Luận văn thạc sĩ: Giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế chuỗi giá trị ván bóc tại tỉnh Yên Bái

Luận văn nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế chuỗi giá trị ván bóc gỗ keo rừng trồng trên địa bàn tỉnh Yên Bái.

• Tác giả: Trần Quốc Khánh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thanh Tiến
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kỹ thuật lâm sinh
• Đề tài: Nghiên cứu các giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế chuỗi giá trị ván bóc tại tỉnh Yên Bái
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về chuỗi giá trị ván bóc tại tỉnh Yên Bái

Ngành sản xuất ván bóc đóng vai trò then chốt trong kinh tế lâm nghiệp tại Yên Bái. Tỉnh sở hữu diện tích rừng trồng nguyên liệu rộng lớn, chủ yếu là keo tai tượng và bạch đàn. Hoạt động chế biến ván bóc phát triển nhanh chóng nhờ thị trường tiêu thụ ván ép dán rộng mở cả trong nước lẫn xuất khẩu. Chuỗi giá trị ván bóc kết nối chặt chẽ giữa các bên tham gia. Những tác nhân nòng cốt gồm hộ trồng rừng, công ty lâm nghiệp, thương lái thu mua, xưởng bóc gỗ và doanh nghiệp ép ván. Tuy nhiên, hiệu quả kinh tế phân bổ chưa đồng đều giữa các khâu. Người trồng rừng chịu nhiều rủi ro về thời tiết và sâu bệnh nhưng nhận tỷ suất lợi nhuận khiêm tốn. Các cơ sở chế biến quy mô nhỏ lẻ chiếm đa số, năng lực vốn còn hạn hẹp. Quá trình vận hành chuỗi chủ yếu dựa vào thỏa thuận mua bán tự do thay vì hợp đồng pháp lý chặt chẽ. Việc phân tích toàn diện chuỗi giá trị mở ra hướng đi khoa học nhằm tái cơ cấu ngành gỗ. Tối ưu hóa chuỗi cung ứng tạo tiền đề gia tăng thu nhập cho nông dân địa bàn miền núi. Đây là bước đi tất yếu để nâng cao năng lực cạnh tranh cho nông sản Yên Bái.

1.1. Khái niệm và vị thế ngành ván bóc

Ván bóc là sản phẩm gỗ mỏng được lạng hoặc bóc từ thân cây gỗ tròn. Đây là nguyên liệu đầu vào chủ đạo cho ngành sản xuất ván ép, bao bì và đồ gỗ gia dụng. Tại Yên Bái, nghề sản xuất ván bóc hình thành và phát triển mạnh mẽ tại các huyện như Yên Bình, Trấn Yên. Vị thế địa lý thuận lợi cùng nguồn tài nguyên rừng trù phú tạo nền tảng vững chắc cho ngành tiểu thủ công nghiệp này. Các cơ sở bóc ván góp phần giải quyết khối lượng lớn gỗ tỉa thưa và gỗ rừng trồng chu kỳ ngắn. Việc này rút ngắn chu kỳ thu hồi vốn cho người trồng rừng, đồng thời gia tăng giá trị kinh tế trên một đơn vị diện tích đất lâm nghiệp.

1.2. Các tác nhân chính tham gia chuỗi giá trị

Chuỗi giá trị ván bóc tại Yên Bái vận hành dựa trên năm nhóm tác nhân trực tiếp. Đầu tiên là nhóm chủ rừng gồm hộ gia đình canh tác nhỏ lẻ và các công ty lâm nghiệp nhà nước. Thứ hai là đội ngũ thương lái trung gian phụ trách thu gom gỗ tròn tại rừng. Thứ ba là các xưởng bóc ván sơ cấp thực hiện cắt đoạn và lạng ván mỏng. Nhóm thứ tư gồm các nhà máy chế biến ván ép công nghiệp hoặc các đầu mối thu mua ván sấy. Cuối cùng là thị trường tiêu thụ nội địa cùng các đối tác xuất khẩu quốc tế. Mối liên kết giữa các tác nhân quyết định trực tiếp đến giá thành và chất lượng sản phẩm trên thị trường.

II. Thực trạng chuỗi giá trị ván bóc tại tỉnh Yên Bái hiện nay

Khảo sát thực địa cho thấy chuỗi giá trị ván bóc tại Yên Bái đối mặt với nhiều rào cản nội tại. Phần lớn diện tích rừng do hộ gia đình quản lý có quy mô manh mún, bình quân chỉ 3,5 hécta trên mỗi hộ. Gần một phần tư diện tích đất lâm nghiệp chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất chính thức. Điều này gây khó khăn lớn khi tiếp cận nguồn vốn tín dụng ngân hàng phục vụ tái đầu tư. Mặt khác, các xưởng bóc ván hoạt động mang tính tự phát cao và thiếu quy hoạch bài bản. Công nghệ bóc vỏ và lạng ván tại các cơ sở địa phương còn thô sơ. Thiết bị lạc hậu dẫn đến tỷ lệ thu hồi sản phẩm loại A thấp, hao hụt nguyên liệu cao. Chuỗi cung ứng chịu sự chi phối mạnh mẽ từ thương lái trung gian, khiến giá gỗ bấp bênh. Người trồng rừng thường bị ép giá vào mùa thu hoạch rộ. Mối liên kết kinh tế giữa xưởng chế biến và chủ rừng còn lỏng lẻo, thiếu hợp đồng bao tiêu ràng buộc. Tình trạng thiếu chứng chỉ rừng bền vững FSC cũng cản trở sản phẩm thâm nhập vào các thị trường xuất khẩu cao cấp có giá trị cao.

