Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận của đề tài 1. Khái niệm về HTX Đại hội liên minh HTX quốc tế (ICA) lần thứ 31 tổ chức tại thành phố Manchester, Vương quốc Anh đã định nghĩa về HTX như sau: "HTX là hiệp hội hay là tổ chức tự chủ của cá nhân liên kết với nhau một cách tự nguyện nhằm đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng chung về kinh tế, xã hội và văn hóa thông qua một tổ chức kinh tế cùng nhau làm chủ chung và kiểm tra dân chủ". Trong bản khuyến nghị phát triển HTX của Tổ chức lao động quốc tế (ILO) được thông qua tại kỳ hợp thứ 90, diễn ra vào năm 2002 tại Geneve, Thụy Sỹ định nghĩa về HTX: "HTX là một tổ chức tự chủ của những người tình nguyện liên kết lại với nhau nhằm thỏa mãn những nhu cầu và mong muốn về kinh tế, văn hóa và xã hội thông qua việc thành lập một doanh nghiệp sở hữu tập thể, góp vốn bình đẳng, chấp nhận việc chia sẽ lợi ích và rủi ro, với sự tham gia tích cực của các thành viên trong điều hành và quản lý dân chủ".
Nhiều nước trên thế giới cũng đưa ra định nghĩa HTX cho phù hợp với điều kiện nước mình. Ở Việt Nam, căn cứ vào tình hình, đặc điểm kinh tế - xã hội của đất nước và kế thừa những quy định của Luật HTX năm 1996. Nước ta định nghĩa về HTX như sau: "HTX là một tổ chức kinh tế tập thể do cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật này để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia HTX, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. HTX hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, có tư cách pháp nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn điều lệ, vốn tích lũy và các nguồn vốn khác của HTX theo quy định của pháp luật".
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Khái niệm HTX theo Luật HTX 2003: "HTX là tổ chức kinh tế tập thể do các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật này để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia HTX, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. HTX hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, có tư cách pháp nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn điều lệ, vốn tích luỹ và các nguồn vốn khác của HTX theo quy định của pháp luật”. Theo Luật HTX 2012 thì khái niệm này đã được thay đổi như sau: "HTX là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý HTX. So với Luật HTX năm 1996 và 2003 thì Luật HTX năm 2012 đã làm rõ được bản chất của HTX là một tổ chức kinh tế thuộc thành phần kinh tế tập thể thành lập trên tinh thần tự nguyện, nhằm lợi ích chung của các thành viên.
Luật HTX năm 2012 đã bỏ quy định “HTX hoạt động như một loại hình doanh nghiệp”, quy định này đã gây ra hai luồng ý kiến. Đa số ý kiến cho rằng, HTX là tổ chức kinh tế tự chủ do các thành viên tự nguyện thành lập nhằm đáp ứng nhu cầu chung của mình mà từng thành viên đơn lẻ không thực hiện được hoặc thực hiện kém hiệu quả hơn. Một số ít ý kiến khác cho rằng: Cần khẳng định “HTX hoạt động như một loại hình doanh nghiệp” như được quy định tại Luật HTX năm 2003 vì thực chất HTX hoạt động như một loại hình doanh nghiệp đặc thù, cần được bảo đảm hoạt động bình đẳng với mọi loại hình doanh nghiệp khác và có quyền kinh doanh một số ngành nghề mà pháp luật không cấm. Trong quá trình hình thành và phát triển HTX, khái LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 niệm HTX đã được hoàn thiện và dần tiếp cận với khái niệm của quốc tế về HTX và chúng ta đang hướng tới khi HTX, liên hiệp HTX phát triển đến trình độ cao hơn thì sẽ hình thành các doanh nghiệp của HTX, liên hiệp HTX; doanh nghiệp của HTX, liên hiệp HTX hoạt động theo Luật doanh nghiệp (Điều 3- Luật HTX 2012).
Khái niệm về HTX nông nghiệp HTX nông nghiệp là tổ chức kinh tế tập thể do nông dân, hộ nông dân (sau đây gọi chung là thành viên) đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất nông nghiệp, kinh doanh nông nghiệp, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý HTX nông nghiệp. Vai trò của hợp tác xã nông nghiệp Hợp tác xã nông nghiệp là hình thức kinh tế tập thể của nông dân, vì vậy hoạt động của HTXNN có tác động to lớn, tích cực đến hoạt động sản xuất của hộ nông dân. Nhờ có hoạt động của HTX nông nghiệp, các yếu tố đầu vào và các khâu dịch vụ cho hoạt động sản xuất nông nghiệp được cung cấp kịp thời, đầy đủ và đảm bảo chất lượng, các khâu sản xuất tiếp theo được đảm bảo làm cho hiệu quả sản xuất của hộ nông dân được nâng lên. Thông qua hoạt động dịch vụ, vai trò điều tiết sản xuất của HTX nông nghiệp được thực hiện, sản xuất của hộ nông dân được thực hiện theo hướng tập trung, tạo điều kiện hình thành các vùng sản xuất tập trung chuyên môn hoá.
