CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HIỆU QUẢ HUY ĐỘNG VỐN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 TỔNG QUAN VỀ HUY ĐỘNG VỐN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Khái niệm vốn của ngân hàng thương mại Vốn của NHTM là những giá trị tiền tệ do NHTM tạo lập hoặc huy động được, dùng để cho vay, đầu tư hoặc thực hiện các dịch vụ kinh doanh khác. Khái niệm trên đã nói đầy đủ những thành phần tạo nên vốn của NHTM. Về thực chất, vốn của NHTM là bao gồm các nguồn tiền tệ của chính bản thân ngân hàng và của những người có vốn tạm thời nhàn rỗi. Họ chuyển tiền vào ngân hàng với các mục đích khác nhau: hoặc lấy lãi, hoặc nhờ thu, nhờ chi hay là dùng các sản phẩm dịch vụ khác của ngân hàng.
Đây chính là họ chuyển quyền sử dụng vốn cho ngân hàng và số tiền mà NHTM phải trả hay làm các dịch vụ chính là cái giá của quyền sử dụng các giá trị tiền tệ đó.2 Vai trò của vốn đối với Ngân hàng Thương mại 1.1 Vốn là cơ sở để Ngân hàng Thương mại tổ chức mọi hoạt động kinh doanh Bất kì một loại hình doanh nghiệp nào muốn tiến hành sản xuất kinh doanh đều phải có vốn. Riêng đối với NHTM, do tính chất đặc thù kinh doanh tiền tệ, vốn là cơ sở để NHTM tổ chức mọi hoạt động kinh doanh. Ngân hàng muốn mở rộng hoạt động kinh doanh, thu được nhiều lợi nhuận, tăng uy tín thì ngoài nguồn vốn ban đầu theo luật định thì ngân hàng phải thường xuyên quan tâm đến việc tăng trưởng vốn trong cả quá trình hoạt động. Quy mô vốn của một NHTM càng lớn thì càng khẳng định được sức mạnh và uy tín trên 4 thị trường tài chính, tạo ra điều kiện tốt nhất cho sự hoạt động và phát triển của ngân hàng.
Chính vì thế các NHTM không ngừng cạnh tranh nhau để thu hút được lượng vốn lớn trên thị trường bằng nhiều chiến lược khác nhau.2 Vốn quyết định quy mô hoạt động tín dụng và các hoạt động kinh doanh khác của Ngân hàng Thương mại Vốn của NHTM quyết định việc mở rộng hay thu hẹp khối lượng tín dụng. Thông thường, các NHTM nhỏ thì phạm vi hoạt động kinh doanh, khoản mục đầu tư, khối lượng cho vay ít và kém đa dạng hơn. Do đó, ảnh hưởng đến khả năng thu hút vốn của các TCKT và các tầng lớp dân cư, thậm chí không đáp ứng được nhu cầu vốn vay của doanh nhiệp. NHTM lớn với nguồn vốn dồi dào có khả năng đáp ứng được nhu cầu về vốn của đông đảo tầng lớp khách hàng, có điều kiện để mở rộng quan hệ tín dụng với nhiều doanh nghiệp và thị trường tín dụng.
Nguồn vốn lớn còn giúp NHTM hoạt động kinh doanh với nhiều loại hình khác nhau như: liên doanh liên kết, dịch vụ thuê mua tài chính, kinh doanh chứng khoán. Các hình thức kinh doanh này nhằm phân tán rủi ro và tạo thêm vốn cho ngân hàng. Vì vậy, vốn có vai trò quyết định trong hoạt động kinh doanh của NHTM.3 Vốn quyết định năng lực thanh toán, khả năng chống đỡ rủi ro thanh khoản và đảm bảo uy tín cho Ngân hàng Thương mại Một trong những lý do để khách hàng đến với một NHTM để gửi tiền và sử dụng các dịch vụ một phần lớn là do uy tín của NHTM đó. Trong nền kinh tế thị trường, để tồn tại và ngày càng mở rộng quy mô hoạt động đòi hỏi các NHTM phải có uy tín lớn trên thị trường.