2.1. Hạn chế về nguồn giống và kỹ thuật canh tác

Chất lượng nguồn giống là điểm nghẽn lớn trong khâu trồng rừng tại địa phương. Khảo sát thực tế chỉ ra trên tám mươi phần trăm diện tích rừng hộ gia đình dùng giống keo mua từ đại lý tự do. Nguồn cây trôi nổi này không đảm bảo nguồn gốc xuất xứ, sức kháng sâu bệnh kém. Trái lại, các công ty lâm nghiệp tự chủ nguồn hạt ngoại nhập chất lượng cao nhưng diện tích sản xuất chỉ chiếm phần nhỏ. Thói quen khai thác rừng non khi cây đạt bốn đến năm tuổi còn phổ biến ở các hộ dân do thiếu vốn. Gỗ nhỏ chưa đủ kích thước chuẩn làm giảm năng suất lạng và giảm độ dày ván bóc.

2.2. Bất cập trong công nghệ chế biến và liên kết

Hạ tầng kỹ thuật chế biến tại các cơ sở bóc ván Yên Bái còn nhiều tồn tại nghiêm trọng. Phần lớn máy móc bóc vỏ và máy cắt ván sử dụng linh kiện gia công cũ, thiếu độ chính xác cơ khí. Khâu phơi sấy ván bóc phụ thuộc hoàn toàn vào nhiệt độ tự nhiên và thời tiết ngoài trời. Vào mùa mưa kéo dài, ván dễ bị ẩm mốc, nứt nẻ và biến dạng bề mặt. Thêm vào đó, quan hệ thương mại giữa xưởng chế biến và người cung ứng gỗ thiếu hợp đồng pháp lý chặt chẽ. Sự đứt gãy thông tin thị trường khiến giá thành thành phẩm biến động thất thường, giảm sức cạnh tranh thương phẩm.

III. Giải pháp phát triển chuỗi giá trị ván bóc tại tỉnh Yên Bái

Nâng cao hiệu quả kinh tế chuỗi giá trị ván bóc đòi hỏi chiến lược can thiệp đồng bộ từ sản xuất đến tiêu thụ. Trước hết, địa phương cần quy hoạch lại mạng lưới chế biến gỗ theo vùng nguyên liệu tập trung. Cơ quan quản lý lâm nghiệp phải đẩy mạnh kiểm soát thị trường cây giống, kiên quyết loại bỏ giống trôi nổi. Việc chuyển giao kỹ thuật lâm sinh tiên tiến cho người dân cần được thực hiện thường xuyên. Các hộ gia đình cần được hướng dẫn tỉa thưa đúng kỹ thuật và kéo dài chu kỳ kinh doanh rừng lên bảy đến tám năm. Song song đó, việc ứng dụng khoa học kỹ thuật vào khâu chế biến đóng vai trò quyết định. Các doanh nghiệp cần đầu tư dây chuyền bóc tự động không tâm và hệ thống sấy nhiệt công nghiệp. Thiết bị hiện đại giúp nâng cao tỷ lệ ván thành phẩm đạt tiêu chuẩn loại A. Ngoài ra, việc thiết lập mô hình hợp tác xã kiểu mới sẽ tăng cường sức mạnh thương lượng cho người nông dân. Hợp đồng bao tiêu nông lâm sản dài hạn cần được chuẩn hóa với cơ chế giá minh bạch. Cách tiếp cận này tạo tiền đề vững chắc cho việc cấp chứng chỉ rừng quốc tế.

3.1. Quản lý giống và thâm canh rừng gỗ lớn

Giải pháp căn bản hàng đầu là chuẩn hóa cơ cấu giống và kỹ thuật trồng rừng. Ngành lâm nghiệp cần hỗ trợ các hộ dân tiếp cận nguồn giống keo mô hoặc keo hạt nhập nội từ Úc. Cây giống chất lượng cao giúp tăng đường kính thân cây và giảm tỷ lệ mục ruột. Đồng thời, chính quyền cần khuyến khích chuyển đổi rừng gỗ nhỏ sang rừng gỗ lớn thông qua hỗ trợ tín dụng ưu đãi. Kéo dài chu kỳ khai thác giúp tăng sản lượng gỗ tròn đạt đường kính trên hai mươi lăm xăng-ti-mét. Đây là kích cỡ tối ưu cho công nghệ bóc ván, giúp tăng tỷ lệ tận thu và giảm thiểu lượng phế phẩm đầu mẩu.

3.2. Đổi mới công nghệ và củng cố hợp đồng liên kết

Nâng cấp thiết bị chế biến gắn liền với xây dựng liên kết chuỗi bền vững là giải pháp trọng tâm. Doanh nghiệp cần chủ động thay thế máy bóc có tâm bằng công nghệ bóc trục lăn không tâm. Công nghệ mới giúp lạng sát lõi gỗ, nâng cao hệ số thu hồi gỗ thành phẩm lên mức tối đa. Bên cạnh đó, các cơ sở chế biến cần ký hợp đồng liên kết tiêu thụ trực tiếp với các hộ trồng rừng hoặc hợp tác xã. Việc chia sẻ thông tin giá cả và hỗ trợ kỹ thuật giúp giảm chi phí trung gian của thương lái. Liên kết này bảo đảm nguồn cung gỗ ổn định và nâng cao lợi nhuận ròng cho người dân.

IV. Đánh giá triển vọng chuỗi giá trị ván bóc tại tỉnh Yên Bái

Tái cơ cấu chuỗi giá trị ván bóc đem lại triển vọng kinh tế và môi trường to lớn cho tỉnh Yên Bái. Việc tối ưu hóa chuỗi sản xuất không chỉ gia tăng giá trị gia tăng ngành lâm nghiệp mà còn thúc đẩy xóa đói giảm nghèo vùng cao. Khi các khâu từ chọn giống đến chế biến được cải tiến, giá trị thu về trên một hécta rừng trồng có thể tăng thêm từ hai mươi đến ba mươi phần trăm. Hoạt động chế biến ván bóc quy chuẩn còn giải quyết bài toán việc làm ổn định cho hàng nghìn lao động địa phương. Về mặt sinh thái, việc kéo dài chu kỳ rừng giúp tăng khả năng giữ nước, chống xói mòn và hấp thụ các-bon hiệu quả. Các doanh nghiệp chế biến có nguồn nguyên liệu chất lượng cao để sản xuất ván ép xuất khẩu sang châu Âu và Hoa Kỳ. Sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền, doanh nghiệp và hộ nông dân là chìa khóa then chốt. Yên Bái hoàn toàn có khả năng vươn lên thành trung tâm chế biến gỗ rừng trồng trọng điểm của khu vực Tây Bắc. Những bước đi vững chắc trong chuỗi giá trị này sẽ tạo nền tảng phát triển kinh tế xanh toàn diện.

