảo sát số liệu của đề tài tập trung chủ yếu vào giai đoạn thị trường suy thoái (2009–2012); các sản phẩm tài chính mới và sản phẩm phái sinh chưa xuất hiện nhiều tại thời điểm nghiên cứu nên chưa được đưa vào mô hình phân tích cạnh tranh.
- Hướng phát triển: Mở rộng nghiên cứu đánh giá năng lực cạnh tranh của các công ty chứng khoán trong các giai đoạn thị trường tăng trưởng; nghiên cứu tác động của việc bổ sung nghiệp vụ bảo lãnh phát hành và chứng khoán phái sinh đến cơ cấu doanh thu và thị phần của công ty.
Giá trị tham khảo
Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho:
- Sinh viên các chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế học, Thị trường chứng khoán khi nghiên cứu về quy trình nghiệp vụ của định chế trung gian và phương pháp luận đánh giá năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp dịch vụ tài chính.
- Các nhà nghiên cứu và học viên thực hiện đề tài phân tích thực trạng hoạt động kinh doanh, cơ cấu chi phí, biểu phí dịch vụ và quản trị rủi ro thanh khoản của các công ty chứng khoán quy mô vừa và nhỏ tại Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
1. Công ty Cổ phần Chứng khoán FLC được thành lập vào thời gian nào và có số vốn điều lệ ban đầu là bao nhiêu?
Công ty được thành lập theo Giấy phép số 85/UBCK-GP do Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cấp ngày 03/03/2008, tiền thân là Công ty Cổ phần Chứng khoán Artex, với mức vốn điều lệ là 135 tỷ đồng.
2. Tại thời điểm nghiên cứu, FLCS được cấp phép thực hiện những nghiệp vụ kinh doanh chứng khoán nào?
Với mức vốn điều lệ 135 tỷ đồng, FLCS triển khai 3 nghiệp vụ kinh doanh chính: Môi giới chứng khoán, Tư vấn đầu tư chứng khoán và Tự doanh chứng khoán (chưa thực hiện nghiệp vụ Bảo lãnh phát hành chứng khoán).
3. Tỷ trọng vốn đầu tư vào cơ sở vật chất năm 2012 của FLCS so với một số công ty chứng khoán lớn trên thị trường như thế nào?
Năm 2012, tỷ lệ vốn đầu tư vào cơ sở vật chất của FLCS đạt 27%, thấp hơn so với các công ty chứng khoán lớn như SSI (60%), MBS (72%), ACBS (69%) và HSC (63%).
4. Biểu phí giao dịch môi giới của FLCS năm 2012 áp dụng cho các mức giá trị giao dịch cụ thể ra sao?
Mức phí môi giới của FLCS năm 2012 là: 0,30% cho giao dịch dưới 100 triệu VNĐ; 0,25% cho giao dịch từ 100 đến 300 triệu VNĐ; 0,20% cho giao dịch từ 300 đến 500 triệu VNĐ; 0,15% cho giao dịch từ 500 triệu đến dưới 1 tỷ VNĐ; và 0,10% cho giao dịch từ 1 tỷ VNĐ trở lên.
5. Nhóm 10 công ty chứng khoán dẫn đầu chiếm bao nhiêu thị phần môi giới cổ phiếu trên sàn HOSE năm 2011?
Năm 2011, top 10 công ty chứng khoán dẫn đầu (đứng đầu là HSC với 11,77% và SSI với 9,97%) chiếm gần 60% tổng thị phần môi giới cổ phiếu trên sàn HOSE.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trần Tứ Vinh đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về năng lực cạnh tranh của định chế tài chính trung gian và cung cấp bức tranh chi tiết về thực trạng hoạt động của Công ty Cổ phần Chứng khoán FLC trong giai đoạn 2008–2012. Nghiên cứu chỉ ra sự tương quan rõ nét giữa năng lực tài chính, mức độ đầu tư công nghệ, quy mô cơ sở vật chất và khả năng chiếm lĩnh thị phần môi giới trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Các giải pháp đề xuất về tăng vốn điều lệ và hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật là cơ sở thiết thực giúp doanh nghiệp định vị và củng cố năng lực cạnh tranh trong giai đoạn tái cơ cấu thị trường.