Uy tín đó phải được thể hiện trước hết ở khả năng sẵn sàng thanh toán, chi trả cho khách hàng của NHTM. Trong điều kiện nhu cầu vay vốn của thị trường ở mức cao, một NHTM có quy mô vốn nhỏ sẽ không đáp ứng được nhu cầu của thị trường, như vậy sẽ bị mất thị phần. Nhưng nếu NHTM cho vay tối đa nguồn vốn huy động đuợc, dự 5 trữ ít sẽ dẫn đến mất khả năng thanh toán. Trong khi đó, với một ngân hàng có quy mô vốn lớn, họ thực hiện dự trữ đủ khả năng thanh toán đồng thời vẫn thỏa mãn được nhu cầu vay vốn của nền kinh tế, do đó sẽ tạo được uy tín ngày càng cao.4 Vốn quyết định năng lực cạnh tranh của Ngân hàng Thương mại Một NHTM có nguồn vốn lớn sẽ có điều kiện thuận lợi trong việc mở rộng quan hệ tín dụng với các thành phần kinh tế.
Đồng thời, vốn lớn sẽ giúp ngân hàng có đủ khả năng tài chính để kinh doanh đa năng trên thị trường không chỉ đơn thuần là cho vay mà còn mở rộng các hình thức liên doanh, liên kết. Điều đó sẽ thu hút ngày càng nhiều khách hàng, doanh số hoạt động của NHTM sẽ tăng lên nhanh chóng và ngân hàng sẽ có nhiều thuận lợi hơn trong kinh doanh. Ngoài ra vốn của NHTM dồi dào sẽ đáp ứng nhu cầu vốn kinh doanh, đầu tư và tiêu dùng của xã hội, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo điều kiện cho NHNN đảm bảo khả năng thực thi chính sách tiền tệ, góp phần ổn định lưu thông tiền tệ, đảm bảo cân đối tiền - hàng trong nền kinh tế. Xuất phát từ vai trò của vốn trong hoạt động kinh doanh của NHTM nói riêng và của nền kinh tế nói chung, vốn của NHTM phải thường xuyên được bảo toàn và không ngừng mở rộng quy mô.
Hơn nữa, vốn huy động của NHTM lại chiếm tỷ lệ khoảng 2/3 trong tổng nguồn vốn của ngân hàng. Vì thế vốn huy động và nâng cao hiệu quả huy động vốn lại càng đóng vai trò quan trọng hơn trong các hoạt động của ngân hàng hiện nay.3 Kết cấu vốn của Ngân hàng Thương mại Kết cấu vốn của NHTM bao gồm vốn chủ sở hữu, vốn huy động từ tiền gửi của khách hàng, vốn huy động từ đi vay và các nguồn vốn khác như vốn ủy thác. Mỗi loại vốn có vai trò, đặc điểm và nguồn hình thành khác nhau dẫn đến việc NHTM huy động và sử dụng chúng cũng khác nhau.1 Vốn chủ sở hữu Vốn chủ sở hữu là điều kiện bắt buộc để NHTM có được giấy phép tổ chức và hoạt động trước khi ngân hàng có thể huy động được những khoản tiền gửi đầu tiên. Nó đóng vai trò là tấm đệm chống đỡ rủi ro phá sản, được sử dụng để bù đắp cho những thua lỗ về tài chính trong quá trình hoạt động trong một khoảng thời gian nhất định trước khi chủ ngân hàng tìm cách đưa ngân hàng trở lại hoạt động bình thường.
Vốn chủ sở hữu tạo ra uy tín cho ngân hàng, tạo niềm tin cho công chúng và đảm bảo đối với chủ nợ (gồm cả người gửi tiền) về năng lực tài chính của ngân hàng. Ngoài ra, vốn chủ sở hữu được xem như một phương tiện điều tiết sự tăng trưởng, giúp đảm bảo rằng sự tăng trưởng của một ngân hàng có thể được duy trì, ổn định, lâu dài. - Nguồn hình thành vốn chủ sở hữu: Tùy thuộc vào tính chất sở hữu, năng lực tài chính của mỗi NHTM, yêu cầu và sự phát triển của thị trường mà nguồn hình thành vốn chủ của mỗi ngân hàng cũng khác nhau. Nguồn vốn hình thành ban đầu: Nếu ngân hàng thuộc sở hữu của Nhà nước thì vốn ban đầu do Nhà nước cấp (vốn của Nhà nước).