4.1. Hiệu quả kinh tế xã hội và môi trường

Phát triển hoàn thiện chuỗi giá trị tạo ra bước đột phá về mặt kinh tế cho các vùng nông thôn Yên Bái. Thu nhập bình quân của các hộ trồng rừng tăng rõ rệt nhờ bán gỗ đúng phẩm cấp và giảm bớt phụ thuộc thương lái. Các xưởng chế biến tạo công ăn việc làm thường xuyên cho lao động nhàn rỗi tại chỗ với mức thu nhập ổn định. Bên cạnh lợi ích tài chính, rừng trồng thâm canh kéo dài chu kỳ giúp bảo vệ đất dốc, hạn chế sạt lở vào mùa mưa lũ. Độ che phủ rừng gia tăng đóng góp tích cực vào cam kết giảm phát thải khí nhà kính của quốc gia.

4.2. Khuyến nghị chính sách cho địa phương

Chính quyền tỉnh Yên Bái cần sớm ban hành chính sách hỗ trợ cụ thể cho chuỗi ván bóc. Tỉnh nên đẩy nhanh tiến độ cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâm nghiệp để chủ rừng yên tâm canh tác dài hạn. Ngoài ra, việc thành lập quỹ hỗ trợ lãi suất cho vay trồng rừng gỗ lớn sẽ khuyến khích người dân kéo dài tuổi rừng. Ngành công thương cần tạo điều kiện thành lập các cụm công nghiệp chế biến gỗ tập trung nhằm kiểm soát ô nhiễm môi trường. Việc hỗ trợ kinh phí cấp chứng chỉ FSC cho các hợp tác xã sẽ mở rộng cánh cửa tiêu thụ sản phẩm ra thị trường thế giới.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngành công nghiệp chế biến gỗ Việt Nam ghi nhận tốc độ tăng trưởng bình quân ấn tượng đạt khoảng 16%/năm, góp phần duy trì độ che phủ rừng toàn quốc ổn định ở mức 42%. Đáng chú ý, nguồn tài chính từ việc chuyển nhượng 10,3 triệu tấn carbon rừng đã mang lại gần 1.200 tỷ đồng, khẳng định tiềm năng kinh tế to lớn của tài nguyên rừng. Tỉnh Yên Bái sở hữu 523.000 ha rừng và đất lâm nghiệp, trong đó diện tích rừng tự nhiên đạt 213.000 ha và diện tích rừng trồng đạt hơn 219.000 ha, đưa tỷ lệ che phủ rừng lên đến 63%. Hàng năm, địa phương trồng mới bình quân trên 15.000 ha, cung ứng cho thị trường gần 700.000 m3 gỗ nguyên liệu các loại như keo tai tượng, bồ đề và bạch đàn.

Toàn tỉnh hiện có khoảng 520 cơ sở chế biến gỗ, bao gồm 44 doanh nghiệp và 476 cơ sở quy mô hộ cá thể. Đáng chú ý, phân khúc ván bóc chiếm ưu thế vượt trội với hơn 300 xưởng sản xuất, phân bố tập trung tại các huyện Trấn Yên, Yên Bình, Lục Yên, Văn Yên, Văn Chấn và thành phố Yên Bái. Riêng trong năm 2021, sản lượng ván bóc của tỉnh đạt 500.000 m3, chủ yếu xuất khẩu sang các thị trường lớn như Trung Quốc, Hàn Quốc, Hoa Kỳ, Nhật Bản và Liên minh châu Âu (EU).

Mặc dù đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết việc làm cho lao động địa phương, chuỗi giá trị ván bóc tại Yên Bái đối mặt với nhiều rào cản nội tại. Phần lớn xưởng chế biến hoạt động ở quy mô hộ gia đình manh mún, công nghệ bóc và phơi sấy lạc hậu dẫn đến chất lượng sản phẩm chưa cao, tỷ lệ hao hụt nguyên liệu lớn. Thêm vào đó, việc truy xuất nguồn gốc gỗ hợp pháp gặp khó khăn do thiếu liên kết giữa các tác nhân.

Trước yêu cầu thực thi Quyết định số 327/QĐ-TTg ngày 10/3/2022 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Đề án phát triển ngành công nghiệp chế biến gỗ bền vững, hiệu quả giai đoạn 2021-2030 và Nghị quyết số 29-NQ/TU của Tỉnh ủy Yên Bái, luận văn thạc sĩ lâm nghiệp của tác giả Trần Quốc Khánh tập trung đánh giá toàn diện chuỗi giá trị ván bóc. Nghiên cứu xác lập bức tranh tổng thể từ khâu gây trồng nguyên liệu, khai thác vận chuyển đến chế biến thương mại, tạo tiền đề xây dựng chuỗi giá trị gỗ rừng trồng hiệu quả và minh bạch.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết chuỗi giá trị của Kaplinsky và Morris (2001) kết hợp với mô hình lợi thế cạnh tranh của Michael Porter (1985). Chuỗi giá trị được định nghĩa là tập hợp toàn bộ các hoạt động liên kết từ cung ứng đầu vào, sản xuất, chế biến đến phân phối sản phẩm cuối cùng. Để phân tích sâu sắc cấu trúc ngành hàng tại các nền kinh tế đang phát triển, đề tài áp dụng khung phân tích 4 nhóm tiếp cận của Trienekens (2011), bao gồm: phân tích chuỗi giá trị toàn cầu (GVC), quản lý chuỗi cung ứng (SCM), kinh tế thể chế mới (NIE) và tiếp cận mạng lưới xã hội.