Ví dụ, dịch vụ làm đất, dịch vụ tưới nước, dịch vụ bảo vệ thực vật. đòi hỏi sản xuất của hộ nông dân phải thực hiện thống nhất trên từng cánh đồng về chủng loại giống, về thời vụ gieo trồng và chăm sóc. Nếu hộ nông dân không thực hiện thống nhất sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến các công việc sản xuất và đến kết quả sản xuất cuối cùng của họ. HTX nông nghiệp còn là nơi tiếp LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 nhận những trợ giúp của Nhà nước tới hộ nông dân, vì vậy hoạt động của HTX nông nghiệp có vai trò cầu nối giữa Nhà nước với hộ nông dân một cách có hiệu quả.
HTX nông nghiệp ở những vùng chuyên môn hóa còn là hình thức thể hiện mối liên minh công nông, đặc biệt sự gắn kết giữa khâu sản xuất nguyên liệu và chế biến nông sản. Như vậy, với tư cách tổ chức hợp tác, tổ chức tự trợ giúp và giúp đỡ lẫn nhau của những người nông dân, những người sản xuất, khinh doanh, những người lao động trong các ngành nghề khác nhau, đồng thời là một khu vực kinh tế, một lực lượng xã hội mang tính liên kết và tổ chức cộng đồng cao, gắn kết chặt chẽ với địa bàn dân cư, các HTX nông nghiệp đóng vai trò thiết thực, quan trọng đối với sự phát triển về kinh tế và cải thiện đời sống của các thành viên cũng như sự phát triển chung về KT - XH của địa phương và cả nước theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, cụ thể như sau: Thứ nhất, các HTX nông nghiệp đóng vai trò “Bà đỡ” cho các thành viên phát triển kinh tế, đồng thời có những đóng góp trực tiếp, quan trọng vào sự tăng trưởng, phát triển chung của nền kinh tế. Được các thành viên tự nguyện cùng nhau thành lập nên nhằm giải quyết những vấn đề mà từng thành viên không thể tự mình giải quyết, các HTX nông nghiệp có vai trò to lớn trong việc hỗ trợ họ phát triển kinh tế. Vai trò đó thể hiện trước hết và chủ yếu ở những lợi ích kinh tế mà chúng mang lại cho họ.
Trong lĩnh vực nông nghiệp, các HTX nông nông nghiệp tập trung vào các khâu dịch vụ thiết yếu hỗ trợ hộ xã viên phát triển sản xuất như dịch vụ thủy lợi; dịch vụ làm đất; bảo vệ thực vật; cung ứng vật tư, phân bón; khuyến nông, tổ chức sản xuất, tiêu thụ sản phẩm… Đặc biệt, các HTX nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ xã viên chuyển giao tiến bộ khoa học - kỹ thuật vào sản xuất, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi theo hướng sản xuất hàng hóa có hiệu quả kinh tế cao hơn. Trong lĩnh vực công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và thương mại - dịch vụ, các HTX nông nghiệp LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 cũng đem lại nhiều lợi ích thiết thực cho các thành viên thông qua các hình thức liên kết trong hoạt động kinh tế và cung cấp những dịch vụ thiết yếu phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh của họ. Vai trò “Bà đỡ” của HTX nông nghiệp là căn cứ đặc biệt quan trọng và chủ yếu để đánh giá tính chất và hiệu quả hoạt động của tổ chức kinh tế này. Bên cạnh đó, HTX nông nghiệp không chỉ có vai trò “Bà đỡ” cho các thành viên phát triển kinh tế mà nó còn có những đóng góp trực tiếp, quan trọng vào sự tăng trưởng chung của nền kinh tế thông qua việc tạo ra nhiều sản phẩm hàng hóa, lương thực, thực phẩm đáp ứng nhu cầu sản xuất, tiêu dùng trong nước và xuất khẩu, nhất là những hàng hóa, lương thực, thực phẩm thiết yếu phục vụ sản xuất, đời sống, sinh hoạt của người dân ở khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa.
Thứ hai, tham gia giải quyết việc làm, xóa đói, giảm nghèo cho xã viên và người lao động. Thông qua hoạt động sản xuất, kinh doanh của mình, các HTX nông nghiệp tạo việc làm trực tiếp cho xã viên và người lao động. Các việc làm này thường gắn với địa bàn sinh sống của người lao động, đòi hỏi trình độ, chuyên môn kỹ thuật không quá cao, có thời gian làm việc linh hoạt.