Nếu là ngân hàng cổ phần thì vốn do các cổ đông đóng góp thông qua mua cổ phần hoặc cổ phiếu. Nếu là ngân hàng tư nhân thì vốn ban đầu là của tư nhân, ngân hàng liên doanh do các bên liên doanh góp. Vốn ban đầu sẽ được ghi vào điều lệ của công ty và gọi là vốn điều lệ. Theo quy định của pháp luật thì vốn điều lệ không được nhỏ hơn mức vốn pháp định.
Nguồn vốn bổ sung trong quá trình hoạt động: Trong quá trình hoạt động, ngân hàng sẽ gia tăng vốn chủ sở hữu theo nhiều phương thức khác nhau tùy theo những điều kiện cụ thể. 7 + Nguồn từ lợi nhuận: Khi thu nhập ròng của ngân hàng duơng, chủ ngân hàng có thể gia tăng vốn của chủ bằng cách chuyển một phần thu nhập ròng thành vốn đầu tu. + Nguồn bổ sung từ phát hành thêm cổ phần, cấp thêm, góp thêm. để mở rộng quy mô hoạt động, hiện đại hóa ngân hàng hoặc để đáp ứng yêu cầu gia tăng vốn của chủ do NHNN quy định.Tuy là nguồn huy động không thuờng xuyên nhung lại giúp ngân hàng có luợng vốn chủ sở hữu lớn vào lúc cần thiết.
Các quỹ: NHTM có nhiều quỹ, mỗi quỹ có mục đích sử dụng riêng. Thông thuờng các ngân hàng sẽ có Quỹ dự phòng tổn thất (đuợc trích lập hàng năm theo tỉ lệ nhất định, tích lũy lại nhằm bù đắp những tổn thất xảy ra), Quỹ bảo toàn vốn (bù đắp hao mòn của vốn do lạm phát), Quỹ thặng du (là phần đánh giá lại tài sản của ngân hàng và chênh lệch giữa giá thị truờng với mệnh giá cổ phiếu khi phát hành cổ phiếu mới). Ngoài ra có thể có các quỹ khác nhu quỹ phúc lợi, quỹ khen thuởng. tùy theo quy định cụ thể của từng nuớc.
Nguồn vay nợ có thể chuyển đổi thành vốn cổ phần: Các khoản vay trung và dài hạn của NHTM có thể chuyển đổi thành vốn cổ phần sau thời hạn nhất định đuợc coi là một bộ phận của vốn chủ sở hữu do tính chất lâu dài và không phải hoàn trả khi đến hạn. - Đặc điểm của vốn chủ sở hữu: Vốn chủ sở hữu là loại vốn ổn định, ngân hàng có thể sử dụng lâu dài, hình thành nên trang thiết bị, nhà cửa cho ngân hàng. Vốn chủ sở hữu tuy chỉ chiếm tỉ trọng nhỏ trong tổng nguồn vốn của NHTM nhung lại là cơ sở để ngân hàng đó bắt đầu các hoạt động kinh doanh, đóng vai trò sống còn trong việc duy trì các hoạt động thuờng nhật và đảm bảo cho ngân hàng khả năng phát triển lâu dài.2 Vốn huy động từ tiền gửi của khách hàng Tiền gửi của khách hàng là nguồn tài nguyên quan trọng nhất của NHTM. Khi một ngân hàng bắt đầu hoạt động, nghiệp vụ đầu tiên là mở các tài khoản tiền gửi để giữ hộ và thanh toán hộ cho khách hàng, bằng cách đó ngân hàng huy động tiền gửi của các doanh nghiệp, các tổ chức và dân cu.
Tiền gửi chiếm tỷ trọng lớn trong tổng nguồn tiền của NHTM. - Nguồn hình thành vốn tiền gửi của NHTM: Tiền gửi thanh toán (tiền gửi giao dịch): Đây là tiền của doanh nghiệp hoặc cá nhân gửi vào NHTM để nhờ ngân hàng giữ và thanh toán hộ. Nhìn chung lãi suất của khoản tiền này rất thấp (hoặc bằng không), thay vào đó chủ tài khoản có thể đuợc huởng các dịch vụ ngân hàng với mức phí thấp.