Bên cạnh đó, lý thuyết chi phí giao dịch của Williamson (1985) được ứng dụng nhằm đánh giá quan hệ hợp đồng và mức độ tích hợp dọc giữa các chủ thể. Về mặt phân tích tài chính, nghiên cứu kế thừa quan điểm của Geamanu (2011) để lượng hóa các chỉ tiêu giá trị gia tăng (VA) và lợi nhuận ròng (NPr). Hệ thống chỉ số phân tích gồm tỷ suất lợi nhuận trên tổng chi phí (NPr/TCP), tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu (NPr/TDT), tỷ suất giá trị gia tăng trên chi phí (VA/TCP) và tỷ suất giá trị gia tăng trên doanh thu (VA/TDT).

Khung pháp lý về gỗ hợp pháp dựa trên các tiêu chí cốt lõi của Hiệp định Đối tác Tự nguyện VPA/FLEGT giữa Việt Nam và EU, Luật Lâm nghiệp năm 2017, Nghị định số 102/2020/NĐ-CP và Thông tư số 26/2022/TT-BNNPTNT về truy xuất nguồn gốc lâm sản.

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp tiếp cận chủ đạo là đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA) kết hợp công cụ phỏng vấn bán cấu trúc và điều tra bảng hỏi. Nghiên cứu thực hiện khảo sát qua 2 bước cụ thể: phỏng vấn đại diện Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Yên Bái; sau đó triển khai điều tra thực địa chuyên sâu tại huyện Yên Bình – vùng trọng điểm trồng rừng sản xuất và chế biến ván bóc của tỉnh.

Cỡ mẫu nghiên cứu được thiết kế khoa học nhằm đảm bảo tính đại diện:

• Khâu trồng rừng: Khảo sát ngẫu nhiên 96 hộ gia đình trồng rừng sản xuất (gồm 57 hộ tại xã Phú Thịnh và 39 hộ tại xã Đại Đồng thuộc huyện Yên Bình) cùng 1 tổ chức trồng rừng là Công ty TNHH Một thành viên Lâm nghiệp Ngòi Lao với quy mô 1.500,117 ha tại huyện Văn Chấn.
• Khâu khai thác, vận chuyển và thương mại gỗ: Phỏng vấn trực tiếp 96 hộ trồng rừng, đại diện công ty lâm nghiệp và 5 thương lái chuyên nghiệp trên địa bàn.
• Khâu chế biến và thương mại ván bóc: Thu thập dữ liệu chi tiết từ 4 doanh nghiệp chế biến tổ chức và 5 cơ sở chế biến quy mô hộ gia đình.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích tài chính kết hợp phân tích ma trận SWOT xuất phát từ bản chất đa tầng nấc của chuỗi ván bóc. Việc tính toán chi phí trung gian (IC), doanh thu (TDT), giá trị hiện tại thuần (NPV), tỷ suất hoàn vốn nội bộ (IRR) và tỷ số lợi ích trên chi phí (BCR) giúp phản ánh chính xác hiệu quả từng mắt xích. Dữ liệu khảo sát sơ cấp được thu thập trong giai đoạn 2022-2024 và xử lý định lượng trên phần mềm thống kê chuyên dụng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cấu trúc chuỗi giá trị ván bóc Yên Bái vận hành qua 4 khâu chính: trồng rừng tạo nguyên liệu; khai thác, vận chuyển và thương mại gỗ; chế biến sản xuất ván bóc; thương mại tiêu thụ ván bóc thành phẩm. Mạng lưới liên kết có sự phân nhánh rõ rệt giữa khối doanh nghiệp nhà nước và khối kinh tế hộ cá thể.

Thứ hai, tại khâu trồng rừng, diện tích canh tác bình quân của hộ gia đình đạt 3,5 ha/hộ. Cơ cấu loài cây có sự thiên lệch lớn khi keo tai tượng chiếm tới 94,2%, keo lai chiếm 4,0% và bạch đàn chiếm 1,8%. Về tính pháp lý đất đai, 76,4% diện tích của hộ gia đình đã được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, trong khi 23,6% diện tích còn lại là đất khai hoang sử dụng qua 2-3 chu kỳ nhưng chưa có giấy chứng nhận chính thức. Ngược lại, Công ty TNHH Một thành viên Lâm nghiệp Ngòi Lao đạt tỷ lệ 100% diện tích đất có giấy tờ pháp lý đầy đủ.

Thứ ba, nguồn gốc giống bộc lộ rủi ro kỹ thuật đáng kể. Có trên 80% diện tích rừng trồng của hộ dân sử dụng cây giống trôi nổi mua từ các vườn ươm tư nhân nhỏ lẻ, chỉ có 10% mua từ các công ty lâm nghiệp uy tín và 10% được hỗ trợ từ các chương trình của ngành kiểm lâm. Trong khi đó, doanh nghiệp nhà nước tự sản xuất từ nguồn hạt nhập khẩu chính ngạch từ Úc chiếm 97-98% lượng giống xuất vườn.

Thứ tư, 100% lượng gỗ nguyên liệu đầu vào cho ván bóc (yêu cầu đường kính tối thiểu từ 10 cm trở lên) được thu gom qua mạng lưới thương lái trung gian. Tại khâu chế biến, hơn 91% cơ sở trên toàn tỉnh hoạt động theo quy mô hộ cá thể (476/520 cơ sở). Các cơ sở này thiếu trang thiết bị kiểm định, đa số phơi ván tự nhiên ngoài trời phụ thuộc vào thời tiết, gây tỷ lệ nứt vỡ và cong vênh lên tới khoảng 15-20%.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu phân tích tài chính cho thấy sự mất cân đối nghiêm trọng trong phân bổ lợi nhuận và giá trị gia tăng dọc theo chuỗi. Khâu trồng rừng chịu rủi ro thiên tai và chu kỳ vốn dài từ 5-7 năm nhưng chỉ nhận được tỷ trọng giá trị gia tăng khiêm tốn trên mỗi mét khối gỗ tròn khai thác. Trái lại, khâu chế biến và thương mại ván bóc thu về tỷ suất lợi nhuận trên chi phí cao hơn hẳn nhờ vòng quay vốn nhanh chỉ từ 15-30 ngày.

Để trực quan hóa kết quả này, số liệu có thể được thể hiện qua biểu đồ tròn phản ánh cơ cấu giá trị gia tăng tổng thể toàn chuỗi. Biểu đồ này sẽ minh họa rõ nét tỷ trọng đóng góp của khâu tạo nguyên liệu, khâu thương lái trung gian và khâu xưởng bóc. Đồng thời, một bảng ma trận đối chiếu mức độ tuân thủ 16 tiêu chí hồ sơ gỗ hợp pháp giữa doanh nghiệp và hộ gia đình sẽ làm nổi bật khoảng trống pháp lý: các cơ sở hộ cá thể hầu như không lưu trữ sổ theo dõi nhập xuất lâm sản, thiếu bảng kê lâm sản đạt chuẩn và chưa trang bị đầy đủ bảo hộ lao động.

So sánh với các nghiên cứu của Trần Thanh Cao (2011) về chuỗi gỗ keo rừng trồng và La Thị Thắm (2021) tại Thừa Thiên Huế, kết quả tại Yên Bái khẳng định quy luật: khâu sơ chế nguyên liệu thô tạo ra giá trị gia tăng thấp hơn nhiều so với chuỗi chế biến sâu thành đồ gỗ hoặc ván dán thành phẩm. Nguyên nhân chính bắt nguồn từ việc thiếu vắng các hợp đồng liên kết dọc ràng buộc trách nhiệm. Người dân bán rừng cây đứng cho thương lái theo hình thức vo giá, làm mất đi cơ hội kiểm soát giá trị gia tăng sau khai thác.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế và thúc đẩy tính bền vững cho chuỗi giá trị ván bóc tỉnh Yên Bái, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động trọng tâm:

Thứ nhất, chuẩn hóa nguồn giống và hoàn thiện hồ sơ quyền sử dụng đất. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Yên Bái cần siết chặt quản lý hệ thống vườn ươm tư nhân, nâng tỷ lệ sử dụng cây giống mô và giống hạt ngoại nhập có kiểm định lên mức 95% vào năm 2027. Đồng thời, Ủy ban nhân dân các huyện Yên Bình và Văn Chấn cần đẩy nhanh tiến độ đo đạc, cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho 23,6% diện tích rừng hộ gia đình còn tồn đọng trong giai đoạn 2025-2027, tạo điều kiện thuận lợi để đáp ứng tiêu chuẩn chứng chỉ rừng bền vững FSC.

Thứ hai, chuyển giao công nghệ sấy và nâng cấp trang thiết bị chế biến. Các hiệp hội chế biến gỗ phối hợp với cơ sở sản xuất đầu tư hệ thống máy bóc trục chính xác cao và hầm sấy nhiệt cơ học. Mục tiêu cụ thể là nâng tỷ lệ thu hồi ván bóc loại A đạt từ 75-80%, giảm tỷ lệ hao hụt nguyên liệu xuống dưới 12% trong giai đoạn 2025-2028. Các cơ sở cần tận dụng phụ phẩm lõi ván và mùn rác để sản xuất viên nén năng lượng sinh học, tạo thêm dòng doanh thu phụ gia tăng.

Thứ ba, thiết lập hợp đồng liên kết chuỗi giá trị khép kín theo chiều dọc. Ủy ban nhân dân cấp huyện cần đứng ra làm đầu mối xây dựng các hợp tác xã lâm nghiệp kiểu mới, kết nối tối thiểu 60% hộ trồng rừng với các nhà máy sản xuất ván dán xuất khẩu vào năm 2030. Doanh nghiệp cam kết bao tiêu sản phẩm gỗ tròn đường kính trên 10 cm với mức giá ổn định cao hơn thị trường tự do khoảng 5-10%, đổi lại người dân tuân thủ quy trình tỉa thưa nuôi dưỡng rừng gỗ lớn.

Thứ tư, thiết chế hóa quy trình kiểm soát nguồn gốc gỗ hợp pháp. Chi cục Kiểm lâm Yên Bái chủ trì tổ chức tập huấn số hóa hồ sơ cho 100% thương lái và cơ sở ván bóc tư nhân trong giai đoạn 2025-2026. Các chủ thể phải duy trì đầy đủ sổ theo dõi nhập xuất lâm sản và bảng kê nguồn gốc theo Nghị định 102/2020/NĐ-CP, sẵn sàng đáp ứng yêu cầu thẩm định chuỗi hành trình sản phẩm CoC khi thâm nhập các thị trường khó tính.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn to lớn cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Nhóm cán bộ quản lý nhà nước và hoạch định chính sách lâm nghiệp: Luận văn cung cấp luận cứ khoa học thực chứng để Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Yên Bái và các địa phương vùng trung du miền núi phía Bắc tham khảo khi rà soát quy hoạch vùng nguyên liệu. Cán bộ quản lý có thể ứng dụng số liệu trong đề tài để cụ thể hóa các chương trình hỗ trợ theo Quyết định số 327/QĐ-TTg.

Nhóm doanh nghiệp và chủ cơ sở chế biến ván bóc: Tài liệu giúp các nhà đầu tư nắm bắt cơ cấu chi phí trung gian, tỷ suất sinh lời thực tế và mức độ hao hụt nguyên liệu ở từng công đoạn. Từ đó, doanh nghiệp có thể chủ động cải tiến dây chuyền bóc sấy, tinh gọn bộ máy và xây dựng chiến lược liên kết bền vững với người trồng rừng.

Nhóm chủ rừng hộ gia đình và ban quản lý hợp tác xã lâm nghiệp: Các hộ gia đình tiếp cận được bức tranh tài chính đa chiều, nhận thức rõ hiệu quả kinh tế vượt trội của việc chuyển hóa rừng keo chu kỳ dài thay vì bán gỗ non cho thương lái, qua đó thay đổi tập quán sản xuất manh mún.

Nhóm giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lâm sinh và Kinh tế lâm nghiệp: Luận văn là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận phân tích chuỗi giá trị nông lâm sản, cung cấp hệ số tính toán tài chính và bộ biểu mẫu điều tra thực địa có giá trị ứng dụng cao.

Câu hỏi thường gặp

Chuỗi giá trị ván bóc tại tỉnh Yên Bái hiện bao gồm những khâu nào?
Chuỗi giá trị ván bóc tại địa phương vận hành qua 4 mắt xích cơ bản: khâu trồng rừng tạo nguyên liệu từ keo tai tượng và keo lai; khâu khai thác, vận chuyển và thương mại gỗ tròn do thương lái đảm nhận; khâu sơ chế bóc ván và phơi sấy tại các xưởng; và khâu thương mại tiêu thụ phục vụ các nhà máy ván dán trong nước hoặc xuất khẩu sang thị trường nước ngoài.

Thực trạng pháp lý về đất đai của hộ trồng rừng tại Yên Bái hiện nay ra sao?
Theo kết quả khảo sát 96 hộ dân tại huyện Yên Bình, có 76,4% diện tích rừng trồng đã được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hợp lệ. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng 23,6% diện tích chưa có giấy tờ chính thức do người dân tự khai hoang canh tác qua 2-3 chu kỳ, tạo nên rào cản lớn khi thực hiện chứng minh nguồn gốc gỗ hợp pháp.

Khâu sản xuất nào đem lại giá trị gia tăng cao nhất trong chuỗi ván bóc?
Phân tích kinh tế chỉ ra rằng khâu chế biến ván bóc và thương mại thành phẩm tạo ra giá trị gia tăng và tỷ suất lợi nhuận trên chi phí cao nhất toàn chuỗi. Khâu trồng rừng mặc dù bỏ ra chi phí nhân công và thời gian canh tác 5-7 năm nhưng chỉ thu được tỷ trọng giá trị gia tăng khiêm tốn do chủ yếu bán gỗ thô qua thương lái.

Tiêu chuẩn kỹ thuật của gỗ nguyên liệu đưa vào chế biến ván bóc là gì?
Gỗ tròn đưa vào sản xuất ván bóc đòi hỏi thân cây thẳng đều, không bị rỗng ruột hay mục nát nghiêm trọng, và phải đạt đường kính đầu nhỏ tối thiểu từ 10 cm trở lên. Khoảng 100% nguồn nguyên liệu này hiện do đội ngũ thương lái lựa chọn, thu gom trực tiếp từ các lô rừng khai thác và chở về xưởng chế biến.

Các xưởng chế biến ván bóc cần chuẩn bị những hồ sơ gì để đáp ứng quy định gỗ hợp pháp?
Cơ sở sản xuất cần lưu trữ bảng kê lâm sản có xác nhận nguồn gốc rõ ràng, lập sổ theo dõi nhập xuất lâm sản theo Thông tư số 26/2022/TT-BNNPTNT, hoàn thiện hồ sơ đăng ký kinh doanh và bảo đảm các điều kiện về phòng cháy chữa cháy, an toàn lao động cùng quy định bảo vệ môi trường theo đúng khung khổ Nghị định số 102/2020/NĐ-CP.

Kết luận

• Luận văn thạc sĩ của tác giả Trần Quốc Khánh đã hệ thống hóa và phân tích tường tận chuỗi giá trị ván bóc tại tỉnh Yên Bái thông qua 4 mắt xích cốt lõi, lấp đầy khoảng trống dữ liệu thực chứng về ngành hàng chế biến gỗ bán thành phẩm.
• Nghiên cứu chỉ rõ điểm nghẽn kỹ thuật khi có trên 80% hộ dân sử dụng cây giống trôi nổi và 23,6% diện tích rừng trồng chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, đặt ra thách thức lớn cho tiến trình hội nhập xuất khẩu.
• Phân tích tài chính khẳng định sự bất đối xứng về lợi ích kinh tế, trong đó giá trị gia tăng tập trung chủ yếu ở khâu chế biến và thương mại, thúc giục nhu cầu cấp thiết phải tái cơ cấu mối liên kết dọc giữa nhà máy và nông hộ.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp hành động đề xuất một lộ trình khả thi từ chuẩn hóa nguồn giống, hiện đại hóa máy bóc sấy, hình thành hợp tác xã đến số hóa hồ sơ gỗ hợp pháp trong giai đoạn 2025-2030.
• Đây là thời điểm quyết định để các tác nhân trong chuỗi giá trị ván bóc Yên Bái chuyển dịch từ mô hình khai thác phân tán sang liên kết chuỗi bền vững, chủ động đón đầu các cơ hội thị trường và hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm chế biến gỗ công nghệ cao của khu vực miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Một số khái niệm - Chuỗi giá trị (Value chain): Thuật ngữ chuỗi giá trị bắt đầu được biết đến nhiều từ năm 1982 bởi Keith Oliver of Booz Allen Hamilton (Heckmann, Shorten và Engel 2003; Laseter và Oliver 2003) và được áp dụng rộng rãi sau công bố tại thội thảo về lợi thế cạnh tranh của Michael Porter vào năm 1985 (Collins và cộng sự 2015). Theo Kaplinsky và Morris (2001), chuỗi giá trị là “Tập hợp toàn bộ các hoạt động cần thiết để đưa một sản phẩm hay các dịch vụ từ khi định hình, qua các công đoạn sản xuất khác nhau (bao gồm sự kết hợp của thay đổi/biến đổi vật chất hữu hình và đầu vào của các dịch vụ sản xuất khác nhau), phân phối đến người tiêu dùng cuối cùng và bị loại bỏ sau khi sử dụng”. Chuỗi cung ứng (Supply Chain) là một khái niệm liên quan và dễ gây nhầm lẫn với Chuỗi giá trị. Do đó, Nguyễn Văn Đính (2020) đã phân biệt rõ hai khái niệm này như sau: Chuỗi cung ứng được nhấn mạnh là sự kết nối của tất cả các hoạt động, bắt đầu từ khâu sản xuất nguyên vật liệu thành sản phẩm hoàn chỉnh & kết thúc khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng cuối cùng.

Trong khi đó, Chuỗi giá trị lại là một tập hợp tất cả các hoạt động tập trung vào việc tạo ra hoặc tăng thêm giá trị cho sản phẩm. Cả 2 mạng lưới này đều giúp đưa sản phẩm hàng hóa chất lượng hơn đến tay khách hàng với giá cả hợp lý. - Hiệu quả kinh tế của chuỗi giá trị: Theo Geamanu (2011), hiệu quả kinh tế “Economic efficiency” là thuật ngữ sử dụng để đánh giá kết quả của hoạt động kinh tế so với những nỗ lực liên quan đến hoạt động được đề cập; nó bao gồm cả thuật ngữ lợi nhuận “profitability”, là chỉ số chung về hiệu quả kinh tế. Hiệu quả kinh tế của các đầu tư thể hiện chỉ số chính cho sự phát triển của doanh nghiệp và nền kinh tế một cách tổng thể.

Chỉ có những đầu tư đem lại lợi nhuận “profit” mới được coi là hiệu quả; lợi nhuận tích lũy chung trong suốt quá trình đầu tư kinh tế nhằm thu lại toàn bộ chi phí đầu tư và đảm bảo thêm lợi nhuận “profit”; tối đa hóa lợi nhuận là một trong những mục tiêu của doanh nghiệp. Hiệu quả kinh tế chuỗi giá trị được hiểu là tổng cộng của các giá trị hiệu quả kinh tế của từng khâu sản xuất trong chuỗi giá trị đó. Trong chuỗi giá trị sản phẩm gỗ rừng 4 trồng nói chung và chuỗi giá trị ván bóc từ nói riêng là tổng cộng các giá trị về hiệu quả kinh tế của khâu tạo nguyên liệu, khâu khai thác vận chuyển gỗ và khâu chế biến sản phẩm gỗ/ván bóc.2 Trên thế giới 1.1 Nghiên cứu về chuỗi giá trị rừng trồng Theo Collins và cộng sự (2015), nghiên cứu về chuỗi giá trị là nghiên cứu tổng thể toàn vẹn một hệ thống vì sự vận hành của chuỗi là sự thực hiện chức năng tương tác giữa các thành phần của hệ thống. Giải quyết những vấn đề của các chuỗi phạm vi rộng và cần có quan điểm suy nghĩ hệ thống.

Các chuỗi giá trị là các hệ thống toàn vẹn, đó là các hệ thống tương tác, cộng tác để tạo ra và phân phối các sản phẩm được đánh giá có giá trị bởi người tiêu dùng. Dòng sản phẩm, dòng tiền và thông tin trong các chuỗi giá trị phụ thuộc lớn vào mối liên hệ giữa các thành phần của chuỗi. Quan điểm các chuỗi từ người sản xuất đến người tiêu thụ là các hệ thống, không bỏ qua nhu cầu đối với sản xuất kinh doanh riêng biệt trong chuỗi để đem lại lợi nhuận. Phân tích chuỗi giá trị cụ thể sẽ xác định các hạn chế và cơ hội đối với chuỗi, hiệu quả chi phí trong thực hiện và đề xuất chiến lược nâng cấp/cải thiện tại các cấp/mắt xích của chuỗi, đảm bảo tính bền vững của các doanh nghiệp (Pyakurel và Poudel 2014).

FAO (2013) tìm hiểu về công nghiệp chế gỗ Congo Basin sử dụng số liệu từ bốn hội thảo tổ chức tại Cameroon, Congo từ tháng 9/2010 đến tháng 6/2011. Kết quả nghiên cứu cho thấy: 1) Cần thiết phải có sự ủng hộ chính trị chắc chắn và môi trường kinh doanh thuận lợi cho các nhà đầu tư chế biến gỗ; 2) Đảm bảo quyền sử dụng đất, hướng dẫn rõ ràng về mức độ khai thác rừng bền vững và tiếp cận các dịch vụ tài chính là cần phải có/tồn tại để đảm bảo các nhà kinh doanh tiếp tục đầu tư vào chế biến gỗ; 3) Cần xây dựng các thị trường chính thức có lợi qua việc khuyến khích phát triển chế biến gỗ; 4) Chuỗi giá trị công nghiệp chế biến gỗ có cấu trúc hợp lý cần được thiết lập. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng khuyến cáo Chính phủ với sự hỗ trợ của các tổ chức kinh doanh cần phối hợp các ngành công nghiệp khác nhau, gồm cả doanh nghiệp lớn và nhỏ (Israel và Bunao 2017). Putzel và cộng sự (2012) đánh giá công nghiệp chế biến gỗ ở tỉnh Bình Định, Việt Nam qua phỏng vấn 21 công ty tư nhân và cơ quan lâm nghiệp đã khuyến cáo Chính 5 phủ cần cung cấp khuyến cáo cho các chủ rừng nhỏ.

Ngoài ra, cần có sự nỗ lực thúc đẩy phân khúc các chuỗi cung gỗ dăm và gỗ gia dụng là gỗ rừng trồng, cần phải có hai kế hoạch/định hướng trồng rừng riêng biệt, gồm rừng trồng tập trung để cung cấp dăm gỗ và rừng trồng cung cấp cho công nghiệp đồ gỗ. Các chủ rừng nhỏ cần được khuyến khích để quản lý tập thể diện tích rừng của họ để tiếp cận tốt hơn đầu vào trong trồng rừng, cải thiện chất lượng sản phẩm gỗ rừng trồng (Israel và Bunao 2017). Cohen và Kozak (2006) đã tiến hành nghiên cứu về công nghiệp gỗ ở Canada qua việc phân tích chuỗi giá trị. Chuỗi giá trị công nghiệp gỗ bắt đầu từ cây rừng là nguyên liệu thô.

Cây được khai thác, phân phối đến xưởng cưa để chế biến. Xưởng cưa cung cấp sản phẩm gỗ xẻ được chế biến và các sản phẩm phụ. Sản phẩm gỗ xẻ được chuyển đến các nhà sản xuất khác trong chuỗi, như nhà sản xuất sản phẩm làm tăng giá trị gia tăng và gỗ ván để tiếp tục được sử dụng hay chuyển thẳng đến các thị trường phân phối. Mặt khác, những sản phẩm phụ, thường dưới hình thức là dăm gỗ, được sử dung để sản xuất bột và giấy.

Những nhà sản xuất sản phẩm làm tăng giá trị gia tăng phía dưới chuỗi thường là những doanh nghiệp vừa và nhỏ sản xuất các sản phẩm hoàn thiện, như đồ gỗ, sản phẩm gỗ công nghệ hay những sản phẩm tương tự. Paqueo và Silfverberg (2015) phân tích công nghiệp gỗ ở vùng Caraga, Philipines sử dụng phân tích chuỗi giá trị công việc (Jobs value chain analysis). Số liệu và thông tin được thu thập từ các nguồn phỏng vấn nhân vật chủ chốt và thảo luận nhóm tại các thành phố và khu tự trị trong vùng. Kết quả nghiên cứu cho thấy, chuỗi giá trị có ba giai đoạn chính: 1) trồng rừng gỗ công nghiệp; 2) Khai thác - Vận chuyển; 3) Chế biến.

Công nghiệp gỗ ở Caraga có một tiềm năng lớn và có thể tạo được nhiều cơ hội việc làm cho người dân trong vùng. Tuy nhiên, mặc dù có các kết quả tích cực này, nghiên cứu cũng cho rằng tiềm năng của công nghiệp chế biến gỗ vẫn chưa được sử dụng hết do các chính sách, quy định và vấn đề sản xuất. Theo khuyến cáo của nghiên cứu, chính phủ cần thực hiện ngay việc tham vấn các bên liên quan, khu vực tư nhân và các nhóm khác để khắc phục các tồn tại hiện nay trong chuỗi giá trị công nghiệp gỗ. Theo Fu (2014), ngành sản phẩm (gỗ) rừng có một số phức tạp với rất nhiều các loại gỗ và sản phẩm gỗ.

Thực tế có hàng trăm loài cây có giá trị thương mại được sử dụng để sản xuất các sản phẩm sử dụng cuối cùng trên toàn cầu. Để đơn giản hóa, gỗ 6 nguyên liệu (gỗ cắt khúc chưa chế biến) được nhóm thành ba loại chính, gỗ xẻ, gỗ ván bóc và gỗ dăm mảnh. Loại gỗ xẻ và gỗ ván bóc là gỗ được khai thác từ cây có hình dáng thẳng chắc và thân có đường kính tối thiểu từ 10 centimet trở lên. Gỗ dăm thường là cây nhỏ hơn với đường kính thân cây nhỏ hơn 10 centimet, nhưng thậm chí có thể sử dụng gỗ có đường kính lớn hơn để sản xuất dăm.

- Nghiên cứu khung phân tích nội dung về chuỗi giá trị: Theo Trienekens (2011), trong bài viết: “Agricultural Value Chains in Developing Countries: A Framework for Analysis” đã đề xuất khung phân tích các thành phần chính cho nghiên cứu về chuỗi giá trị ở các nước đang phát triển. Khung này được xây dựng trên cơ sở 4 nhóm tiếp cận về lý thuyết liên quan đến nghiên cứu về chuỗi giá trị, gồm: i) Phân tích chuỗi giá trị toàn cầu (Global Value Chain (GVC) Analysis); ii) Quản lý chuỗi cung (Supply Chain Management); iii) Kinh tế thể chế tân thời (New Institutional Economics); và iv) Tiếp cận hệ thống/mạng lưới (Network Approach). Các chuỗi giá trị được xem là các mạng lưới sản xuất, trong đó các tác nhân kinh doanh sẽ khai thác các nguồn lực cạnh tranh và hoạt động trong một môi trường thể chế nhất định. Chuỗi được xem như là một mạng lưới của các tác nhân/đơn vị liên hệ theo chiều ngang và chiều dọc có cùng mục đích cung cấp sản phẩm hay dịch vụ ra thị trường.

Theo Ruben và cộng sự (2007), chuỗi được biểu thị/mô tả bởi các đặc điểm cấu trúc mạng lưới, hình thức quản trị và cách giá trị được tăng thêm. Thay đổi về môi trường thể chế, nguồn tài nguyên hay cơ sở hạ tầng có thể thay đổi chức năng và hoạt động các chuỗi giá trị. Qua đó tạo ra những thuận lợi, thách thức, hạn chế cho phát triển chuỗi giá trị. Lựa chọn thay thế có thể là các tác nhân trong chuỗi giá trị có động lực thay đổi vị trí của họ trong chuỗi, như tham gia vào kênh thị trường khác, nâng cao giá trị gia tăng (cải thiện chất lượng và điều kiên phân phối là giảm chi phí) hay thay đổi tổ chức phối hợp với tác nhân trong chuỗi.

Những chiến lược cải thiện này cũng có thể được thúc đẩy bởi các tác nhân không thuộc chuỗi giá trị như cơ quan/tổ chức nhà nước, tổ chức phi lợi nhuận (NGO) và hiệp hội công tư hay tổ chức phát triển.